ستاره شمر گفت بهرام را
که در چارشنبه مزن گام را

اگر زین به پیچی گزند آیدت
همه کار ناسودمند آیدت

یکی باغ بد در میان سپاه
ازین روی و زان روی بد رزم‌گاه

بشد چارشنبه هم از بامداد
بدان باغ کامروز باشیم شاد

ببردند پرمایه گستردنی
می و رود و رامشگر و خوردنی

بیامد بدان باغ و می درکشید
چوپاسی ز تیره شب اندر کشید

طلایه بیامد بپرموده گفت
که بهرام را جام و باغست جفت

سپهدار ازان جنگیان شش هزار
زلشکر گزین کرد گرد و سوار

فرستاد تا گرد بر گرد باغ
بگیرند گردنکشان بی‌چراغ

چو بهرام آگه شد از کارشان
ز رای جهانجوی و بازارشان

یلان سینه را گفت کای سرافراز
بدیوار باغ اندرون رخنه ساز

پس آنگاه بهرام و ایزد گشسب
نشستند با جنگجویان بر اسب

ازان رخنه باغ بیرون شدند
که دانست کان سرکشان چون شدند

برآمد ز در نالهٔ کرنای
سپهبد باسب اندر آورد پای

سبک رخنهٔ دیگر اندر زدند
سپه را یکایک بهم بر زدند

هم تاخت بهرام خشتی بدست
چناچون بود مردم نیم مست

نجستند گردان کس از دست اوی
به خون گشت یازان سر شست اوی

برآمد چکاچاک و بانگ سران
چو پولاد را پتک آهنگران

ازان باغ تا جای پرموده شاه
تن بی‌سران بد فگنده به راه

چوآمد بلشکر گه خویش باز
شبیخون سگالید گردن فراز

چو نیمی زتیره شب اندر گذشت
سپهدار جنگی برون شد به دشت

سپهبد بران سوی لشکر کشید
زترکان طلایه کس او را ندید

چو آمد به نزدیک‌ی رزمگاه
دم نای رویین برآمد ز راه

چو آواز کوس آمد و کرنای
بجستند ترکان جنگی ز جای

زلشکر بران سان برآمد خروش
که شیر ژیان را بدرید گوش

به تاریکی اندر دهاده بخاست
ز دست چپ لشکر و دست راست

یکی مر دگر را ندانست باز
شب تیره و نیزه‌های دراز

بخنجر همی آتش افروختند
زمین و هوا را همی‌سوختند

ز ترکان جنگی فراوان نماند
ز خون سنگها جز به مرجان نماند

گریزان همی‌رفت مهتر چو گرد
دهن خشک و لبها شده لاجورد

چنین تا سپیده‌دمان بردمید
شب تیره گون دامن اندر کشید

سپهدار ایران بترکان رسید
خروشی چوشیر ژیان برکشید

بپرموده گفت ای گریزنده مرد
تو گرد دلیران جنگی مگرد

نه مردی هنوز ای پسر کودکی
روا باشد ار شیرمادر مکی

بدو گفت شاه ای گراینده شیر
به خون ریختن چند باشی دلیر

زخون سران سیر شد روز جنگ
بخشکی پلنگ و بدریا نهنگ

نخواهی شد از خون مردم تو سیر
برآنم که هستی تو درنده شیر

بریده سر ساوه شاه آنک مهر
برو داشت تا بود گردان سپهر

سپاهی بران گونه کردی تباه
که بخشایش آورد خورشید و ماه

ازان شاه جنگی منم یادگار
مراهم چنان دان که کشتی بزار

ز مادر همه مرگ را زاده‌ایم
ار ای دون که ترکیم ار آزاده‌ایم

گریزانم و تو پس اندر دمان
نیابی مرا تا نیاید زمان

اگر باز گردم سلیحی بچنگ
مگر من شوم کشته گر تو به جنگ

مکن تیز مغزی و آتش سری
نه زین سان بود مهتر لشکری

من ایدون شوم سوی خرگاه خویش
یکی بازجویم سر راه خویش

نویسم یکی نامه زی شهریار
مگر زو شوم ایمن از روزگار

گر ای دون که اندر پذیرد مرا
ازین ساختن پس گزیرد مرا

من آن بارگه رایکی بنده‌ام
دل از مهتری پاک برکنده‌ام

ز سرکینه وجنگ را دورکن
بخوبی منش بریکی سورکن

چوبشنید بهرام زو بازگشت
که برساز شاهی خوش آواز گشت

چو از جنگ آن لشکر آسوده شد
بلشکر گه شاه پرموده شد

همی‌گشت بر گرد دشت نبرد
سرسرکشان را زتن دورکرد

چوبرهم نهاده بد انبوه گشت
ببالا و پهنا یکی کوه گشت

مرآن جای را نامداران یل
همی هرکسی خواند بهرام تل

سلیح سواران وچیزی که دید
بجایی که بد سوی آن تل کشید

یکی نامه بنوشت زی شهریار
ز پر موده و لشکر بی‌شمار

بگفت آنک ما را چه آمد بروی
ز ترکان و آن شاه پرخاشجوی

که از بیم تیغ او سوی چاره شد
وزان جایگه شد خوار و آواره شد

وزین روی خاقان در دز ببست
بانبوه و اندیشه اندر نشست

بگشتند گرد در دز بسی
ندانست سامان جنگش کسی

چنین گفت زان پس که سامان جنگ
کنون نیست در کارکردن درنگ

یلان سینه راگفت تا سه هزار
ازان جنگیان برگزیند سوار

چهار از یلان نیز آذرگشسب
ازان جنگیان برنشاند بر اسب

بفرمود تا هر که را یافتند
بگردن زدن تیز بشتافتند

مگر نامدار از دز آید برون
چوبیند همه دشت را رود خون

ببد بر در دز ازین سان سه روز
چهارم چو بفروخت گیتی فروز

پیامی فرستاد پرموده را
مر آن مهتر کشور و دوده را

که‌ای مهتر و شاه ترکان چین
زگیتی چرا کردی این دز گزین

کجا آن جهان جستن ساوه شاه
کجا آن همه گنج و آن دستگاه

کجا آن همه پیل و برگستوان
کجا آن بزرگان روشن روان

کجا آن همه تنبل و جادوی
که اکنون از ایشان تو بر یکسوی

همی شهر ترکان تو را بس نبود
چو باب تو اندر جهان کس نبود

نشستی برین باره بر چون زنان
پرازخون دل ودست بر سر زنان

درباره بگشای و زنهار خواه
برشاه کشور مرا یارخواه

ز دز گنج دینار بیرون فرست
بگیتی نخورد آنک برپای بست

اگرگنج داری ز کشور بیار
که دینار خوارست برشهریار

به درگاه شاهت میانجی منم
که بر شهر ایران گوانجی منم

تو را بر همه مهتران مه کنم
از اندیشه و رای تو به کنم

ور ایدون که رازی‌ست نزدیک تو
که روشن کند جان تاریک تو

گشاده کن آن راز و با من بگوی
چوکارت چنین گشت دوری مجوی

وگر جنگ را یار داری کسی
همان گنج و دینار داری بسی

بزن کوس و این کینها بازخواه
بود خواسته تنگ ناید سپاه

چوآمد فرستاده داد این پیام
چوبشنید زو مرد جوینده کام

چنین داد پاسخ که او را بگوی
که راز جهان تا توانی مجوی

تو گستاخ گشتی بگیتی مگر
که رنج نخستینت آمد ببر

به پیروزی اندر تو کشی مکن
اگر تو نوی هست گیتی کهن

نداند کسی راز گردان سپهر
نه هرگز نماید بما نیز چهر

زمهتر نه خوبست کردن فسوس
مرا هم سپه بود و هم پیل وکوس

دروغ آزمایست چرخ بلند
تودل را بگستاخی اندر مبند

پدرم آن دلیر جهاندیده مرد
که دیدی ورا روزگار نبرد

زمین سم اسب ورا بنده بود
برایش فلک نیز پوینده بود

بجست آنک اورا نبایست جست
بپیچید ز اندیشه نادرست

هنر زیرافسوس پنهان شود
همان دشمن از دوست خندان شود

دگر آنک گفتی شمار سپهر
فزونست از تابش هور ومهر

ستوران و پیلان چوتخم گیا
شد اندر دم پرهٔ آسیا

بران کو چنین بود برگشت روز
نمانی توهم شاد و گیتی فروز

همی ترس ازین برگراینده دهر
مگر زهر سازد بدین پای زهر

کسی را که خون ریختن پیشه گشت
دل دشمنان پر ز اندیشه گشت

بریزند خونش بران هم نشان
که او ریخت خون سر سرکشان

گر از شهر ترکان برآری دمار
همی کین بخواهند فرجام کار

نیایم همان پیش تو ناگهان
بترسم که برمن سرآید زمان

یکی بنده‌ای من یکی شهریار
بربنده من کی شوم زار وخوار

به جنگ‌ت نیایم همان بی‌سپاه
که دیوانه خواند مرا نیکخواه

اگر خواهم از شاه تو زینهار
چوتنگی بروی آیدم نیست عار

وزان پس در گنج و دز مر تو راست
بدین نامور بوم کامت رواست

فرستاده آمد بگفت این پیام
زپیغام بهرام شد شادکام

نبشتند پس نامه سودمند
به نزدیک پیروز شاه بلند

که خاقان چین زینهاری شدست
ز جنگ درازم حصاری شدست

یکی مهر و منشور باید همی
بدین مژده بر سور باید همی

که خاقان زما زینهاری شود
ازان برتری سوی خواری شود

چونامه بیامد به نزدیک شاه
بابر اندر آورد فرخ کلاه

فرستاد و ایرانیان رابخواند
برنامور تخت شاهی نشاند

بفرمود تا نامه برخواندند
بخواننده بر گوهر افشاندند

به آزادگان گفت یزدان سپاس
نیاش کنم من بپیشش سه پاس

که خاقان چین کهتر ما بود
سپهر بلند افسر ما بود

همی سر به چرخ فلک بر فراخت
همی خویشتن شاه گیتی شناخت

کنون پیش برترمنش بنده‌ای
سپهبد سری گرد و جوینده‌ای

چنان شد که بر ما کند آفرین
سپهدار سالار ترکان چین

سپاس از خداوند خورشید وماه
کجا داد بر بهتری دستگاه

بدرویش بخشیم گنج کهن
چو پیدا شود راستی زین سخن

شما هم به یزدان نیایش کنید
همه نیکویی در فزایش کنید

فرستادهٔ پهلوان را بخواند
بچربی سخنها فراوان براند

کمر خواست پرگوهر شاهوار
یکی باره و جامه زرنگار

ستامی بران بارگی پر ز زر
به مهر مهره‌ای بر نشانده گهر

فرستاده را نیز دینار داد
یکی بدره و چیز بسیار داد

چو خلعت بدان مرد دانا سپرد
ورا مهتر پهلوانان شمرد

بفرمود پس تا بیامد دبیر
نبشتند زو نامه‌ای بر حریر

که پرموده خاقان چویار منست
بهرمزد در زینهار منست

برین مهر و منشور یزدان گواست
که ما بندگانیم و او پادشاست

جهانجوی را نیز پاسخ نبشت
پر از آرزو نامه‌ای چون بهشت

بدو گفت پرموده را با سپاه
گسی کن بخوبی بدین بارگاه

غنیمت که ازلشکرش یافتی
بدان بندگی تیز بشتافتی

بدرگه فرست آنچ اندر خورست
تو را کردگار جهان یاورست

نگه کن بجایی که دشمن بود
وگر دشمنی را نشیمن بود

بگیر ونگه دار وخانش بسوز
به فرخ پی وفال گیتی فروز

گر ای دون که لشکر فزون بایدت
فزونتر بود رنج بگزایدت

بدین نامهٔ دیگر از من بخواه
فرستیم چندانک باید سپاه

وز ایرانیان هرکه نزدیک تست
که کردی همه راستی را درست

بدین نامه در نام ایشان ببر
ز رنجی که بردند یابند بر

سپاه تو را مرزبانی دهم
تو را افسر و پهلوانی دهم

چو نامه بیامد بر پهلوان
دل پهلو نامور شد جوان

ازان نامه اندر شگفتی بماند
فرستاده و ایرانیان را بخواند

همان خلعت شاه پیش آورید
برو آفرین کرد هرکس که دید

سخنهای ایرانیان هرچ بود
بران نامه اندر بدیشان نمود

ز گردان برآمد یکی آفرین
که گفتی بجنبید روی زمین

همان نامور نامهٔ زینهار
که پرموده را آمد از شهریار

بدان دز فرستاد نزدیک اوی
درخشنده شد جان تاریک اوی

فرود آمد از بارهٔ نامدار
بسی آفرین خواند برشهریار

همه خواسته هرچ بد در حصار
نبشتند چیزی که آید به کار

فرود آمد از دز سرافراز مرد
باسب نبرد اندر آمد چوگرد

همی‌رفت با لشکر از دز به راه
نکرد ایچ بهرام یل را نگاه

چوآن دید بهرام ننگ آمدش
وگر چند شاهی بچنگ آمدش

فرستاد و او را همانگه ز راه
پیاده بیاورد پیش سپاه

چنین گفت پرموده او را که من
سرافراز بودم بهر انجمن

کنون بی‌منش زینهاری شدم
ز ارج بلندی بخواری شدم

بدین روز خود نیستی خوش منش
که پیش آمدم ای بد بد کنش

کنون یافتم نامهٔ زینهار
همی‌رفت خواهم بر شهریار

مگر با من او چون برادر شود
ازو رنج بر من سبکتر شود

تو را با من اکنون چه کارست نیز
سپردم تو را تخت شاهی و چیز

برآشفت بهرام و شد شوخ چشم
زگفتار پرموده آمد بخشم

بتندیش یک تازیانه بزد
بران سان که از ناسزایان سزد

ببستند هم در زمان پای اوی
یکی تنگ خرگاه شد جای اوی

چو خراد برزین چنان دید گفت
که این پهلوان را خرد نیست جفت

بیامد بنزد دبیر بزرگ
بدو گفت کین پهلوان سترگ

بیک پر پشه ندارد خرد
ازیرا کسی را بکس نشمرد

ببایدش گفتن کزین چاره نیست
ورا بتر از خشم پتیاره نیست

به نزدیک بهرام رفت آن دو مرد
زبانها پراز بند و رخ لاژورد

بگفتند کین رنج دادی بباد
سر نامور پر ز آتش مباد

بدانست بهرام کان بود زشت
باب اندرافگند و تر گشت خشت

پشیمان شد وبند او برگرفت
ز کردار خود دست بر سرگرفت

فرستاد اسبی بزرین ستام
یکی تیغ هندی بزرین نیام

هم اندر زمان شد به نزدیک اوی
که روشن کند جان تاریک اوی

همی‌بود تا او میان را ببست
یکی بارهٔ تیزتگ برنشست

سپهبد همی‌راند با اوبه راه
بدید آنک تازه نبد روی شاه

بهنگام پدرود کردنش گفت
که آزار داری ز من درنهفت

گرت هست با شاه ایران مگوی
نیاید تو را نزد او آب روی

بدو گفت خاقان که ما راگله
زبختست و کردم به یزدان یله

نه من زان شمارم که از هرکسی
سخنها همی‌راند خواهم بسی

اگر شهریار تو زین آگهی
نیابد نزیبد برو بر مهی

مرا بند گردون گردنده کرد
نگویم که با من بدی بنده کرد

ز گفتار اوگشت بهرام زرد
بپیچید و خشم از دلیری بخورد

چنین داد پاسخ که آمد نشان
ز گفتار آن مهتر سرکشان

که تخم بدی تا توانی مکار
چوکاری برت بر دهد روزگار

بدو گفت بهرام کای نامجوی
سخنها چنین تا توانی مگوی

چرا من بتو دل بیاراستم
ز گیتی تو را نیکویی خواستم

ز تو نامه کردم بشاه جهان
همی زشت تو داشتم در نهان

بدو گفت خاقان که آن بد گذشت
گذشته سخنها همه باد گشت

ولیکن چو در جنگ خواری بود
گه آشتی بردباری بود

تو راخشم با آشتی گر یکیست
خرد بی‌گمان نزد تواندکیست

چو سالار راه خداوند خویش
بگیرد نیفتد بهرکار پیش

همان راه یزدان بباید سپرد
ز دل تیرگیها بباید سترد

سخن گر نیفزایی اکنون رواست
که آن بد که شد گشت با باد راست

زخاقان چوبشنید بهرام گفت
که پنداشتم کین بماند نهفت

کنون زان گنه گر بیاید زیان
نپوشم برو چادر پرنیان

چوآنجارسی هرچ باید بگوی
نه زان مر مراکم شود آب روی

بدو گفت خاقان که هرشهریار
که ازنیک وبد برنگیرد شمار

ببد کردن بنده خامش بود
برمن چنان دان که بیهش بود

چواز دور بیند ورا بدسگال
وگر نیک خواهی بود گر همال

تو را ناسزا خواند وسرسبک
ورا شاه ایران ومغزی تنگ

بجوشید بهرام وشد زردروی
نگه کرد خراد برزین بروی

بترسید زان تیزخونخوار مرد
که اورا زباد اندرآرد بگرد

ببهرام گفت ای سزاوار گاه
بخور خشم وسر بازگردان ز راه

که خاقان همی راست گوید سخن
توبنیوش واندیشه بدمکن

سخن گر نرفتی بدین گونه سرد
تو را نیستی دل پرآزار و درد

بدو گفت کین بدرگ بی‌هنر
بجوید همی خاک وخون پدر

بدو گفت خاقان که این بد مکن
بتیزی بزرگی بگردد کهن

بگیتی هرآنکس که او چون تو بود
سرش پر ز گرد ودلش پر ز دود

همه بد سگالید وباکس نساخت
بکژی ونابخردی سر فراخت

همی ازشهنشاه ترسانییم
سزا زو بود رنج وآسانییم

زگردنکشان اوهمال منست
نه چون بنده اوبدسگال منست

هشیوار وآهسته و با نژاد
بسی نامبردار دارد بیاد

به جان و سرشاه ایران سپاه
کز ایدر کنون بازگردی به راه

بپاسخ نیفزایی وبدخوی
نگویی سخن نیز تا نشنوی

چوبشنید بهرام زوگشت باز
بلشکر گه آمد گو رزمساز

چو خراد برزین وآن بخردان
دبیر بزرگ ودگر موبدان

نبشتند نامه بشاه جهان
سخن هرچ بد آشکار ونهان

سپهدار با موبد موبدان
بخشم آن زمان گفت کای بخردان

هم اکنون از ایدر بدز درشوید
بکوشید و با باد همبر شوید

بدز بر ببیند تا خواسته
چه مایه بود گنج آراسته

دبیران برفتند دل پرهراس
ز شبگیر تاشب گذشته سه پاس

سیه شد بسی یازگار از شمار
نبشته نشد هم بفرجام کار

بدز بر نبد راه زان خواسته
گذشته بدو سال و ناکاسته

ز هنگام ارجاسب و افراسیاب
ز دینار و گوهر که خیزد ز آب

همان نیز چیزی که کانی بود
کجا رستنش آسمانی بود

همه گنجها اندر آورده بود
کجا نام او در جهان برده بود

زچیز سیاوش نخستین کمر
بهرمهره‌ای در سه یاره گهر

همان گوشوارش که اندر جهان
کسی را نبود ازکهان ومهان

که کیخسرو آن رابه لهراسب داد
که لهراسب زان پس بگشتاسب داد

که ارجاسب آن را بدز درنهاد
که هنگام آنکس ندارد بیاد

شمارش ندانست کس در جهان
ستاره شناسان و فرخ مهان

نبشتند یک یک همه خواسته
که بود اندر آن گنج آراسته

فرستاد بهرام مردی دبیر
سخن گوی و روشن دل و یادگیر

بیامد همه خواسته گرد کرد
که بد در دز وهم به دشت نبرد

ابا خواسته بود دو گوشوار
دو موزه درو بود گوهرنگار

همان شوشه زر وبرو بافته
بگوهر سر شوشه برتافته

دو برد یمانی همه زربفت
بسختند هر یک بمن بود هفت

سپهبد زکشی و کنداوری
نبود آگه از جستن داوری

دو برد یمانی بیکسونهاد
دو موزه به نامه نکرد ایچ یاد

بفرمود زان پس که پیداگشسب
همی با سواران نشیند براسب

زلشکر گزین کرد مردی هزار
که با اوشود تا درشهریار

زخاقان شتر خواست ده کاروان
شمرد آن زمان جمله بر ساروان

سواران پس پشت وخاقان زپیش
همی‌راند با نامداران خویش

چو خاقان بیامد به نزدیک شاه
ابا گنج دیرینه و با سپاه

چوبشنید شاه جهان برنشست
به سر بر یکی تاج و گرزی بدست

بیامد چنین تا بدرگه رسید
ز دهلیز چون روی خاقان بدید

همی‌بود تا چونش بیند به راه
فرود آید او همچنان با سپاه

ببیندش و برگردد از پیش اوی
پراندیشه بد زان سخن نامجوی

پس آنگاه خاقان چنان هم بر اسب
ابا موبد خویش پیداگشسب

فرود آمد از اسب خاقان همان
بیامد برشاه ایران دمان

درنگی ببد تا جهاندار شاه
نشست از بر تازی اسبی سیاه

شهنشاه اسب تگاور براند
بدهلیز با او زمانی بماند

چوخاقان برفت از در شهریار
عنانش گرفت آن زمان پرده دار

پیاده شد از باره پرموده زود
بران کهتری جادوییها نمود

پیاده همان شاه دستش بدست
بیاورد او را بجای نشست

خرامان بیامد به نزدیک تخت
مراورا شهنشاه بنواخت سخت

بپرسید و بنشاختش پیش خویش
بگفتند بسیار ز انداره بیش

سزاوار او جایگه ساختند
یکی خرم ایوان بپرداختند

ببردند چیزی که شایسته بود
همان پیش پرموده بایسته بود

سپه را به نزدیک او جای کرد
دبیری بدان کاربر پای کرد

چو آگه شد از کار آن خواسته
که آورد پرموده آراسته

به میدان فرستاده تا همچنان
برد بار پرمایه با ساروان

چوآسود پرموده از رنج راه
بهشتم یکی سور فرمود شاه

چو خاقان زپیش جهاندار شاه
نشستند برخوان او پیش گاه

بفرمود تابار آن اشتران
بپشت اندر آرند پیش سران

کسی برگرفت از کشیدن شمار
بیک روز مزدور بدصدهزار

دگر روز هم بامداد پگاه
بخوان برمی‌آورد وبنشست شاه

زمیدان ببردند پنجه هزار
هم ازتنگ بر پشت مردان کار

از آورده صد گنج شد ساخته
دل شاه زان کار پرداخته

یکی تخت جامه بفرمود شاه
کز آنجا بیارند پیش سپاه

همان بر کمر گوهر شاهوار
که نامد همی ارز او در شمار

یکی آفرین خاست از بزمگاه
که پیروز باداین جهاندار شاه

بآیین گشسب آن زمان شاه گفت
که با او بدش آشکار و نهفت

که چون بینی این کار چوبینه را
بمردی به کار آورد کینه را

چنین گفت آیین گشسب دبیر
که‌ای شاه روشن دل و یادگیر

بسوری که دستانش چوبین بود
چنان دان که خوانش نو آیین بود

ز گفتار او شاه شد بدگمان
روانش پراندیشه بدیک زمان

هیونی بیامد همانگه سترگ
یکی نامه‌ای از دبیر بزرگ

که شاه جهان جاودان شادباد
همه کار اوبخشش وداد باد

چنان دان که برد یمانی دوبود
همه موزه از گوهر نابسود

همان گوشوار سیاوش رد
کزو یادگارست ما را خرد

ازین چار دو پهلوان برگرفت
چو او دید رنج این نباشد شگفت

زشاهک بپرسید پس نامجوی
کزین هرچ دیدی یکایک بگوی

سخن گفت شاهک برین‌همنشان
برآشفت زان شاه گردنکشان

هم اندر زمان گفت چوبینه راه
همی گم کند سربرآرد بماه

یکی آنک خاقان چین رابزد
ازان سان که ازگوهر بد سزد

دگر آنک چون گوشوارش به کار
بیامد مگرشد یکی شهریار

همه رنج او سر به سر بادگشت
همه داد دادنش بیداد گشت

بگفت این و پرموده را پیش خواند
بران نامور پیشگاهش نشاند

ببودند وخوردند تا شب زراه
بیفشاند آن تیره زلف سیاه

بخاقان چین گفت کز بهر من
بسی زنج دیدی توازشهرمن

نشسته بیازید ودستش گرفت
ازو ماند پرموده اندر شگفت

بدو گفت سوگند ما تازه کن
همان کار بر دیگر اندازه کن

بخوردند سوگندهای گران
به یزدان پاک وبه جان سران

که از شاه خاقان نپیچد به دل
ندارد به کاری ورا دلگسل

بگاه وبتاج و بخورشیدوماه
به آذرگشسب و به آذرپناه

به یزدان که او برتر ازبرتریست
نگارندهٔ زهره ومشتریست

که چون بازگردی نپیچی زمن
نه از نامداران این انجمن

بگفتند وز جای برخاستند
سوی خوابگه رفتن آراستند

چوبرزد سرازکوه زرد آفتاب
سرتاجداران برآمد زخواب

یکی خلعت آراسته بود شاه
ز زرین وسیمین و اسب وکلاه

به نزدیک خاقان فرستاد شاه
دومنزل همی‌رفت با او به راه

سه دیگر نپیمود راه دراز
درودش فرستاد وزو گشت باز

چو آگاهی آمد سوی پهلوان
ازان خلعت شهریار جهان

زخاقان چینی که از نزد شاه
چنان شاد برگشت و آمد به راه

پذیره شدش پهلوان سوار
از ایران هرآنکس که بد نامدار

علف ساخت جایی که اوبرگذشت
به شهروده و منزل وکوه دشت

همی‌ساخت پوزش کنان پیش اوی
پراز شرم جان بداندیش اوی

چوپرموده را دید کرد آفرین
ازو سربپیچید خاقان چین

نپذرفت ازو هرچ آورده بود
علفت بود اگر بدره وبرده بود

همی‌راند بهرام با او به راه
نکرد ایچ خاقان بدو بر نگاه

بدین گونه برتاسه منزل براند
که یک روز پرموده اورانخواند

چهارم فرستاد خاقان کسی
که برگرد چون رنج دیدی بسی

چوبشنید بهرام برگشت از وی
بتندی سوی بلخ بنهاد روی

همی‌بود دربلخ چندی دژم
زکرده پشیمان ودل پر زغم

جهاندار زو هم نه خشنودبود
زتیزی روانش پراز دود بود

از آزار خاقان چینی نخست
که بهرام آزار او را بجست

دگر آنک چیزی که فرمان نبود
ببرداشتن چون دلیری نمود

یکی نامه بنوشت پس شهریار
ببهرام کای دیو ناسازگار

ندانی همی خویشتن راتوباز
چنین رابزرگان شدی بی‌نیاز

هنرها ز یزدان نبینی همی
به چرخ فلک برنشینی همی

زفرمان من سربپیچیده‌ای
دگرگونه کاری بسیجیده‌ای

نیاید همی یادت از رنج من
سپاه من و کوشش وگنج من

ره پهلوانان نسازی همی
سرت به آسمان برفرازی همی

کنون خلعت آمد سزاوار تو
پسندیده و در خور کار تو

چوبنهاد برنامه برمهرشاه
بفرمود تا دو کدانی سیاه

بیارند با دوک و پنبه دروی
نهاده بسی ناسزا رنگ وبوی

هم از شعر پیراهن لاژورد
یکی سرخ مقناع و شلوار زرد

فرستاده پر منش برگزید
که آن خلعت ناسزا را سزید

بدو گفت کاین پیش بهرام بر
بگو ای سبک مایه بی‌هنر

توخاقان چین را ببندی همی
گزند بزرگان پسندی همی

زتختی که هستی فرود آرمت
ازین پس بکس نیزنشمارمت

فرستاده با خلعت آمد چوباد
شنیده سخنها همه کرد یاد

چو بهرام با نامه خلعت بدید
شکیبایی وخامشی برگزید

همی‌گفت کینست پاداش من
چنین از پی شاه پرخاش من

چنین بد ز اندیشه شاه نیست
جز ار ناسزا گفت بدخواه نیست

که خلعت ازینسان فرستد بمن
بدان تا ببینند هر انجمن

جهاندار بر بندگان پادشاست
اگر مر مرا خوار گیرد رواست

گمانی نبردم که نزدیک شاه
بداندیشگان تیز یابند راه

ولیکن چوهرمز مرا خوار کرد
به گفتار آهرمنان کارکرد

زشاه جهان اینچنین کارکرد
نزیبد به پیش خردمند مرد

ازان پس که با خار مایه سپاه
بتندی برفتم زدرگاه شاه

همه دیده‌اند آنچ من کرده‌ام
غم و رنج وسختی که من برده‌ام

چوپاداش آن رنج خواری بود
گر ازبخت ناسازگاری بود

به یزدان بنالم ز گردان سپهر
که از من چنین پاک بگسست مهر

زدادار نیکی دهش یاد کرد
بپوشید پس جامهٔ سرخ و زرد

به پیش اندرون دوکدان سیاه
نهاده هرآنچش فرستاد شاه

بفرمود تا هرک بود ازمهان
ازان نامداران شاه جهان

زلشکر برفتند نزدیک اوی
پراندیشه بد جان تاریک اوی

چورفتند و دیدند پیر وجوان
بران گونه آن پوشش پهلوان

بماندند زان کار یکسر شگفت
دل هرکس اندیشه‌ای برگرفت

چنین گفت پس پهلوان با سپاه
که خلعت بدین سان فرستاد شاه

جهاندار شاهست وما بنده‌ایم
دل و جان به مهر وی آگنده‌ایم

چه بینید بینندگان اندرین
چه گوییم با شهریار زمین

بپاسخ گشادند یکسر زبان
که‌ای نامور پرهنر پهلوان

چو ارج تو اینست نزدیک شاه
سگانند بر بارگاهش سپاه

نگر تا چه گفت آن خردمند پیر
به ری چون دلش تنگ شد ز اردشیر

سری پر زکینه دلی پر زدرد
زبان و روان پر زگفتار سرد

بیامد دمان تا باصطخر پارس
که اصطخر بد بر زمین فخر پارس

که بیزارم از تخت وز تاج شاه
چونیک وبد من ندارد نگاه

بدو گفت بهرام کین خود مگوی
که از شاه گیرد سپاه آبروی

همه سر به سر بندگان وییم
دهنده‌ست وخواهندگان وییم

چنین یافت پاسخ ز ایرانیان
که ماخود نبندیم زین پس میان

به ایران کس اورا نخوانیم شاه
نه بهرام را پهلوان سپاه

بگفتند وز پیش بیرون شدند
ز کاخ همایون به هامون شدند

سپهبد سپه را همی‌داد پند
همی‌داشت با پند لب را ببند

چنین تا دوهفته برین برگذشت
سپهبد ز ایوان بیامد به دشت

یکی بیشه پیش آمدش پر درخت
سزاوار میخوارهٔ نیکبخت

یکی گور دید اندر آن مرغزار
کزان خوبتر کس نبیند نگار

پس اندر همی‌راند بهرام نرم
برو بارگی را نکرد ایچ گرم

بدان بیشه در جای نخچیرگاه
به پیش اندر آمد یکی تنگ راه

ز تنگی چو گور ژیان برگذشت
بیابان پدید آمد و راغ ودشت

گرازنده بهرام و تازنده گور
ز گرمای آن دشت تفسیده هور

ازان دشت بهرام یل بنگرید
یکی کاخ پرمایه آمد پدید

بران کاخ بنهاد بهرام روی
همان گور پیش اندرون راه جوی

همی‌راند تا پیش آن کاخ اسب
پس پشت او بود ایزد گشسب

عنان تگاور بدو داد وگفت
که با تو همیشه خرد باد جفت

پیاده ز دهلیز کاخ اندرون
همی‌رفت بهرام بی‌رهنمون

زمانی بدر بود ایزد گشسب
گرفته بدست آن گرانمایه اسب

یلان سینه آمد پس او دوان
براسب تگاور ببسته میان

بدو گفت ایزد گشسب دلیر
که‌ای پرهنر نامبرد شیر

ببین تا کجا رفت سالار ما
سپهبد یل نامبردار ما

یلان سینه درکاخ بنهاد روی
دلی پر ز اندیشه سالار جوی

یکی طاق و ایوان فرخنده دید
کزان سان به ایران نه دید وشنید

نهاده بایوان او تخت زر
نشانده بهر پایه‌ای درگهر

بران تخت فرشی ز دیبای روم
همه پیکرش گوهر و زر بوم

نشسته برو بر زنی تاجدار
به بالا چو سرو و به رخ چون بهار

بر تخت زرین یکی زیرگاه
نشسته برو پهلوان سپاه

فراوان پرستنده بر گرد تخت
بتان پری روی بیدار بخت

چو آن زن یلان سینه را دید گفت
پرستنده‌ای راکه‌ای خوب جفت

برو تیز و آن شیر دل را بگوی
که ایدر تو را آمدن نیست روی

همی‌باش نزدیک یاران خویش
هم اکنون بیادت بهرام پیش

بدین سان پیامش ز بهرام ده
دلش را به برگشتن آرام ده

همانگه پرستنده‌گان را به راه
ز ایوان برافگند نزد سپاه

که تا اسب گردان به آخر برند
پرآگند زینها همه بشمرند

درباغ بگشاد پالیزبان
بفرمان آن تا زه رخ میزبان

بیامد یکی مرد مهترپرست
بباغ از پی و واژ و برسم بدست

نهادند خوان گرد باغ اندرون
خورش ساختند ازگمانی فزون

چونان خورده شد اسب گردنگشان
ببردند پویان بجای نشان

بدان زن چوبرگشت بهرام گفت
که با تاج تو مشتری باد جفت

بدو گفت پیروزگر باش زن
همیشه شکیبا دل ورای زن

چوبهرام زان کاخ آمد برون
تو گفتی ببارید از چشم خون

منش را دگر کرد و پاسخ دگر
توگفتی بپروین برآورد سر

بیامد هم اندر پی نره گور
سپهبد پس اندر همی‌راند بور

چنین تا ازان بیشه آمد برون
همی‌بود بهرام را رهنمون

بشهر اندر آمد زنخچیرگاه
ازان کار بگشاد لب برسپاه

نگه کرد خراد برزین بدوی
چنین گفت کای مهتر راست گوی

بنخچیرگاه این شگفتی چه بود
که آنکس ندید و نه هرگز شنود

ورا پهلوان هیچ پاسخ نداد
دژم بود سر سوی ایوان نهاد

دگر روز چون سیمگون گشت راغ
پدید آمد آن زرد رخشان چراغ

بگسترد فرشی ز دیبای چین
تو گفتی مگر آسمان شد زمین

همه کاخ کرسی زرین نهاد
ز دیبای زربفت بالین نهاد

نهادند زرین یکی زیرگاه
نشسته برو پهلوان سپاه

نشستی بیاراست شاهنشهی
نهاده به سر بر کلاه مهی

نگه کرد کارش دبیر بزرگ
بدانست کو شد دلیر و سترگ

چو نزدیک خراد برزین رسید
بگفت آنچ دانست و دید و شنید

چو خراد برزین شنید این سخن
بدانست کان رنجها شد کهن

چنین گفت پس با گرامی دبیر
که کاری چنین بر دل آسان مگیر

نباید گشاد اندرین کارلب
بر شاه باید شدن تیره شب

چوبهرام را دل پراز تاج گشت
همان تخت زیراندرش عاج گشت

زدند اندران کار هرگونه رای
همه چاره از رفتن آمد بجای

چورنگ گریز اندر آمیختند
شب تیره از بلخ بگریختند

سپهبد چو آگه شد ازکارشان
ز روشن روانهای بیدارشان

یلان سینه را گفت با صد سوار
بتاز از پس این دو ناهوشیار

بیامد از آنجا بکردار گرد
ابا او دلیران روز نبرد

همی‌راند تا در دبیر بزرگ
رسید و برآشفت برسان گرگ

ازو چیز بستد همه هرچ داشت
ببند گرانش ز ره بازگشت

به نزدیک بهرام بردش ز راه
بدان تاکند بیگنه را تباه

بدو گفت بهرام کای دیوساز
چرارفتی از پیش من بی‌جواز

چنین داد پاسخ که ای پهلوان
مراکرد خراد برزین نوان

همی‌گفت کایدر بدن روی نیست
درنگ تو جز کام بدگوی نیست

مرا و تو را بیم کشتن بود
ز ایدر مگر بازگشتن بود

چوبهرام را پهلوان سپاه
ببردند آب اندران بارگاه

بدو گفت بهرام شاید بدن
بنیک وببد رای باید زدن

زیانی که بودش همه باز داد
هم از گنج خویشش بسی ساز داد

بدو گفت زان پس که تو ساز خویش
بژرفی نگه دار و مگریز بیش

وزین روی خراد برزین نهان
همی‌تاخت تا نزد شاه جهان

همه گفتنیها بدوبازگفت
همه رازها برگشاد از نهفت

چنین تا ازان بیشه و مرغزار
یکایک همی‌گفت با شهریار

وزان رفتن گور و آن راه تنگ
ز آرام بهرام و چندین درنگ

وزان رفتن کاخ گوهرنگار
پرستندگان و زن تاجدار

یکایک بگفت آن کجا دیده بود
دگر هرچ‌ازکار پرسیده بود

ازان تاجورماند اندر شگفت
سخن هرچ بشنید در دل گرفت

چوگفتار موبد بیاد آمدش
ز دل بر یکی سرد باد آمدش

همان نیز گفتار آن فال‌گوی
که گفت او بپیچد ز تخت تو روی

سبک موبد موبدان را بخواند
بران جای خراد برزین نشاند

بخراد برزین چنین گفت شاه
که بگشای لب تا چه دیدی به راه

بفرمان هرمز زبان برگشاد
سخنها یکایک همه کرد یاد

بدوشاه گفت این چه شاید بدن
همه داستانها بباید زدن

که در بیشه گوری بود رهنمای
میان بیابان بی‌بر سرای

برتخت زرین یکی تاجدار
پرستار پیش اندرون شاهوار

بکردار خوابیست این داستان
که برخواند از گفته باستان

چنین گفت موبد بشاه جهان
که آن گور دیوی بود درنهان

چوبهرام را خواند از راستی
پدید آمد اندر دلش کاستی

همان کاخ جادوستانی شناس
بدان تخت جادو زنی ناسپاس

که بهرام را آن سترگی نمود
چنان تاج وتخت بزرگی نمود

چوبرگشت ازو پرمنش گشت ومست
چنان دان که هرگز نیاید بدست

کنون چاره‌ای کن که تا آن سپاه
ز بلخ آوری سوی این بارگاه

پشیمان شد از دوکدان شهریار
وزان پنبه وجامهٔ نابکار

برین بر نیامد بسی روزگار
که آمد کس از پهلوان سوار

یکی سله پرخنجری داشته
یکایک سرتیغ برگاشته

بیاورد وبنهاد درپیش شاه
همی‌کرد شاه اندر آهن نگاه

بفرمود تا تیغها بشکنند
دران سلهٔ نابکار افگنند

فرستاد نزدیک بهرام باز
سخنهای پیکار و رزم دراز

بدو نیمه کرده نهاده‌بجای
پراندیشه شد مرد برگشته رای

فرستاد وایرانیان را بخواند
همه گرد آن سله اندرنشاند

چنین گفت کین هدیهٔ شهریار
ببینید واین را مدارید خوار

پراندیشه شد لشکر ازکار شاه
به گفتار آن پهلوان سپاه

که یک روزمان هدیه شهریار
بود دوک وآن جامهٔ پرنگار

شکسته دگر باره خنجر بود
ز زخم و ز دشنام بتر بود

چنین شاه برگاه هرگز مباد
نه آنکس که گیرد ازو نیز یاد

اگر نیز بهرام پورگشسب
بران خاک درگاه بگذارد اسب

زبهرام مه مغز بادا مه پوست
نه آن کم بها را که بهرام ازوست

سپهبد چو گفتار ایشان شنید
دل لشکر از تاجور خسته دید

بلشکر چنین گفت پس پهلوان
که بیدار باشید و روشن روان

که خراد برزین برشهریار
سخنهای پوشیده کردآشکار

کنون یک بیک چارهٔ جان کنید
همه بامن امروز پیمان کنید

مگر کس فرستم زلشکر به راه
که دارند ما را زلشکر نگاه

وگرنه مرا روز برگشته گیر
سپه رایکایک همه کشته گیر

بگفت این وخود ساز دیگر گرفت
نگه کن کنون تا بمانی شگفت

پراگند بر گرد کشور سوار
بدان تا مگر نامه شهریار

بیاید به نزدیک ایرانیان
ببندند پیکار وکین را میان

برین نیز بگذشت یک روزگار
نخواندند کس نامه شهریار

ازان پس گرانمایگان را بخواند
بسی رازها پیش ایشان براند

چوهمدان گشسب ودبیر بزرگ
یلان سینه آن نامدار سترگ

چوبهرام گرد آن سیاوش نژاد
چوپیدا گشسب آن خردمند وراد

همی رای زد با چنین مهتران
که بودند شیران کنداوران

چنین گفت پس پهلوان سپاه
بدان لشکر تیزگم کرده راه

که‌ای نامداران گردن فراز
برای شما هرکسی را نیاز

ز ما مهتر آزرده شد بی‌گناه
چنین سربپیچید زآیین وراه

چه سازید ودرمان این کارچیست
نباید که برخسته باید گریست

هرآنکس که پوشید درد ازپزشک
زمژگان فروریخت خونین سرشک

زدانندگان گر بپوشیم راز
شود کارآسان بما بر دراز

کنون دردمندیم اندرجهان
بداننده گوییم یکسر نهان

برفتیم ز ایران چنین کینه خواه
بدین مایه لشکر بفرمان شاه

ازین بیش لشکر نبیند کسی
وگر چند ماند بگیتی بسی

چوپرمودهٔ گرد با ساوه شاه
اگر سوی ایران کشیدی سپاه

نیرزید ایران بیک مهره موم
وزان پس همی‌داشت آهنگ روم

بپرموده و ساوه شاه آن رسید
که کس درجهان آن شگفتی ندید

اگر چه فراوان کشیدیم رنج
نه شان پیل ماندیم زان پس نه گنج

بنوی یکی گنج بنهاد شاه
توانگر شد آشفته شد بر سپاه

کنون چارهٔ دام او چون کنیم
که آسان سر از بند بیرون کنیم

شهنشاه راکارهاساختست
وزین چاره بی‌رنج پرداختست

شما هریکی چارهٔ جان کنید
بدین خستگی تاچه درمان کنید

من از راز پردخته کردم دلم
زتیمارجان را همی‌بگسلم

پس پردهٔ نامور پهلوان
یکی خواهرش بود روشن روان

خردمند راگردیه نام بود
دلارام وانجام بهرام بود

چواز پرده گفت برادر شنید
برآشفت وز کین دلش بردمید

بران انجمن شد سری پرسخن
زبان پر ز گفتارهای کهن

برادر چو آواز خواهر شنید
زگفتار وپاسخ فرو آرمید

چنان هم زگفتار ایرانیان
بماندند یکسر زبیم زیان

چنین گفت پس گردیه با سپاه
که‌ای نامداران جوینده راه

زگفتار خامش چرا ماندید
چنین از جگر خون برافشاندید

ز ایران سرانید وجنگ‌آوران
خردمند ودانا وافسونگران

چه بینید یکسر به کار اندرون
چه بازی نهید اندرین دشت خون

چنین گفت ایزد گشسب سوار
که‌ای ازگرانمایگان یادگار

زبانهای ماگر شود تیغ نیز
زدریای رای تو گیرد گریز

همه کارهای شما ایزدیست
زمردی و ز دانش و بخردیست

نباید که رای پلنگ آوریم
که با هرکسی رای جنگ آوریم

مجویید ازین پس کس ازمن سخن
کزین باره‌ام پاسخ آمد ببن

اگر جنگ سازید یاری کنیم
به پیش سواران سواری کنیم

چوخشنود باشد ز من پهلوان
برآنم که جاوید مانم جوان

چوبهرام بشنید گفتار اوی
میانجی همی‌دید کردار اوی

ازان پس یلان سینه را دید وگفت
که اکنون چه داری سخن درنهفت

یلان سینه گفت ای سپهدار گرد
هرآنکس که اوراه یزدان سپرد

چو پیروزی و فرهی یابد اوی
بسوی بدی هیچ‌نشتابد اوی

که آن آفرین باز نفرین شود
وزو چرخ گردنده پرکین شود

چو یزدان تو را فرهی داد و بخت
همه لشکر گنج با تاج وتخت

ازو گر پذیری بافزون شود
دل از ناسپاسی پرازخون شود

ازان پس ببهرام بهرام گفت
که‌ای با خردیاروبا رای جفت

چه گویی کزین جستن تخت وگنج
بزرگیست فرجام گر درد ورنج

بخندید بهرام ازان داوری
ازان پس برانداخت انگشتری

بدو گفت چندانک این در هوا
بماند شود بنده‌ای پادشا

بدو گفت کین را مپندار خرد
که دیهیم را خرد نتوان شمرد

چنین گفت زان پس بپیداگشسب
که‌ای تیغ زن شیر تازنده اسب

چه بینی چه گویی بدین کار ما
بود گاه شاهی سزاوار ما

چنین گفت پیداگشسب سوار
که‌ای از یلان جهان یادگار

یکی موبدی داستان زد برین
که هرکس که دانا بد وپیش بین

اگر پادشاهی کند یک زمان
روانش بپرد سوی آسمان

به ازبنده بودن بسال دراز
به گنج جهاندار بردن نیاز

چنین گفت پس با دبیر بزرگ
که بگشای لب را تو ای پیرگرگ

دبیر بزرگ آن زمان لب ببست
بانبوه اندیشه اندر نشست

ازان پس چنین گفت بهرام را
که هرکس که جویا بود کامرا

چودرخور بجوید بیابد همان
درازست ویازنده دست زمان

زچیزی که بخشش کند دادگر
چنان دان که کوشش بیاید ببر

بهمدان گشسب آن زمان گفت باز
که‌ای گشته اندر نشیب وفراز

سخن هرچ‌گویی بروی کسان
شود باد وکردار او نارسان

بگو آنچ دانی به کار اندورن
زنیک وبد روزگار اندرون

چنین گفت همدان گشسب بلند
که‌ای نزد پرمایگان ارجمند

زناآمده بد بترسی همی
زدیهیم شاهان چه پرسی همی

بکن کار وکرده به یزدان سپار
بخرما چه یازی چوترسی زخار

تن آسان نگردد سرانجمن
همه بیم جان باشد ورنج تن

زگفتارشان خواهر پهلوان
همی‌بود پیچان وتیره روان

بران داوری هیچ نگشاد لب
زبرگشتن هور تا نیم شب

بدو گفت بهرام کای پاک تن
چه بینی به گفتار این انجمن

ورا گردیه هیچ پاسخ نداد
نه از رای آن مهتران بود شاد

چنین گفت اوبا دبیر بزرگ
که‌ای مرد بدساز چون پیرگرگ

گمانت چنینست کین تاج وتخت
سپاه بزرگی و پیروزبخت

ز گیتی کسی را نبد آرزوی
ازان نامداران آزاده خوی

مگر شاهی آسانتر از بندگیست
بدین دانش تو بباید گریست

بر آیین شاهان پیشین رویم
سخن‌های آن برتران بشنویم

چنین داد پاسخ مر او را دبیر
که گر رای من نیستت جایگیر

هم آن گوی وآن کن که رای آیدت
بران رو که دل رهنمای آیدت

همان خواهرش نیز بهرام را
بگفت آن سواران خودکام را

نه نیکوست این دانش ورای تو
بکژی خرامد همی پای تو

بسی بد که بیکار بدتخت شاه
نکرد اندرو هیچ‌کهتر نگاه

جهان را بمردی نگه داشتند
یکی چشم برتخت نگماشتند

هرآنکس که دانا بدو پاک مغز
زهرگونه اندیشه‌ای راند نغز

بداند که شاهی به ازبندگیست
همان سرافرازی زافگندگیست

نبودند یازان بتخت کیان
همه بندگی را کمر برمیان

ببستند و زیشان بهی خواستند
همه دل بفرمانش آراستند

نه بیگانه زیبای افسر بود
سزای بزرگی بگوهر بود

زکاوس شاه اندرآیم نخست
کجا راه یزدان همی‌بازجست

که برآسمان اختران بشمرد
خم چرخ گردنده رابشکرد

به خواری و زاری بساری فتاد
از اندیشهٔ کژ وز بدنهاد

چو گودرز و چون رستم پهلوان
بکردند رنجه برین بر روان

ازان پس کجا شد بهاماوران
ببستند پایش ببند گران

کس آهنگ این تخت شاهی نکرد
جز از گرم و تیمار ایشان نخورد

چو گفتند با رستم ایرانیان
که هستی تو زیبای تخت کیان

یکی بانگ برزد بر آن‌کس که گفت
که با دخمهٔ تنگ باشید جفت

که با شاه باشد کجا پهلوان
نشستند بآیین و روشن روان

مرا تخت زر باید و بسته شاه
مباد این گمان و مباد این کلاه

گزین کرد ز ایران ده و دو هزار
جهانگیر و برگستوانور سوار

رهانید از بند کاوس را
همان گیو و گودرز و هم طوس را

همان شاه پیروز چون کشته شد
بایرانیان کار برگشته شد

دلاور شد از کار آن خوشنواز
به آرام بنشست بر تخت ناز

چو فرزند قارن بشد سوفرای
که آورد گاه مهی باز جای

ز پیروزی او چو آمد نشان
ز ایران برفتند گردن‌کشان

که بر وی بشاهی کنند آفرین
شود کهتری شهریار زمین

بایرانیان گفت کین ناسزاست
بزرگی وتاج از پی پادشاست

قباد ارچه خردست گردد بزرگ
نیاریم در بیشهٔ شیر گرگ

چو خواهی که شاهی کنی بی‌نژاد
همه دوده را داد خواهی بباد

قباد آن زمان چون بمردی رسید
سر سوفرای از در تاج دید

به گفتار بدگوهرانش بکشت
کجا بود در پادشاهیش پشت

وزان پس ببستند پای قباد
دلاور سواری گوی کی‌نژاد

بزرمهر دادش یکی پرهنر
که کین پدر بازخواهد مگر

نگه کرد زرمهر کس را ندید
که با تاج بر تخت شاهی سزید

چو بر شاه افگند زرمهر مهر
برو آفرین خواند گردان سپهر

ازو بند برداشت تا کار خویش
بجوید کند تیز بازار خویش

کس از بندگان تاج هرگز نجست
وگر چند بودی نژادش درست

ز ترکان یکی نامور ساوه‌شاه
بیامد که جوید نگین و کلاه

چنان خواست روشن جهان‌آفرین
که او نیست گردد به ایران زمین

تو را آرزو تخت شاهنشهی
چرا کرد زان پس که بودی رهی

همی بر جهاند یلان سینه اسب
که تا من ز بهرام پور گشسب

بنو در جهان شهریاری کنم
تن خویش را یادگاری کنم

خردمند شاهی چو نوشین روان
بهرمز بدی روز پیری جوان

بزرگان کشور ورا یاورند
اگر یاورانند گر کهترند

به ایران سوارست سیصدهزار
همه پهلوان و همه نامدار

همه یک‌بیک شاه را بنده‌اند
بفرمان و رایش سرافگنده‌اند

شهنشاه گیتی تو را برگزید
چنان کز ره نامداران سزید

نیاکانت را همچنین نام داد
بفرجام بر دشمنان کام داد

تو پاداش آن نیکویی بد کنی
چنان دان که بد با تن خود کنی

مکن آز را برخرد پادشا
که دانا نخواند تو را پارسا

اگر من زنم پند مردان دهم
ببسیار سال ازبرادر کهم

مده کارکرد نیاکان بباد
مبادا که پند من آیدت یاد

همه انجمن ماند زودرشگفت
سپهدار لب را بدندان گرفت

بدانست کو راست گوید همی
جز از راه نیکی نجوید همی

یلان سینه گفت ای گرانمایه زن
تو درانجمن رای شاهان مزن

که هرمز بدین چندگه بگذرد
زتخت مهی پهلوان برخورد

زهرمز چنین باشد اندر خبر
برادرت را شاه ایران شمر

بتاج کیی گر ننازد همی
چراخلعت از دوک سازد همی

سخن بس کن ازهرمز ترک زاد
که اندر زمانه مباد آن نژاد

گر از کیقباد اندرآری شمار
برین تخمهٔ بر سالیان صدهزار

که با تاج بودند برتخت زر
سرآمد کنون نام ایشان مبر

ز پرویز خسرو میندیش نیز
کزویاد کردن نیرزد بچیز

بدرگاه او هرک ویژه‌ترند
برادرت راکهتر وچاکرند

چو بهرام گوید بران کهتران
ببندند پایش ببند گران

بدو گردیه گفت کای دیو ساز
همی دیوتان دام سازد براز

مکن برتن وجام ما بر ستم
که از تو ببینم همی باد و دم

پدر مرزبان بود مارا بری
تو افگندی این جستن تخت پی

چو بهرام را دل بجوش آوری
تبار مرا درخروش آوری

شود رنج این تخمهٔ ما بباد
به گفتار تو کهتر بدنژاد

کنون راهبر باش بهرام را
پرآشوب کن بزم و آرام را

بگفت این وگریان سوی خانه شد
به دل با برادر چو بیگانه شد

همی‌گفت هرکس که این پاک زن
سخن گوی و روشن دل و رای زن

تو گویی که گفتارش از دفترست
بدانش ز جاماسب نامی ترست

چو بهرام را آن نیامد پسند
همی‌بود ز آواز خواهر نژند

دل تیره اندیشهٔ دیریاب
همی تخت شاهی نمودش بخواب

چنین گفت پس کین سرای سپنج
نیابند جویندگان جز به رنج

بفرمود تا خوان بیاراستند
می و رود و رامشگران خواستند

برامشگری گفت کامروز رود
بیارای با پهلوانی سرود

نخوانیم جز نامهٔ هفتخوان
برین می‌گساریم لختی بخوان

که چون شد برویین دز اسفندیار
چه بازی نمود اندران روزگار

بخوردند بر یاد او چند می
که آباد بادا برو بوم ری

کزان بوم خیزد سپهبد چوتو
فزون آفریناد ایزد چو تو

پراگنده گشتند چون تیره شد
سرمیگساران ز می‌خیره شد

چو برزد سنان آفتاب بلند
شب تیره گشت از درفشش نژند

سپهدار بهرام گرد سترگ
بفرمود تا شد دبیر بزرگ

بخاقان یکی نامه ارتنگ وار
نبشتند پربوی ورنگ ونگار

بپوزش کنان گفت هستم بدرد
دلی پرپشیمانی و باد سرد

ازین پس من آن بوم و مرز تو را
نگه دارم از بهر ارز تو را

اگر بر جهان پاک مهتر شوم
تو را همچو کهتر برادر شوم

توباید که دل را بشویی زکین
نداری جدا بوم ایران ز چین

چوپردخته شد زین دگر ساز کرد
درگنج گرد آمده باز کرد

سپه را درم داد واسب ورهی
نهانی همی‌جست جای مهی

زلشکر یکی پهلوان برگزید
که سالار بوم خراسان سزید

پراندیشه از بلخ شد سوی ری
بخرداد فرخنده درماه دی

همی‌کرد اندیشه دربیش وکم
بفرمود پس تا سرای درم

بسازند وآرایشی نو کنند
درم مهر برنام خسرو کنند

ز بازارگان آنک بد پاک مغز
سخنگوی و اندرخور کار نغز

به مهر آن درمها ببدره درون
بفرمود بردن سوی طیسفون

بیارید پرمایه دیبای روم
که پیکر بریشم بد و زرش بوم

بخرید تا آن درم نزدشاه
برند وکند مهر او را نگاه

فرستاده‌ای خواند با شرم و هوش
دلاور بسان خجسته سروش

یکی نامه بنوشت با باد و دم
سخن گفت هرگونه ازبیش و کم

ز پرموده و لشکر ساوه شاه
ز رزمی کجا کرده بد با سپاه

وزان خلعتی کآمد او را ز شاه
ز مقناع وز دوکدان سیاه

چنین گفت زان پس که هرگز بخواب
نبینم رخ شاه با جاه و آب

هرآنگه که خسرو نشیند بتخت
پسرت آن گرانمایهٔ نیکبخت

بفرمان او کوه هامون کنم
بیابان زدشمن چو جیحون کنم

همی‌خواست تا بردرشهریار
سرآرد مگر بی‌گنه روزگار

همی‌یادکرد این به نامه درون
فرستاده آمد سوی طیسفون

ببازارگان گفت مهر درم
چو هرمزد بیند بپیچد زغم

چو خسرو نباشد ورا یاروپشت
ببیند ز من روزگار درشت

چو آزرمها بر زمین برزنم
همی بیخ ساسان زبن برکنم

نه آن تخمهٔ را کرد یزدان زمین
گه آمد که برخیزد آن آفرین

بیامد فرستادهٔ نیک پی
ببغداد با نامداران ری

چونامه به نزدیک هرمز رسید
رخش گشت زان نامه چون شنبلید

پس آگاهی آمد ز مهر درم
یکایک بران غم بیفزود غم

بپیچید و شد بر پسر بدگمان
بگفت این به آیین گشسب آن زمان

که خسرو بمردی بجایی رسید
که از ما همی سر بخواهد کشید

درم را همی مهر سازد بنیز
سبک داشتن بیشتر زین چه چیز

به پاسخ چنین گفت آیین گشسب
که بی‌تو مبیناد میدان و اسب

بدو گفت هرمز که درناگهان
مر این شوخ را گم کنم ازجهان

نهانی یکی مرد راخواندند
شب تیره با شاه بنشاندند

بدو گفت هرمزد فرمان گزین
ز خسرو بپرداز روی زمین

چنین داد پاسخ که ایدون کنم
به افسون ز دل مهر بیرون کنم

کنون زهر فرماید از گنج شاه
چو او مست گردد شبان سیاه

کنم زهر با می‌بجام اندرون
ازان به کجا دست یازم به خون

ازین ساختن حاجب آگاه شد
برو خواب وآرام کوتاه شد

بیامد دوان پیش خسرو بگفت
همه رازها برگشاد ازنهفت

چوبشنید خسروکه شاه جهان
همی‌کشتن او سگالد نهان

شب تیره از طیسفون درکشید
توگفتی که گشت از جهان ناپدید

نداد آن سر پر بها رایگان
همی‌تاخت تا آذر ابادگان

چو آگاهی آمد بهرمهتری
که بد مرزبان و سرکشوری

که خسرو بیازرد از شهریار
برفتست با خوار مایه سوار

بپرسش گرفتند گردنکشان
بجایی که بود از گرامی نشان

چو بادان پیروز و چون شیر زیل
که با داد بودند و با زور پیل

چو شیران و وستوی یزدان پرست
ز عمان چو خنجست و چون پیل مست

ز کرمان چو بیورد گرد و سوار
ز شیران چون سام اسفندیار

یکایک بخسرو نهادند روی
سپاه و سپهبد همه شاهجوی

همی‌گفت هرکس که ای پور شاه
تو را زیبد این تاج و تخت وکلاه

از ایران و از دشت نیزه وران
ز خنجر گزاران و جنگی سران

نگر تا نداری هراس از گزند
بزی شاد و آرام و دل ارجمند

زمانی بنخچیر تازیم اسب
زمانی نوان پیش آذر کشسب

برسم نیاکان نیایش کنیم
روان را به یزدان نمایش کنیم

گراز شهر ایران چو سیصد هزار
گزند تو را بر نشیند سوار

همه پیش تو تن بکشتن دهیم
سپاسی بران کشتگان برنهیم

بدیشان چنین گفت خسرو که من
پرازبیمم از شاه و آن انجمن

اگرپیش آذر گشسب این سران
بیایند و سوگندهای گران

خورند و مرا یکسر ایمن کنند
که پیمان من زان سپس نشکنند

بباشم بدین مرز با ایمنی
نترسم ز پیکار آهرمنی

یلان چون شنیدند گفتار اوی
همه سوی آذر نهادند روی

بخوردند سوگند زان سان که خواست
که مهرتو با دیده داریم راست

چوایمن شد از نامداران نهان
ز هر سو برافگند کارآگهان

بفرمان خسرو سواران دلیر
بدرگاه رفتند برسان شیر

که تا از گریزش چه گوید پدر
مگر چارهٔ نو بسازد دگر

چوبشنید هرمز که خسرو برفت
هم اندر زمان کس فرستاد تفت

چوگستهم و بندوی را کرد بند
به زندان فرستاد ناسودمند

کجا هردو خالان خسرو بدند
بمردانگی در جهان نو بدند

جزین هرک بودند خویشان اوی
به زندان کشیدند با گفت وگوی

به آیین گشسب آن زمان شاه گفت
که از رای دوریم و با باد جفت

چو او شد چه سازیم بهرام را
چنان بندهٔ خرد و بدکام را

شد آیین گشسب اندران چاره جوی
که آن کار را چون دهد رنگ وبوی

بدو گفت کای شاه گردن فراز
سخنهای بهرام چون شد دراز

همه خون من جوید اندر نهان
نخستین زمن گشت خسته روان

مرا نزد او پای کرده ببند
فرستی مگر باشدت سودمند

بدو گفت شاه این نه کارمنست
که این رای بدگوهر آهرمنست

سپاهی فرستم تو سالار باش
برزم اندرون دست بردار باش

نخستین فرستیش یک رهنمون
بدان تا چه بینی به سرش اندرون

اگر مهتری جوید و تاج و تخت
بپیچد بفرجام ازو روی بخت

وگر همچنین نیز کهتر بود
بفرجامش آرام بهتر بود

ز گیتی یکی بهره او را دهم
کلاه یلانش به سر برنهم

مرا یکسر از کارش آگاه کن
درنگی مکن کارکوتاه کن

همی‌ساخت آیین گشسب این سخن
کجا شاه فرزانه افگند بن

یکی مرد بد بسته از شهر اوی
به زندان شاه اندرون چاره جوی

چوبشنید کیین گشسب سوار
همی‌رفت خواهد سوی کارزار

کسی را ززندان به نزدیک اوی
فرستاد کای مهتر نامجوی

زشهرت یکی مرد زندانیم
نگویم همانا که خود دانیم

مرا گر بخواهی توازشهریار
دوان با توآیم برین کارزار

به پیش تو جان رابکوشم به جنگ
چو یابم رهایی ز زندان تنگ

فرستاد آیین گشسب آن زمان
کسی را بر شاه گیتی دمان

که همشهری من ببند اندرست
به زندان ببیم و گزند اندرست

بمن بخشد او را جهاندار شاه
بدان تاکنون با من آید به راه

بدو گفت شاه آن بد نابکار
به پیش تو درکی کند کارزار

یکی مرد خونریز و بیکار و دزد
بخواهی ز من چشم داری بمزد

ولیکن کنون زین سخن چاره نیست
اگر زو بتر نیز پتیاره نیست

بدو داد مرد بد آمیز را
چنان بدکنش دیو خونریز را

بیاورد آیین گشسب آن سپاه
همی‌راند چون باد لشکر به راه

بدین گونه تا شهر همدان رسید
بجایی که لشکر فرود آورید

بپرسید تا زان گرانمایه شهر
کسی دارد از اختر و فال بهر

بدو گفت هر کس که اخترشناس
بنزد تو آید پذیرد سپاس

یکی پیرزن مایه دار ایدرست
که گویی مگر دیدهٔ اخترست

سخن هرچ گوید نیاید جز آن
بگوید بتموز رنگ خزان

چوبشنید گفتارش آیین گشسب
هم اندر زمان کس فرستاد و اسب

چوآمد بپرسیدش ازکارشاه
وزان کو بیاورد لشکر به راه

بدو گفت ازین پس تو درگوش من
یکی لب بجنبان که تا هوش من

ببستر برآید زتیره تنم
وگر خسته ازخنجر دشمنم

همی‌گفت با پیرزن راز خویش
نهان کرده ازهرکس آواز خویش

میان اندران مرد کو را زشاه
رهانید و با او بیامد به راه

به پیش زن فالگو برگذشت
بمهتر نگه کرد واندر گذشت

بدو پیرزن گفت کین مرد کیست
که از زخم او برتو باید گریست

پسندیده هوش تو بردست اوست
که مه مغز بادش بتن در مه پوست

چوبشنید آیین گشسب این سخن
بیاد آمدش گفت و گوی کهن

که از گفت اخترشناسان شنید
همی‌کرد برخویشتن ناپدید

که هوش تو بر دست همسایه‌ای
یکی دزد و بیکار و بیمایه ای

برآید به راه دراز اندرون
تو زاری کنی او بریزدت خون

یکی نامه بنوشت نزدیک شاه
که این را کجا خواستستم به راه

نبایست کردن ز زندان رها
که این بتر از تخمهٔ اژدها

همی‌گفت شاه این سخن با رهی
رهی را نبد فر شاهنشهی

چوآید بفرمای تا درزمان
ببرد بخنجر سرش بدگمان

نبشت و نهاد از برش مهر خویش
چو شد خشک همسایه را خواند پیش

فراوانش بستود و بخشید چیز
بسی برمنش آفرین کرد نیز

بدو گفت کین نامه اندر نهان
ببرزود نزدیک شاه جهان

چوپاسخ کند زود نزد من آر
نگر تا نباشی بر شهریار

ازو بستد آن نامه مرد جوان
زرفتن پر اندیشه بودش روان

همی‌گفت زندان و بندگران
کشیدم بدم ناچمان و چران

رهانید یزدان ازان سختیم
ازان گرم و تیمار و بدبختیم

کنون باز گردم سوی طیسفون
بجوش آمد اندر تنم مغز وخون

زمانی همی بد بره بر نژند
پس از نامه شاه بگشاد بند

چوآن نامهٔ پهلوان را بخواند
زکار جهان در شگفتی بماند

که این مرد همسایه جانم بخواست
همی‌گفت کین مهتری را سزاست

به خون‌م کنون گر شتاب آمدش
مگر یاد زین بد بخواب آمدش

ببیند کنون رای خون ریختن
بیاساید از رنج و آویختن

پراندیشه دل زره بازگشت
چنان بد که با باد انباز گشت

چو نزدیک آن نامور شد ز راه
کسی را ندید اندران بارگاه

نشسته بخیمه درآیین گشسب
نه کهتر نه یاور نه شمشیر واسب

دلش پر ز اندیشه شهریار
نگر تا چه پیش آردش روزگار

چو همسایه آمد بخیمه درون
بدانست کو دست یازد به خون

بشمشیرزد دست خونخوار مرد
جهانجوی چندی برو لابه کرد

بدو گفت کای مرد گم کرده راه
نه من خواستم رفته جانت ز شاه

چنین داد پاسخ که گرخواستی
چه کردم که بدکردن آراستی

بزد گردن مهتر نامدار
سرآمد بدو بزم و هم کارزار

زخیمه بیاورد بیرون سرش
که آگه نبد زان سخن لشکرش

مبادا که تنها بود نامجوی
بویژه که دارد سوی جنگ روی

چو از خون آن کشته بدنام شد
همی‌تاخت تا پیش بهرام شد

بدو گفت اینک سردشمنت
کجا بد سگالیده بد برتنت

که با لشکر آمد همی پیش تو
نبد آگه از رای کم بیش تو

بپرسید بهرام کین مرد کیست
بدین سربگیتی که خواهد گریست

بدو گفت آیین گشسب سوار
که آمد به جنگ از در شهریار

بدو گفت بهرام کین پارسا
بدان رفته بود از در پادشا

که با شاه ما را دهد آشتی
بخواب اندرون سرش برداشتی

تو باد افره یابی اکنون زمن
که بر تو بگریند زار انجمن

بفرمود داری زدن بر درش
نظاره بران لشکر و کشورش

نگون بخت را زنده بردار کرد
دل مرد بدکار بیدار کرد

سواران که آیین گشسب سوار
بیاورده بود از در شهریار

چوکار سپهبد بفرجام شد
زلشکر بسی پیش بهرام شد

بسی نیز نزدیک خسرو شدند
بمردانگی در جهان نو شدند

چنان شد که از بی شبانی رمه
پراگنده گردد به روز دمه

چوآگاهی آمد بر شهریار
ز آیین گشسب آنک بد نامدار

ز تنگی دربار دادن ببست
ندیدش کسی نیز بامی بدست

برآمد ز آرام وز خورد و خواب
همی‌بود با دیدگان پر آب

بدربر سخن رفت چندی ز شاه
که پرده فروهشت از بارگاه

یکی گفت بهرام شد جنگجوی
بتخت بزرگی نهادست روی

دگر گفت خسرو ز آزار شاه
همی سوی ایران گذارد سپاه

بماندند زان کار گردان شگفت
همی هرکسی رای دیگر گرفت

چو در طیسفون برشد این گفتگوی
ازان پادشاهی بشد رنگ وبوی

سربندگان پرشد از درد و کین
گزیدند نفرینش بر آفرین

سپاه اندکی بد بدرگاه بر
جهان تنگ شد بر دل شاه بر

ببندوی و گستهم شد آگهی
که تیره شد آن فر شاهنشهی

همه بستگان بند برداشتند
یکی را بران کار بگماشتند

کزان آگهی بازجوید که چیست
ز جنگ آوران بر در شاه کیست

ز کار زمانه چو آگه شدند
ز فرمان بگشتند و بی‌ره شدند

شکستند زندان و برشد خروش
بران سان که هامون برآید بجوش

بشهر اندرون هرک بد لشکری
بماندند بیچاره زان داوری

همی‌رفت گستهم و بندوی پیش
زره دار با لشکر و ساز خویش

یکایک ز دیده بشستند شرم
سواران بدرگاه رفتند گرم

ز بازار پیش سپاه آمدند
دلاور بدرگاه شاه آمدند

که گر گشت خواهید با مایکی
مجویید آزرم شاه اندکی

که هرمز بگشته‌ست از رای و راه
ازین پس مر اورا مخوانید شاه

بباد افره او بیازید دست
برو بر کنید آب ایران کبست

شما را بویم اندرین پیشرو
نشانیم برگاه اوشاه نو

وگر هیچ پستی کنید اندرین
شما را سپاریم ایران زمین

یکی گوشه‌ای بس کنیم ازجهان
بیک سو خرامیم باهمرهان

بگفتار گستهم یکسر سپاه
گرفتند نفرین برام شاه

که هرگز مبادا چنین تاجور
کجا دست یازد به خون پسر

به گفتار چون شوخ شد لشکرش
هم آنگه زدند آتش اندر درش

شدند اندرایوان شاهنشهی
به نزدیک آن تخت بافرهی

چوتاج از سرشاه برداشتند
ز تختش نگونسار برگاشتند

نهادند پس داغ بر چشم شاه
شد آنگاه آن شمع رخشان سیاه

ورا همچنان زنده بگذاشتند
زگنج آنچ بد پاک برداشتند

چنینست کردار چرخ بلند
دل اندر سرای سپنجی مبند

گهی گنج بینیم ازوگاه رنج
براید بما بر سرای سپنج

اگر صد بود سال اگر صدهزار
گذشت آن سخن کید اندر شمار

کسی کو خریدار نیکوشود
نگوید سخن تا بدی نشنود

چوگستهم وبندوی به آذرگشسپ
فگندند مردی سبک بر دو اسپ

که در شب به نزدیک خسرو شود
از ایران به آگاهی نو شود

فرستاده آمد بر شاه نو
گذشته شبی تیره از ماه نو

ز آشوب بغداد گفت آنچ دید
جوان شد چو برگ گل شنبلید

چنین گفت هرکو زراه خرد
بتیزی ز بی‌دانشی بگذرد

نترسد ز کردار چرخ بلند
شود زندگانیش ناسودمند

گراین بد که گفتی خوش آمد مرا
خور و خواب در آتش آمد مرا

ولیکن پدر چون به خون آخت دست
از ایران نکردم سران نشست

هم او را کنون چون یکی بنده‌ام
سخن هرچ گوید نیوشنده‌ام

هم اندر زمان داغ دل با سپاه
بکردار آتش بیامد ز راه

سپاهی بد از بردع و اردبیل
همی‌رفت با نامور خیل خیل

از ارمینیه نیز چندی سپاه
همی‌تاخت چون باد با پور شاه

چوآمد ببغداد زو آگهی
که آمد خریدار تخت مهی

همه شهر ز آگاهی آرام یافت
جهانجوی از آرامشان کام یافت

پذیره شدندش بزرگان شهر
کسی را که از مهتری بود بهر

نهادند بر پیشگه تخت عاج
همان طوق زرین وپرمایه تاج

بشهر اندرون رفت خسرو بدرد
بنزد پدر رفت با بادسرد

چه جوییم زین گنبد تیزگرد
که هرگز نیاساید از کارکرد

یکی راهمی تاج شاهی دهد
یکی را بدریا بماهی دهد

یکی را برهنه سروپای و سفت
نه آرام و خواب و نه جای نهفت

یکی را دهد توشهٔ شهد و شیر
بپوشد بدیبا و خز و حریر

سرانجام هردو بخاک اندرند
بتارک بدام هلاک اندرند

اگر خود نزادی خردمند مرد
ندیدی ز گیتی چنین گرم و سرد

ندیدی جهان ازبنه به بدی
اگر که بدی مرد اگر مه بدی

کنون رنج در کارخسرو بریم
بخواننده آگاهی نو بریم

چو خسرو نشست از برتخت زر
برفتند هرکس که بودش هنر

گرانمایگان را همه خواندند
بر آن تاج نو گوهر افشاندند

به موبد چنین گفت کاین تاج وتخت
نیابد مگر مردم نیک بخت

مبادا مرا پیشه جز راستی
که بیدادی آرد همه کاستی

ابا هرکسی رای ما آشتیست
ز پیکار کردن سرماتهیست

ز یزدان پذیرفتم این تخت نو
همین روشن و مایه وربخت نو

شما نیز دلها بفرمان دهید
بهرکار بر ما سپاسی نهید

از آزردن مردم پارسا
و دیگر کشیدن سر از پادشا

سوم دور بودن ز چیز کسان
که دودش بود سوی آنکس رسان

که در گاه و بی‌گه کسی رابسوخت
به بی‌مایه چیزی دلش برفروخت

دگر هرچ در مردمی در خورد
مر آن را پذیرنده باشد خرد

نباشد مرا با کسی داوری
اگر تاج جوید گر انگشتری

کرا گوهر تن بود با نژاد
نگوید سخن با کسی جز بداد

نباشد شما را جز از ایمنی
نیازد بکردار آهرمنی

هرآنکس که بشنید گفتار شاه
همی آفرین خواند برتاج و گاه

برفتند شاد از بر تخت او
بسی آفرین بود بر بخت او

سپهبد فرود آمد از تخت شاد
همه شب ز هرمز همی‌کرد یاد

چو پنهان شد آن چادر آبنوس
بگوش آمد از دوربانگ خروش

جهانگیر شد تابنزد پدر
نهانش پر ازدرد وخسته جگر

چو دیدش بنالید و بردش نماز
همی‌بود پیشش زمانی دراز

بدو گفت کای شاه نابختیار
ز نوشین روان در جهان یادگار

تو دانی که گر بودمی پشت تو
بسوزن نخستی سر انگشت تو

نگر تا چه فرمایی اکنون مرا
غم آمد تو را دل پر از خون مرا

گر ای دون که فرمان دهی بر درت
یکی بنده‌ام پاسبان سرت

نجویم کلاه و نخواهم سپاه
ببرم سرخویش در پیش شاه

بدو گفت هرمزد ای پرخرد
همین روز سختی ز من بگذرد

مرا نزد تو آرزو بد سه چیز
برین بر فزونی نخواهیم نیز

یکی آنک شبگیر هر بامداد
کنی گوش ما را به آواز شاد

و دیگر سواری ز گردنکشان
که از رزم دیرینه دارد نشان

بر من فرستی که از کارزار
سخن گوید و کرده باشد شکار

دگر آنک داننده مرد کهن
که از شهریاران گزارد سخن

نوشته یکی دفتر آرد مرا
بدان درد و سختی سرآرد مرا

سیم آرزوی آنک خال تواند
پرستنده و ناهمال تواند

نبینند زین پس جهان را بچشم
بریشان برانی برین سوک خشم

بدو گفت خسرو که ای شهریار
مباد آنک برچشم تو سوکوار

نباشد و گرچه بود درنهان
که بدخواه تو دور بادازجهان

ولیکن نگه کن بروشن روان
که بهرام چوبینه شد پهلوان

سپاهست با او فزون از شمار
سواران و گردان خنجرگزار

اگر ما بگستهم یازیم دست
بگیتی نیابیم جای نشست

دگر آنک باشد دبیر کهن
که برشاه خواند گذشته سخن

سواری که پرورده باشد برزم
بداند همان نیز آیین بزم

ازین هر زمان نو فرستم یکی
تو با درد پژمان مباش اندکی

مدان این زگستهم کاین ایزدیست
ز گفتار و کردار نابخردیست

دل تو بدین درد خرسند باد
همان با خرد نیز پیوند باد

بگفت این و گریان بیامد زپیش
نکرد آشکارا بکس راز خویش

پسر مهربان‌تر بد از شهریار
بدین داستان زد یکی هوشیار

که یار زبان چرب و شیرین سخن
که از پیر نستوه گشته کهن

هنرمند گر مردم بی‌هنر
بفرجام هم خاک دارد ببر

چو بشنید بهرام کز روزگار
چه آمد بران نامور شهریار

نهادند بر چشم روشنش داغ
بمرد آن چراغ دو نرگس بباغ

پسر برنشست از بر تخت اوی
بپا اندر آمد سر وبخت اوی

ازان ماند بهرام اندر شگفت
بپژمرد واندیشه اندر گرفت

بفرمود تا کوس بیرون برند
درفش بزرگی به هامون برند

بنه برنهاد وسپه برنشست
بپیکار خسرو میان را ببست

سپاهی بکردار کوه روان
همی‌راند گستاخ تا نهروان

چوآگاه شد خسرو از کاراوی
غمی گشت زان تیز بازار اوی

فرستاد بیدار کارآگهان
که تا بازجویند کارجهان

به کارآگهان گفت راز ازنخست
زلشکر همی‌کرد باید درست

که بااو یکی اند لشکر به جنگ
وگر گردد این کار ما با درنگ

دگر آنک بهرام در قلبگاه
بود بیشتر گر میان سپاه

چگونه نشیند بهنگام بار
برفتن کند هیچ رای شکار

برفتند کارآگهان از درش
نبود آگه از کار وز لشکرش

چو رفتند و دیدند و بازآمدند
نهانی بر او فراز آمدند

که لشکر بهرکار با اویکیست
اگر نامدارست وگر کودکیست

هرانگه که لشکر براند به راه
بود یک زمان در میان سپاه

زمانی شود بر سوی میمنه
گهی بر چپ و گاه سوی بنه

همه مردم خویش دارد براز
ببیگانگانشان نیاید نیاز

بکردار شاهان نشیند ببار
همان در در و دشت جوید شکار

چو از رزم شاهان نراند همی
همه دفتر دمنه خواند همی

چنین گفت خسرو بدستور خویش
که کاری درازست ما را به پیش

چو بهرام بر دشمن اسپ افکند
بدریا دل اژدها بشکند

دگر آنک آیین شاهنشهان
بیاموخت از شهریار جهان

سیم کش کلیله است ودمنه وزیر
چون او رای زن کس ندارد دبیر

ازان پس ببندوی و گستهم گفت
که ما با غم و رنج گشتیم جفت

چوگردوی و شاپور و چون اندیان
سپهدار ارمینیه رادمان

نشستند با شاه ایران براز
بزرگان فرزانه رزمساز

چنین گفت خسرو بدان مهتران
که ای سرفرازان و جنگ آوران

هرآن مغز کو را خرد روشنست
زدانش یکی بر تنش جوشنست

کس آنرا نبرد مگر تیغ مرگ
شود موم ازان زخم پولاد ترگ

کنون من بسال ازشما کهترم
برای جوانی جهان نسپرم

بگویید تا چارهٔ کارچیست
بران خستگیها پرآزار کیست

بدو گفت موبد انوشه بدی
همه مغز را فر وتوشه بدی

چوپیدا شد این راز گردنده دهر
خرد را ببخشید بر چاربهر

چونیمی ازو بهرهٔ پادشاست
که فر و خرد پادشا را سزاست

دگر بهرهٔ مردم پارسا
سدیگر پرستنده پادشا

چو نزدیک باشد بشاه جهان
خرد خویشتن زو ندارد نهان

کنون از خرد پاره‌ای ماند خرد
که دانا ورا بهر دهقان شمرد

خرد نیست با مردم ناسپاس
نه آنرا که او نیست یزدان شناس

اگر بشنود شهریار این سخن
که گفته‌ست بیدار مرد کهن

بدو گفت شاه این سخن گر بزر
نویسم جز این نیست آیین و فر

سخن گفتن موبدان گوهرست
مرا در دل اندیشه دیگرست

که چون این دو لشکر برابر شود
سر نیزه‌ها بر دو پیکر شود

نباشد مرا ننگ کز قلبگاه
برانم شوم پیش او بی‌سپاه

بخوانم به آواز بهرام را
سپهدار بدنام خودکام را

یکی ز آشتی روی بنمایمش
نوازمش بسیار و بستایمش

اگر خود پذیرد سخن به بود
که چون او بدرگاه بر که بود

وگر جنگ جوید منم جنگ جوی
سپه را بروی اندر آریم روی

همه کاردانان بدین داستان
کجا گفت گشتند همداستان

بزرگان برو آفرین خواندند
ورا شهریار زمین خواندند

همی‌گفت هرکس که ای شهریار
زتو دور بادا بد روزگار

تو را باد پیروزی و فرهی
بزرگی و دیهیم شاهنشهی

چنین گفت خسرو که این باد و بس
شکست و جدایی مبیناد کس

سپه را ز بغداد بیرون کشید
سراپردهٔ نو به هامون کشید

دو لشکر چو تنگ اندر آمد به راه
ازان رو سپهبد وزین روی شاه

چو شمع جهان شد بخم اندرون
بیفشاند زلف شب تیره گون

طلایه بیامد ز هر دو سپاه
که دارد ز بدخواه خود را نگاه

چو از خنجر روز بگریخت شب
همی‌ تاخت سوزان دل و خشک لب

تبیره برآمد ز هر دو سرای
بدان رزم خورشید بد رهنمای

بگستهم و بندوی فرمود شاه
که تا بر نهادند ز آهن کلاه

چنین با بزرگان روشن روان
همی‌راند تا چشمهٔ نهروان

طلایه ببهرام شد ناگزیر
که آمد سپه بر دو پرتاب تیر

چوبشنید بهرام لشکر براند
جهاندیدگان را برخویش خواند

نشست از برابلق مشک دم
خنیده سرافراز رویینه سم

سلیحش یکی هندوی تیغ بود
که درزخم چون آتش میغ بود

چوبرق درفشان همی‌راند اسپ
بدست چپش ریمن آذرگشسپ

چو آیین گشسپ و یلان سینه نیز
برفتند پرکینه و پرستیز

سه ترک دلاور ز خاقانیان
بران کین بهرام بسته میان

پذیرفته هر سه که چون روی شاه
ببینیم دور ازمیان سپاه

اگر بسته گر کشته او را برت
بیاریم و آسوده شد لشکرت

ز یک روی خسرو دگر پهلوان
میان اندرون نهروان روان

نظاره بران از دو رویه سپاه
که تا پهلوان چون رود نزد شاه

رسیدند بهرام و خسرو به هم
گشاده یکی روی و دیگر دژم

نشسته جهاندار بر خنگ عاج
فریدون یل بود با فر و تاج

ز دیبای زربفت چینی قبای
چو گردوی پیش اندرون رهنمای

چو بندوی و گستهم بر دست شاه
چو خراد برزین زرین کلاه

هه غرقه در آهن و سیم و زر
نه یاقوت پیدا نه زرین کمر

چو بهرام روی شهنشاه دید
شد از خشم رنگ رخش ناپدید

ازان پس چنین گفت با سرکشان
که این روسپی زادهٔ بدنشان

ز پستی و کندی به مردی رسید
توانگر شد و رزمگه برکشید

بیاموخت آیین شاهنشهان
به زودی سرآرم بدو بر جهان

ببینید لشکرش را سر به سر
که تا کیست زیشان یکی نامور

سواری نبینم همی رزم جوی
که بامن به روی اندر آرند روی

ببیند کنون کار مردان مرد
تگ اسپ و شمشیر و گرز نبرد

همان زخم گوپال وباران تیر
خروش یلان بر ده و دار و گیر

ندارد به آوردگه پیل پای
چو من با سپاه اندر آیم ز جای

ز آواز من کوه ریزان شود
هژبر دلاور گریزان شود

به خنجر به دریا بر افسون کنیم
بیابان سراسر پر از خون کنیم

بگفت و برانگیخت ابلق زجای
تو گفتی شد آن باره پران همای

یکی تنگ آورد گاهی گرفت
بدو مانده بد لشکر اندر شگفت

ز آوردگه شد سوی نهروان
همی‌ بود بر پیش فرخ جوان

تنی چند با او ز ایرانیان
همه بسته بر جنگ خسرو میان

چنین گفت خسرو که ای سرکشان
ز بهرام چوبین که دارد نشان

بدو گفت گردوی کای شهریار
نگه کن بر آن مرد ابلق سوار

قبایش سپید و حمایل سیاه
همی‌ راند ابلق میان سپاه

جهاندار چون دید بهرام را
بدانستش آغاز و فرجام را

چنین گفت کان دودگون دراز
نشسته بر آن ابلق سرفراز

بدو گفت گردوی که آری همان
نبرده‌ست هرگز به نیکی گمان

چنین گفت کز پهلو کوژپشت
بپرسی سخن پاسخ آرد درشت

همان خوک بینی و خوابیده چشم
دل آگنده دارد تو گویی به خشم

به دیده ندیدی مر او را به دست
کجا در جهان دشمن ایزدست

نبینم همی در سرش کهتری
نیابد کس او را به فرمانبری

ازآن پس به بندوی و گستهم گفت
که بگشایم این داستان از نهفت

که گر خر نیاید به نزدیک بار
تو بار گران را به نزد خر آر

چو بفریفت چوبینه را نره دیو
کجا بیند او راه گیهان خدیو

هرآن دل که از آز شد دردمند
نیایدش کار بزرگان پسند

جز از جنگ چوبینه را رای نیست
به دل‌ش اندرون داد را جای نیست

چو بر جنگ رفتن بسی شد سُخُن
نگه کرد باید ز سر تا به بُن

که داندکه در جنگ پیروز کیست
بدان سر دگر لشکر افروز کیست

برین گونه آراسته لشکری
به پرخاش بهرام یل مهتری

دژاگاه مردی چو دیو سترگ
سپاهی به کردار درنده گرگ

گر ایدون که باشیم همداستان
نباشد مرا ننگ زین داستان

به پرسش یکی پیش دستی کنم
از آن به که در جنگ سستی کنم

اگر زو بر اندازه یابم سخن
نوآیین بدیهاش گردد کهن

ز گیتی یکی گوشه او را دهم
سپاسی ز دادن بدو برنهم

همه آشتی گردد این جنگ ما
برین رزمگه جستن آهنگ ما

مرا ز آشتی سودمندی بود
خرد بی‌گمان تاج بندی بود

چو بازارگانی کند پادشا
ازو شاد باشد دل پارسا

بدو گفت گستهم کای شهریار
انوشه بدی تا بود روزگار

همی گوهر افشانی اندر سُخُن
تو داناتری هرچ باید بکن

تو پُردادی و بنده بیدادگر
تو پرمغزی و او پر از باد سر

چو بشنید خسرو بپیمود راه
خرامان بیامد به پیش سپاه

بپرسید بهرام یل را ز دور
همی‌ جست هنگامهٔ رزم سور

ببه هرام گفت ای سرافراز مرد
چگونه‌ست کارت به دشت نبرد

تو درگاه را همچو پیرایه‌ای
همان تخت ودیهیم را مایه‌ای

ستون سپاهی به هنگام رزم
چو شمع درخشنده هنگام بزم

جهانجوی گردی و یزدان پرست
مداراد دارنده باز از تو دست

سگالیده‌ام روزگار تو را
به خوبی بسیجیده کار تو را

تو را با سپاه تو مهمان کنم
ز دیدار تو رامش جان کنم

سپهدار ایرانت خوانم به داد
کنم آفریننده را بر تو یاد

سخنهاش بشنید بهرام گرد
عنان بارهٔ تیزتگ را سپرد

هم از پشت آن باره بردش نماز
همی‌ بود پیشش زمانی دراز

چنین داد پاسخ مر ابلق سوار
که من خرمم شاد و به روزگار

تو را روزگار بزرگی مباد
نه بیداد دانی ز شاهی نه داد

الان شاه چون شهریاری کند
ورا مرد بدبخت یاری کند

تو را روزگاری سگالیده‌ام
بنوی کمندیت مالیده‌ام

به زودی یکی دار سازم بلند
دو دستت ببندم به خم کمند

بیاویزمت زان سزاوار دار
ببینی ز من تلخی روزگار

چو خسرو ز بهرام پاسخ شنید
به رخساره شد چون گل شنبلید

چنین داد پاسخ که ای ناسپاس
نگوید چنین مرد یزدان شناس

چو مهمان به خوان تو آید ز دور
تو دشنام سازی به هنگام سور

نه آیین شاهان بود زین نشان
نه آنِ سواران گردنکشان

نه تازی چنین کرد و نه پارسی
اگر بشمری سال صدبار سی

ازین ننگ دارد خردمند مرد
به گرد درِ ناسپاسی مگرد

چو مهمانت آواز فرخ دهد
برین گونه بر دیو پاسخ دهد

بترسم که روز بد آیدت پیش
که سرگشته بینمت بر رای خویش

تو را چاره بر دست آن پادشاست
که زنده‌ست جاوید وفرانرواست

گنهکار یزدانی و ناسپاس
تن اندر نکوهش دل اندر هراس

مرا چون الان شاه خوانی همی
ز گوهر به یک سوم دانی همی

مگر ناسزایم به شاهنشهی
نه زیباست بر من کلاه مهی

چون کسری نیا و چو هرمز پدر
کرا دانی از من سزاوارتر

ورا گفت بهرام کای بدنشان
به گفتار و کردار چون بیهشان

نخستین ز مهمان گشادی سخن
سرشتت بدو داستانت کهن

تو را با سخنهای شاهان چه کار
نه فرزانه مردی نه جنگی سوار

الان شاه بودی کنون کهتری
هم از بندهٔ بندگان کمتری

گنه کارتر کس توی در جهان
نه شاهی نه زیباسری از مهان

به شاهی مرا خواندند آفرین
نمانم که پی برنهی بر زمین

دگر آنک گفتی که بداختری
نزیبد تو را شاهی و مهتری

ازآن گفتم ای ناسزاوار شاه
که هرگز مبادی تو در پیشگاه

که ایرانیان بر تو بر دشمنند
بکوشند و بیخت زبن برکنند

بدرند بر تنت بر پوست و رگ
سپارند پس استخوانت به سگ

بدو گفت خسرو که‌ ای بدکنش
چرا گشته‌ای تند و برتر منش

که آهوست بر مرد گفتار زشت
تو را اندر آغاز بود این سرشت

ز مغز تو بگسست روشن خرد
خنک نامور کو خرد پرورد

هرآن دیو کاید زمانش فراز
زبانش به گفتار گردد دراز

نخواهم که چون تو یکی پهلوان
به تندی تبه گردد و ناتوان

سزد گر ز دل خشم بیرون کنی
نجوشی و بر تیزی افسون کنی

ز دارندهٔ دادگر یاد کن
خرد را بدین یاد بنیاد کن

یکی کوه داری به زیر اندورن
که گر بنگری برتر از بیستون

گر از تو یکی شهریار آمدی
مغیلان بی‌بر به بار آمدی

تو را دل پراندیشه مهتریست
ببینیم تا رای یزدان به چیست

ندانم که آمختت این بد تنی
تو را با چنین کیش آهرمنی

هران کاین سخن با تو گوید همی
به گفتار مرگ تو جوید همی

بگفت و فرود آمد از خنگ عاج
ز سر بر گرفت آن بهاگیر تاج

بنالید و سر سوی خورشید کرد
ز یزدان دلش پر ز امید کرد

چنین گفت کای روشن دادگر
درخت امید از تو آید به بر

تو دانی که بر پیش این بنده کیست
کزین ننگ بر تاج باید گریست

وز آنجا سبک شد به جای نماز
همی‌گفت با داور پاک راز

گر این پادشاهی ز تخم کیان
بخواهد شدن تا نبندم میان

پرستنده باشم به آتشکده
نخواهم خورش جز ز شیر دده

ندارم به گنج اندرون زر و سیم
به گاه پرستش بپوشم گلیم

گر ایدون که این پادشاهی مراست
پرستنده و ایمن و داد و راست

تو پیروز گردان سپاه مرا
به بنده مده تاج وگاه مرا

اگر کام دل یابم این تاج و اسپ
بیارم دمان پیش آذرگشسپ

همین یاره و طوق و این گوشوار
همین جامهٔ زر گوهرنگار

همان نیزده بدره دینار زرد
فشانم برین گنبد لاژورد

پرستندگان را دهم ده هزار
درم چون شوم بر جهان شهریار

ز بهرامیان هرک گردد اسیر
به پیش من آرد کسی دستگیر

پرستنده فرخ آتش کنم
دل موبد و هیربد خوش کنم

بگفت این وز خاک بر پای خاست
ستمدیده گویندهٔ بود راست

ز جای نیایش بیامد چو گرد
به بهرام چوبینه آواز کرد

که‌ای دوزخی بندهٔ دیو نر
خرد دور و دور از تو آیین و فر

ستمگاره دیویست با خشم و زور
کزین گونه چشم تو را کرد کور

به جای خرد خشم و کین یافتی
ز دیوان کنون آفرین یافتی

تو را خارستان شارستانی نمود
یکی دوزخی بوستانی نمود

چراغ خرد پیش چشمت بمرد
ز جان و دلت روشنایی ببرد

نبوده‌ست جز جادوی پرفریب
که اندر بلندی نمودت نشیب

به شاخی همی یازی امروز دست
که برگش بود زهر و بارش کبست

نجسته‌ست هرگز تبار تو این
نباشد به جوینده بر آفرین

تو را ایزد این فر و برزت نداد
نیاری ز گرگین میلاد یاد

ایا مرد بدبخت و بیدادگر
به نابودنیها گمانی مبر

که خرچنگ را نیست پر عقاب
نپرد عقاب از بر آفتاب

به یزدان پاک و به تخت و کلاه
که گر من بیابم تو را بی‌سپاه

اگر برزنم بر تو بر باد سرد
ندارمت رنجه ز گرد نبرد

سخنها شنیدیم چندی درشت
به پیروزگر باز هشتیم پشت

اگر من سزاوار شاهی نیم
مبادا که در زیر دستی زیم

چنین پاسخش داد بهرام باز
که ای بی خرد ریمن دیوساز

پدرت آن جهاندار دین دوست مرد
که هرگز نزد بر کسی باد سرد

چنو مرد را ارج نشناختی
به خواری ز تخت اندر انداختی

پس او جهاندار خواهی بدن
خردمند و بیدار خواهی بدن

تو ناپاکی و دشمن ایزدی
نبینی ز نیکی دهش جز بدی

گر ایدون که هرمزد بیداد بود
زمان و زمین زو به فریاد بود

تو فرزند اویی نباشد سزا
به ایران و توران شده پادشا

تو را زندگانی نباید نه تخت
یکی دخمه‌ای بس که دوری ز بخت

هم ان کین هرمز کنم خواستار
دگر کاندر ایران منم شهریار

کنون تازه کن برمن این داستان
که از راستان گشت همداستان

که تو داغ بر چشم شاهان نهی
کسی کو نهد نیز فرمان دهی

ازان پس بیابی که شاهی مراست
ز خورشید تا برج ماهی مراست

بدو گفت خسرو که هرگز مباد
که باشد به درد پدر بنده شاد

نوشته چنین بود وبود آنچ بود
سخن بر سخن چند باید فزود

تو شاهی همی‌سازی از خویشتن
که گر مرگت آید نیابی کفن

بدین اسپ و برگستوان کسان
یکی خسروی برزو نارسان

نه خان و نه مان و نه بوم و نژاد
یکی شهریاری میان پر ز باد

بدین لشکر و چیز و نامی دروغ
نگیری بر تخت شاهی فروغ

ز تو پیش بودند کنداوران
جهانجوی و با گرزهای گران

نجستند شاهی که کهتر بدند
نه اندر خور تخت و افسر بدند

همی هرزمان سرفرازی به خشم
همی آب خشم اندر آری به چشم

بجوشد همی بر تنت بدگمان
زمانه به خشم آردت هر زمان

جهاندار شاهی ز داد آفرید
دگر از هنر وز نژاد آفرید

بدان کس دهد کو سزاوارتر
خرددارتر هم بی آزارتر

الان شاه ما را پدر کرده بود
کجا برمن از کارت آزرده بود

کنون ایزدم داد شاهنشهی
بزرگی و تخت و کلاه مهی

پذیرفتم این از خدای جهان
شناسنده آشکار و نهان

به دستوری هرمز شهریار
کجا داشت تاج پدر یادگار

ازان نامور پر هنر بخردان
بزرگان و کارآزموده ردان

بدان دین که آورده بود از بهشت
خرد یافته پیر سر زردهشت

که پیغمبر آمد به لهراسپ داد
پذیرفت زان پس به گشتاسپ داد

هرآنکس که ما را نموده‌ست رنج
دگر آنک ازو یافته‌ستیم گنج

همه یکسر اندر پناه منند
اگر دشمن ار نیکخواه منند

همه بر زن و زاده بر پادشا
نخوانیم کس را مگر پارسا

ز شهری که ویران شد اندر جهان
به جایی که درویش باشد نهان

توانگر کنم مرد درویش را
پراگنده و مردم خویش را

همه خارستانها کنم چون بهشت
پر از مردم و چارپایان و کشت

بمانم یکی خوبی اندر جهان
که نامم‌پس از مرگ نبود نهان

بیاییم و دل را ترازو کنیم
بسنجیم ونیرو به بازو کنیم

چو هرمز جهاندار و باداد بود
زمین و زمانه بدو شاد بود

پسر بی‌گمان از پدر تخت یافت
کلاه و کمر یافت و هم بخت یافت

تو ای پرگناه فریبنده مرد
که جستی نخستین ز هرمز نبرد

نبد هیچ بد جز به فرمان تو
وگر تنبل و مکر ودستان تو

گر ایزد بخواهد من از کین شاه
کنم بر تو خورشید روشن سیاه

کنون تاج را درخور کار کیست
چو من ناسزایم سزاوار کیست

بدو گفت بهرام کای مرد گرد
سزا آن بود کز تو شاهی ببرد

چو از دخت بابک بزاد اردشیر
که اشکانیان را بدی دار و گیر

نه چون اردشیر اردوان را بکشت
به نیرو شد و تختش آمد به مشت

کنون سال چون پانصد برگذشت
سر تاج ساسانیان سرد گشت

کنون تخت و دیهیم را روز ماست
سرو کار با بخت پیروز ماست

چو بینیم چهر تو و بخت تو
سپاه و کلاه تو و تخت تو

بیازم بدین کار ساسانیان
چو آشفته شیری که گردد ژیان

ز دفتر همه نامشان بسترم
سر تخت ساسانیان بسپرم

بزرگی مر اشکانیان را سزاست
اگر بشنود مرد داننده راست

چنین پاسخ آورد خسرو بدوی
که‌ای بیهده مرد پیکار جوی

اگر پادشاهی ز تخم کیان
بخواهد شدن تو کیی در جهان

همه رازیان از بنه خود کیند
دو رویند وز مردمی برچیند

نخست از ری آمد سپاه اندکی
که شد با سپاه سکندر یکی

میان را ببستند با رومیان
گرفتند ناگاه تخت کیان

ز ری بود ناپاکدل ماهیار
کزو تیره شد تخم اسفندیار

ازان پس ببستند ایرانیان
به کینه یکایک کمر بر میان

نیامد جهان آفرین را پسند
ازیشان به ایران رسید آن گزند

کلاه کیی بر سر اردشیر
نهاد آن زمان داور دستگیر

به تاج کیان او سزاوار بود
اگر چند بی‌گنج و دینار بود

کنون نام آن نامداران گذشت
سخن گفتن ما همه باد گشت

کنون مهتری را سزاوار کیست
جهان را بنوی جهاندار کیست

بدو گفت بهرام جنگی منم
که بیخ کیان را ز بن برکنم

چنین گفت خسرو که آن داستان
که داننده یاد آرد از باستان

که هرگز به نادان وبی‌راه و خرد
سلیح بزرگی نباید سپرد

که چون بازخواهی نیاید به دست
که دارنده زان چیز گشته‌ست مست

چه گفت آن خردمند شیرین سخن
که گر بی‌بُنان را نشانی ببن

به فرجام کار آیدت رنج و درد
به گرد در ناسپاسان مگرد

دلاور شدی تیز و برتر منش
ز بد گوهر آمد تو را بدکنش

تو را کرد سالار گردنکشان
شدی مهتر اندر زمین کشان

بران تخت سیمین و آن مهرشاه
سرت مست شد بازگشتی ز راه

کنون نام چوبینه بهرام گشت
همان تخت سیمین تو را دام گشت

برآن تخت بر ماه خواهی شدن
سپهبد بدی شاه خواهی شدن

سخن زین نشان مرد دانا نگفت
بر آنم که با دیو گشتی تو جفت

بدو گفت بهرام کای بدکنش
نزیبد همی بر تو جز سرزنش

تو پیمان یزدان نداری نگاه
همی ناسزا خوانی این پیشگاه

نهی داغ بر چشم شاه جهان
سخن زین نشان کی بود در نهان

همه دوستان بر تو بر دشمنند
به گفتار با تو به دل با منند

بدین کار خاقان مرا یاورست
همان کاندر ایران و چین لشکرست

بزرگی من از پارس آرم بری
نمانم کزین پس بود نام کی

برافرازم اندر جهان داد را
کنم تازه آیین میلاد را

من از تخمهٔ نامور آرشم
چو جنگ آورم آتش سرکشم

نبیره جهانجوی گرگین منم
هم آن آتش تیز برزین منم

به ایران بران رای بد ساوه‌شاه
که نه تخت ماند نه مهر و کلاه

کند با زمین راست آتشکده
نه نوروز ماند نه جشن سده

همه بنده بودند ایرانیان
برین بوم تا من ببستم میان

تو خودکامه را گر ندانی شمار
برو چارصد بار بشمر هزار

ز پیلان جنگی هزار و دویست
که گفتی که بر راه برجای نیست

هزیمت گرفت آن سپاه بزرگ
من از پس خروشان چو دیو سترگ

چنان دان که کس بی‌هنر در جهان
به خیره نجوید نشست مهان

همی بوی تاج آید از مغفرم
همی تخت عاج آید از خنجرم

اگر با تو یک پشه کین آورد
ز تختت به روی زمین آورد

بدو گفت خسرو که‌ای شوم پی
چرا یاد گرگین نگیری بری

که اندر جهان بود و تختش نبود
بزرگی و اورنگ و بختش نبود

ندانست کس نام او در جهان
فرومایه بد در میان مهان

بیامد گرانمایه مهران ستاد
به شاه زمانه نشان تو داد

ز خاک سیاهت چنان برکشید
شد آن روز بر چشم تو ناپدید

تو را داد گنج و سلیح و سپاه
درفش تهمتن دُرفشان چو ماه

نبد خواست یزدان که ایران زمین
به ویرانی آرند ترکان چین

تو بودی بدین جنگشان یارمند
کلاهت برآمد به ابر بلند

چو دارندهٔ چرخ گردان بخواست
که آن پادشا را شود کار راست

تو زان مایه مر خویشتن را نهی
که هرگز ندیدی بهی و مهی

گرین پادشاهی ز تخم کیان
بخواهد شدن تو چه بندی میان

چو اسکندری باید اندر جهان
که تیره کند بخت شاهنشهان

توبا چهرهٔ دیو و با رنگ و خاک
مبادی به گیتی جز اندر مغاک

ز بی راهی و کارکرد تو بود
که شد روز برشاه ایران کبود

نوشتی همان نام من بر درم
زگیتی مرا خواستی کرد کم

بدی را تو اندر جهان مایه‌ای
هم از بی‌رهان برترین پایه‌ای

هران خون که شد در جهان ریخته
توباشی بران گیتی آویخته

نیابی شب تیره آن را به خواب
که جویی همی روز در آفتاب

ایا مرد بدبخت بیدادگر
همه روزگارت به کژی مبر

ز خشنودی ایزد اندیشه کن
خردمندی و راستی پیشه کن

که این بر من و تو همی‌ بگذرد
زمانه دم ما همی‌ بشمرد

که گوید کژی به از راستی
به کژی چرا دل بیاراستی

چو فرمان کنی هرچ خواهی تو راست
یکی بهر ازین پادشاهی تو راست

بدین گیتی اندر بزی شادمان
تن آسان و دور از بد بدگمان

وگر بگذری زین سرای سپنج
گه بازگشتن نباشی به رنج

نشاید کزین کم کنیم ار فزون
که زردشت گوید به زند اندرون

که هرکس که برگردد از دین پاک
ز یزدان ندارد به دل بیم و باک

به سالی همی‌ داد بایدش پند
چو پندش نباشد ورا سودمند

ببایدش کشتن به فرمان شاه
فکندن تن پرگناهش به راه

چو بر شاه گیتی شود بدگمان
ببایدش کشتن هم اندر زمان

بریزند هم بی‌گمان خون تو
همین جستن تخت وارون تو

کنون زندگانیت ناخوش بود
وگر بگذری جایت آتش بود

وگر دیر مانی برین هم نشان
سر از شاه وز داد یزدان کشان

پشیمانی آیدت زین کار خویش
ز گفتار ناخوب و کردار خویش

تو بیماری و پند داروی تست
بگوییم تا تو شوی تن درست

وگر چیزه شد بر دلت کام و رشک
سخن گوی تا دیگر آرم پزشک

پزشک تو پندست و دارو خرد
مگر آز تاج از دلت بسترد

به پیروزی اندر چنین کش شدی
وز اندیشه گنج سرکش شدی

شنیدی که ضحاک شد ناسپاس
ز دیو و ز جادو جهان پرهراس

چو زو شد دل مهتران پر ز درد
فریدون فرخنده با او چه کرد

سپاهت همه بندگان منند
به دل زنده و مردگان منند

ز تو لختکی روشنی یافتند
بدین سان سر از داد برتافتند

چومن گنج خویش آشکارا کنم
دل جنگیان پرمدارا کنم

چو پیروز گشتی تو بر ساوه شاه
برآن برنهادند یکسر سپاه

که هرگز نبینند زان پس شکست
چو از خواسته سیر گشتند و مست

نباید که بر دست من بر هلاک
شوند این دلیران بی‌بیم و باک

تو خواهی که جنگی سپاهی گران
همه نامداران و کنداوران

شود بوم ایران ازیشان تهی
شکست اندر آید به تخت مهی

که بد شاه هنگام آرش بگوی
سرآید مگر بر من این گفت و گوی

بدو گفت بهرام کان گاه شاه
منوچهر بد با کلاه و سپاه

بدو گفت خسرو که‌ ای بدنهان
چو دانی که او بود شاه جهان

ندانی که آرش ورا بنده بود
به فرمان و رایش سرافکنده بود

بدو گفت بهرام کز راه داد
تو از تخم ساسانی ای بد نژاد

که ساسان شبان و شبان زاده بود
نه بابک شبانی بدو داده بود

بدو گفت خسرو که‌ ای بدکنش
نه از تخم ساسان شدی بر منش

دروغست گفتار تو سر به سر
سخن گفتن کژ نباشد هنر

تو از بدتنان بودی وبی‌بُنان
نه از تخم ساسان رسیدی به نان

بدو گفت بهرام کاندر جهان
شبانی ز ساسان نگردد نهان

ورا گفت خسرو که دارا بمرد
نه تاج بزرگی به ساسان سپرد

اگر بخت گم شد کجا شد نژاد
نیاید ز گفتار بیداد داد

بدین هوش و این رای و این فرهی
بجویی همی تخت شاهنشهی

بگفت و بخندید و برگشت زوی
سوی لشکر خویش بنهاد روی

ز خاقانیان آن سه ترک سترگ
که ارغنده بودند بر سان گرگ

کجا گفته بودند بهرام را
که ما روز جنگ از پی نام را

اگر مرده گر زنده بالای شاه
به نزد تو آریم پیش سپاه

ازیشان سواری که ناپاک بود
دلاور بد و تند و ناباک بود

همی‌راند پرخاشجوی و دژم
کمندی ببازو و درون شست خم

چو نزدیکتر گشت با خنگ عاج
همی‌بود یازان به پرمایه تاج

بینداخت آن تاب داده کمند
سر تاج شاه اندرآمد ببند

یکی تیغ گستهم زد برکمند
سرشاه را زان نیامد گزند

کمان را به زه کرد بَنْدوی گرد
به تیر از هوا روشنایی ببرد

بدان ترک بدساز بهرام گفت
که جز خاک تیره مبادت نهفت

که گفتت که با شاه رزم آزمای
ندیدی مرا پیش او بر به پای

پس آمد به لشکرگه خویش باز
روانش پر از درد وتن پرگداز

چوخواهرش بشنید کامد ز راه
برادرش پر درد زان رزمگاه

بینداخت آن نامدار افسرش
بیاورد فرمانبری چادرش

بیامد بنزد برادر دمان
دلش خسته ازدرد و تیره روان

بدو گفت کای مهتر جنگجوی
چگونه شدی پیش خسرو بگوی

گر او ازجوانی شود تیزوتند
مگردان تو درآشتی رای کند

بخواهر چنین گفت بهرام گرد
که او را زشاهان نباید شمرد

نه جنگی سواری نه بخشنده‌ای
نه داناسری گر درخشنده‌ای

هنر بهتر از گوهر نامدار
هنرمند باید تن شهریار

چنین گفت داننده خواهر بدوی
که‌ای پرهنر مهتر نامجوی

تو را چند گویم سخن نشنوی
به پیش آوری تندی وبدخوی

نگر تاچه گوید سخن گوی بلخ
که باشد سخن گفتن راست تلخ

هرآنکس که آهوی تو باتوگفت
همه راستیها گشاد ازنهفت

مکن رای ویرانی شهر خویش
ز گیتی چو برداشتی بهرخویش

برین بریکی داستان زد کسی
کجا بهره بودش ز دانش بسی

که خر شد که خواهد زگاوان سروی
بیکباره گم کرد گوش وبروی

نکوهش مخواه از جهان سر به سر
نبود از تبارت کسی تاجور

اگر نیستی درمیان این جوان
نبودی من از داغ تیره روان

پدرزنده و تخت شاهی بجای
نهاده تو اندر میان پیش پای

ندانم سرانجام این چون بود
همیشه دو چشمم پر از خون بود

جز از درد و نفرین نجویی همی
گل زهر خیره ببویی همی

چو گویند چوبینه بدنام گشت
همه نام بهرام دشنام گشت

برین نیز هم خشم یزدان بود
روانت به دوزخ به زندان بود

نگر تا جز از هرمز شهریار
که بد درجهان مر تو را خواستار

هم آن تخت و آن کالهٔ ساوه شاه
بدست آمد و برنهادی کلاه

چو زو نامور گشتی اندر جهان
بجویی کنون گاه شاهنشهان

همه نیکوییها ز یزدان شناس
مباش اندرین تاجور ناسپاس

برزمی که کردی چنین کش مشو
هنرمند بودی منی فش مشو

به دل دیو را یار کردی همی
به یزدان گنهگار گردی همی

چو آشفته شد هرمز وبردمید
به گفتار آذرگشسپ پلید

تو را اندرین صبر بایست کرد
نبد بنده را روزگارنبرد

چو او را چنان سختی آمد بروی
ز بردع بیامد پسر کینه جوی

ببایست رفتن برشاه نو
بکام وی آراستن گاه نو

نکردی جوان جز برای تو کار
ندیدی دلت جز به روزگار

تن آسان بدی شاد وپیروزبخت
چراکردی آهنگ این تاج وتخت

تودانی که ازتخمهٔ اردشیر
بجایند شاهان برنا و پیر

ابا گنج وبا لشکر بی‌شمار
به ایران که خواند تو را شهریار

اگر شهریاری به گنج وسپاه
توانست کردن به ایران نگاه

نبودی جز از ساوه سالار چین
که آورد لشکر به ایران زمین

تو راپاک یزدان بروبرگماشت
بد او ز ایران و توران بگاشت

جهاندار تا این جهان آفرید
زمین کرد و هم آسمان آفرید

ندیدند هرگز سواری چوسام
نزد پیش او شیردرنده گام

چو نوذر شد از بخت بیدادگر
بپا اندر آورد رای‌پدر

همه مهتران سام را خواستند
همان تخت پیروزه آراستند

بران مهتران گفت هرگز مباد
که جان سپهبد کند تاج یاد

که خاک منوچهر گاه منست
سر تخت نوذر کلاه منست

بدان گفتم این ای برادر که تخت
نیابد مگر مرد پیروزبخت

که دارد کفی راد وفر ونژاد
خردمند و روشن دل و پر ز داد

ندانم که بر تو چه خواهد رسید
که اندر دلت شد خرد ناپدید

بدو گفت بهرام کاینست راست
برین راستی پاک یزدان گواست

ولیکن کنون کار ازین درگذشت
دل و مغز من پر ز تیمار گشت

اگر مه شوم گر نهم سر بمرگ
که مرگ اندر آید بپولاد ترگ