بخش ۷ – داستان طلخند و گو

چنین گفت شاهوی بیداردل
که ای پیر دانای و بسیار دل

ایا مرد فرزانه و تیز ویر
ز شاهوی پیر این سخن یادگیر

که درهند مردی سرافراز بود
که با لشکر و خیل و با ساز بود

خنیده بهر جای جمهور نام
به مردی بهر جای گسترده گام

چنان پادشا گشته برهندوان
خردمند و بیدار و روشن‌روان

ورا بود کشمیر تا مرز چین
برو خواندندی به داد آفرین

به مردی جهانی گرفته بدست
ورا سندلی بود جای نشست

همیدون بدش تاج و گنج و سپاه
همیدون نگین وهمیدون کلاه

هنرمند جمهور فرهنگ جوی
سرافراز با دانش و آبروی

بدو شادمان زیردستان اوی
چه شهری چه از در پرستان اوی

زنی بود هم گوهرش هوشمند
هنرمند و با دانش و بی‌گزند

پسر زاد زان شاه نیکو یکی
که پیدا نبود از پدر اندکی

پدر چون بدید آن جهاندار نو
هم اندر زمان نام کردند گو

برین برنیامد بسی روزگار
که بیمار شد ناگهان شهریار

به کدبانو اندرز کرد و به مرد
جهانی پر از دادگو را سپرد

ز خردی نشایست گو بخت را
نه تاج و کمر بستن و تخت را

سران راهمه سر پر از گرد بود
ز جمهورشان دل پر از درد بود

ز بخشیدن و خوردن و داد اوی
جهان بود یک سر پر از یاد اوی

سپاهی و شهری همه انجمن
زن و کودک و مرد شد رای زن

که این خرد کودک نداند سپاه
نه داد و نه خشم و نه تخت و کلاه

همه پادشاهی شود پرگزند
اگر شهریاری نباشد بلند

به دنبر برادر بد آن شاه را
خردمند وشایستهٔ گاه را

کجا نام آن نامور مای بود
به دنبر نشسته دلارای بود

جهاندیدگان یک به یک شاه‌جوی
ز سندل به دنبر نهادند روی

بزرگان کشمیر تا مرز چین
به شاهی بدو خواندند آفرین

ز دنبر بیامد سرافراز مای
به تخت کیان اندر آورد پای

همان تاج جمهور بر سر نهاد
بداد و ببخشش در اندر گشاد

چو با سازشد مام گو را بخواست
بپرورد و با جان همی‌داشت راست

پری چهره آبستن آمد ز مای
پسر زاد ازین نامور کدخدای

ورا پادشا نام طلخند کرد
روان را پر از مهر فرزند کرد

دوساله شد این خرد و گو هفت سال
دلاور گوی بود با فر و یال

پس از چند گه مای بیمار شد
دل زن برو پر ز تیمار شد

دوهفته برآمد به زاری بمرد
برفت وجهان دیگری را سپرد

همه سندلی زار و گریان شدند
ز درد دل مای بریان شدند

نشستند یک ماه باسوگ شاه
سرماه یک سر بیامد سپاه

همه نامداران وگردان شهر
هرآنکس که او را خرد بود بهر

سخن رفت هرگونه بر انجمن
چنین گفت فرزانه‌ای رای‌زن

که این زن که از تخم جمهور بود
همیشه ز کردار بد دور بود

همه راستی خواستی نزد شوی
نبود ایچ تابود جز دادجوی

نژادیست این ساخته داد را
همه راستی را و بنیاد را

همان به که این زن بود شهریار
که او ماند زین مهتران یادگار

زگفتار او رام گشت انجمن
فرستاده شد نزد آن پاک تن

که تخت دو فرزند را خود بگیر
فزاینده کاریست این ناگزیر

چوفرزند گردد سزاوار گاه
بدو ده بزرگی و گنج و سپاه

ازان پس هم آموزگارش تو باش
دلارام و دستور و رایش تو باش

به گفتار ایشان زن نیک بخت
بیفراخت تاج و بیاراست تخت

فزونی وخوبی وفرهنگ وداد
همه پادشاهی بدو گشت شاد

دوموبد گزین کرد پاکیزه‌رای
هنرمند و گیتی سپرده به پای

بدیشان سپرد آن دو فرزند را
دو مهتر نژاد خردمند را

نبودند ز ایشان جدا یک زمان
بدیدار ایشان شده شادمان

چو نیرو گرفتند و دانا شدند
بهر دانشی بر توانا شدند

زمان تا زمان یک ز دیگر جدا
شدندی برمادر پارسا

که ازماکدامست شایسته‌تر
به دل برتر و نیز بایسته‌تر

چنین گفت مادر به هر دو پسر
که تا از شما باکه یابم هنر

خردمندی ورای و پرهیز و دین
زبان چرب و گوینده و بآفرین

چودارید هر دو ز شاهی نژاد
خرد باید و شرم و پرهیز وداد

چوتنها شدی سوی مادر یکی
چنین هم سخن راندی اندکی

که از ما دو فرزند کشور کراست
به شاهی و این تخت و افسرکراست

بدو مام گفتی که تخت آن تست
هنرمندی و رای و بخت آن تست

به دیگر پسرهم ازینسان سخن
همی‌راندی تا سخن شد کهن

دل هرد وان شاد کردی به تخت
به گنج وسپاه وبنام و به بخت

رسیدند هر دو به مردی به جای
بدآموز شد هر دو را رهنمای

زرشک اوفتادند هردو به رنج
برآشوفتند ازپی تاج وگنج

همه شهرزایشان بدونیم گشت
دل نیک مردان پرازبیم گشت

زگفت بدآموز جوشان شدند
به نزدیک مادرخروشان شدند

بگفتند کزماکه زیباترست
که برنیک وبد برشکیباترست

چنین پاسخ آورد فرزانه زن
که باموبدی یکدل ورای زن

شمارابباید نشستن نخست
بآرام و با کام فرجام جست

ازان پس خنیده بزرگان شهر
هرآنکس که اودارد از رای بهر

یکایک بگوییم با رهنمون
نه خوبست گرمی به کاراندرون

کسی کو بجوید همی تاج وگاه
خردباید ورای وگنج وسپاه

چو بیدادگر پادشاهی کند
جهان پر ز گرم وتباهی کند

به مادر چنین گفت پرمایه گو
کزین پرسش اندر زمانه مرو

اگر کشور ازمن نگیرد فروغ
به کژی مکن هیچ رای دروغ

به طلخند بسپار گنج وسپاه
من او را یکی کهترم نیکخواه

وگر من به سال وخرد مهترم
هم از پشت جمهور کنداورم

بدو گوی تا از پی تاج و تخت
نگیرد به بی‌دانشی کارسخت

بدو گفت مادر که تندی مکن
براندیشه باید که رانی سخن

هرآنکس که برتخت شاهی نشست
میان بسته باید گشاده دو دست

نگه داشتن جان پاک از بدی
بدانش سپردن ره بخردی

هم از دشمن آژیر بودن به جنگ
نگه داشتن بهرهٔ نام و ننگ

ز داد و ز بیداد شهر و سپاه
بپرسد خداوند خورشید و ماه

اگر پشه از شاه یابد ستم
روانش به دوزخ بماند دژم

جهان از شب تیره تاریک‌تر
دلی باید ازموی باریک‌تر

که از بد کند جان و تن را رها
بداند که کژی نیارد بها

چو بر سرنهد تاج بر تخت داد
جهانی ازان داد باشند شاد

سرانجام بستر ز خشتست وخاک
وگر سوخته گردد اندر مغاک

ازین دودمان شاه جمهور بود
که رایش ز کردار بد دور بود

نه هنگام بد مردن او را بمرد
جهان را به کهتر برادر سپرد

ز دنبر بیامد سرافراز مای
جوان بود و بینا دل وپاک رای

همه سندلی پیش اوآمدند
پر از خون دل و شاه جو آمدند

بیامد به تخت مهی برنشست
میان تنگ بسته گشاده دو دست

مرا خواست انباز گشتیم وجفت
بدان تا نماند سخن درنهفت

اگر زانک مهتر برادر تویی
به هوش وخرد نیز برتر تویی

همان کن که جان را نداری به رنج
ز بهر سرافرازی و تاج وگنج

یکی ازشما گرکنم من گزین
دل دیگری گردد از من بکین

مریزید خون از پی تاج وگنج
که برکس نماند سرای سپنج

ز مادر چو بشنید طلخند پند
نیامدش گفتار او سودمند

به مادر چنین گفت کز مهتری
همی از پی گو کنی داوری

به سال ار برادر ز من مهترست
نه هرکس که او مهتر او بهترست

بدین لشکر من فروان کسست
که همسال او به آسمان کرکسست

که هرگز نجویند گاه وسپاه
نه تخت و نه افسر نه گنج و کلاه

پدر گر به روز جوانی بمرد
نه تخت بزرگی کسی راسپرد

دلت جفت بینم همی سوی گو
برآنی که او را کنی پیشرو

من ازگل برین گونه مردم کنم
مبادا که نام پدر گم کنم

یکی مادرش سخت سوگند خورد
که بیزارم از گنبد لاژورد

اگرهرگز این آرزو خواستم
ز یزدان وبردل بیاراستم

مبر زین سخن جز به نیکی گمان
مشو تیز باگردش آسمان

که آن راکه خواهد دهد نیکوی
نگر جز به یزدان به کس نگروی

من انداختم هرچ آمد ز پند
اگر نیست پند منت سودمند

نگر تاچه بهتر ز کارآن کنید
وزین پند من توشهٔ جان کنید

وزان پس همه بخردان را بخواند
همه پندها پیش ایشان براند

کلید درگنج دو پادشا
که بودند بادانش و پارسا

بیاورد وکرد آشکارا نهان
به پیش جهاندیدگان ومهان

سراسر بر ایشان ببخشید راست
همه کام آن هر دو فرزند خواست

چنین گفت زان پس به طلخند گو
که ای نیک دل نامور یار نو

شنیدم که جمهور چندی ز مای
سرافرازتر بد به سال و برای

پدرت آن گرانمایه نیکخوی
نکرد ایچ ازان پیش تخت آرزوی

نه ننگ آمدش هرگز از کهتری
نجست ایچ بر مهتران مهتری

نگر تا پسندد چنین دادگر
که من پیش کهتر ببندم کمر

نگفتست مادر سخن جز به داد
تو را دل چرا شد ز بیداد شاد

ز لشکر بخوانیم چندی مهان
خردمند و برگشته گرد جهان

ز فرزانگان چون سخن بشنویم
برای و به گفتارشان بگرویم

ز ایوان مادر بدین گفت‌وگوی
برفتند ودلشان پر از جست‌وجوی

برین برنهادند هر دو جوان
کزان پس ز گردان وز پهلوان

ز دانا وپاکان سخن بشنویم
بران سان که باشد بدان بگرویم

کز ایشان همی دانش آموختیم
به فرهنگ دلها برافروختیم

بیامد دو فرزانه رهنمای
میانشان همی‌رفت هر گونه رای

همی‌خواست فرزانه گو که گو
بود شاه درسندلی پیشرو

هم آنکس که استاد طلخند بود
به فرزانگی هم خردمند بود

همی این بران بر زد وآن برین
چنین تا دو مهتر گرفتند کین

نهاده بدند اندر ایوان دو تخت
نشسته به تخت آن دو پیروز بخت

دلاور دو فرزانه بردست راست
همی هریکی ازجهان بهرخواست

گرانمایگان را همه خواندند
بایوان چپ و راست بنشاندند

زبان برگشادند فرزانگان
که ای سرفرازان ومردانگان

ازین نامداران فرخ‌نژاد
که دارید رسم پدرشان به یاد

که خواهید برخویشتن پادشا
که دانید زین دوجوان پارسا

فروماندند اندران موبدان
بزرگان و بیدار دل بخردان

نشسته همی دوجوان بر دو تخت
بگفت دو فرزانه نیکبخت

بدانست شهری و هم لشکری
کزان کارجنگ آید و داوری

همه پادشاهی شود بر دو نیم
خردمند ماند به رنج وبه بیم

یکی ز انجمن سر برآورد راست
به آوا سخن گفت و برپای خاست

که ما از دو دستور دو شهریار
چه یاریم گفتن که آید به کار

بسازیم فردا یکی انجمن
بگوییم با یکدگر تن به تن

وزان پس فرستیم یک یک پیام
مگر شهریاران بیابند کام

برفتند ز ایوان ژکان و دژم
لبان پر ز باد و روان پر ز غم

بگفتند کین کار با رنج گشت
ز دست جهاندیده اندر گذشت

برادر ندیدیم هرگز دو شاه
دو دستور بدخواه در پیشگاه

ببودند یک شب پرآژنگ چهر
بدانگه که برزد سر از کوه مهر

برفتند یک سر بزرگان شهر
هرآنکس که شان بود زان کار بهر

پر آواز شد سندلی چار سوی
سخن رفت هرگونه بی‌آرزوی

یکی را ز گردان بگو بود رای
یکی سوی طلخند بد رهنمای

زبانها ز گفتارشان شد ستوه
نگشتند همرای و با هم گروه

پراگنده گشت آن بزرگ انجمن
سپاهی وشهری همه تن به تن

یکی سوی طلخند پیغام کرد
زبان را زگو پر ز دشنام کرد

دگر سوی گو رفت با گرز و تیغ
که از شاه جان را ندارم دریغ

پرآشوب شد کشور سندلی
بدان نیکخواهی و آن یک دلی

خردمند گوید که در یک سرای
چوفرمان دوگردد نماند به جای

پس آگاهی آمد به طلخند و گو
که هر برزنی بایکی پیشرو

همه شهر ویران کنند از هوا
نباید که دارند شاهان روا

ببودند زان آگهی پر هراس
همی‌داشتندی شب و روز پاس

چنان بد که روزی دو شاه جوان
برفتند بی‌لشکر و پهلوان

زبان برگشادند یک با دگر
پرآژنگ روی و پراز جنگ سر

به طلخند گفت ای برادر مکن
کز اندازه بگذشت ما را سخن

بتا روی بر خیره چیزی مجوی
که فرزانگان آن نبینند روی

شنیدی که جمهور تا زنده بود
برادر ورا چون یکی بنده بود

بمرد او و من ماندم خوار و خرد
یکی خرد را گاه نتوان سپرد

جهان پر ز خوبی بد از رای اوی
نیارست جستن کسی جای اوی

برادر ورا همچو جان بود و تن
بشاهی ورا خواندند انجمن

اگر بودمی من سزاوار گاه
نکردی به مای اندرون کس نگاه

بر آیین شاهان گیتی رویم
ز فرزانگان نیک و بد بشنویم

من ازتو به سال وخرد مهترم
توگویی که من کهترم بهترم

مکن ناسزا تخت شاهی مجوی
مکن روی کشور پر از گفت‌وگوی

چنین پاسخ آورد طلخند پس
به افسون بزرگی نجستست کس

من این تاج و تخت از پدر یافتم
ز تخمی که او کشت بریافتم

همه پادشاهی و گنج و سپاه
ازین پس به شمشیر دارم نگاه

ز جمهور وز مای چندین مگوی
اگر آمنی تخت را رزم جوی

سرانشان پر از جنگ باز آمدند
به شهر اندرون رزمساز آمدند

سپاهی وشهری همه جنگجوی
بدرگاه شاهان نهادند روی

گروهی به طلخند کردند رای
دگر را بگو بود دل رهنمای

برآمد خروش از در هر دو شاه
یکی را نبود اندر آن شهر راه

نخستین بیاراست طلخند جنگ
نبودش به جنگ دلیران درنگ

سرگنجهای پدر بر گشاد
سپه راهمه ترگ وجوشن بداد

همه شهر یکسر پر از بیم شد
دل مرد بخرد بدو نیم شد

که تا چون بود گردش آسمان
کرا برکشد زین دومهتر زمان

همه کشور آگاه شد زین دو شاه
دمادم بیامد زهر سو سپاه

بپوشید طلخند جوشن نخست
به خون ریختن چنگها را بشست

بیاورد گو نیز خفتان وخود
همی‌داد جان پدر را درود

بدان تندی ازجای برخاستند
همی پشت پیلان بیاراستند

نهادند برکوهه پیل زین
توگفتی همی راه جوید زمین

همه دشت پر زنگ وهندی درای
همه گوش پر ناله کرنای

به لشکر گه آمد دوشاه جوان
همه بهر بیشی نهاده روان

سپهر اندران رزمگه خیره شد
ز گرد سپه چشمها تیره شد

بر آمد خروشیدن گاو دم
ز دو رویه آواز رویینه خم

بیاراست با میمنه میسره
تو گفتی زمین کوه شد یکسره

دولشکر کشیدند صف بر دو میل
دو شاه سرافراز بر پشت پیل

درفشی درفشان به سر بر به پای
یکی پیکرش ببر و دیگر همای

پیاده به پیش اندرون نیزه‌دار
سپردار و شایستهٔ کار زار

نگه کرد گو اندران دشت جنگ
هوا دید چون پشت جنگی پلنگ

همه کام خاک وهمه دشت خون
بگرد اندرون نیزه بد رهنمون

به طلخند هرچند جانش بسوخت
ز خشم او دو چشم خرد رابدوخت

گزین کرد مردی سخنگوی گو
کزان مهتران او بدی پیشرو

که رو پیش طلخند و او را بگوی
که بیداد جنگ برادر مجوی

که هر خون که باشد برین ریخته
تو باشی بدان گیتی آویخته

یکی گوش بگشای بر پندگو
به گفتار بدگوی غره مشو

نباید که از ما بدین کارزار
نکوهش بود در جهان یادگار

که این کشور هند ویران شود
کنام پلنگان و شیران شود

بپرهیز ازین جنگ و آویختن
به بیداد بر خیره خون ریختن

دل من بدین آشتی شاد کن
ز فام خرد گردن آزاد کن

ازین مرز تا پیش دریای چین
تو راباد چندانک خواهی زمین

همه مهر با جان برابر کنیم
تو را بر سرخویش افسر کنیم

ببخشیم شاهی به کردار گنج
که این تخت و افسر نیرزد به رنج

وگر چند بیداد جویی همه
پراگندن گرد کرده رمه

بدین گیتی اندر نکوهش بود
همین رابدان سر پژوهش بود

مکن ای برادر به بیداد رای
که بیداد را نیست با داد پای

فرستاده چون پیش طلخند شد
به پیغام شاه از در پند شد

چنین داد پاسخ که او را بگوی
که درجنگ چندین بهانه مجوی

برادر نخوانم تو را من نه دوست
نه مغز تو از دودهٔ ما نه پوست

همه پادشاهی تو ویران کنی
چوآهنگ جنگ دلیران کنی

همه بدسگالان به نزد تواند
به بهرام روز اورمزد تواند

گنهکار هم پیش یزدان تویی
که بد نام و بد گوهر و بد خویی

ز خونی که ریزند زین پس به کین
تو باشی به نفرین و من به آفرین

و دیگر که گفتی ببخشیم تاج
هم این مرزبانی و این تخت عاج

هر آنگه که تو شهریاری کنی
مرا مرز بخشی و یاری کنی

نخواهم که جان باشد اندر تنم
وگر چشم برتاج شاه افگنم

کنون جنگ را بر کشیدم رده
هوا شد چو دیبا به زر آژده

ز تیر و ز ژوپین و نوک سنان
نداند کنون گورکیب ازعنان

برآورد گه بر سرافشان کنم
همه لشکرش را خروشان کنم

بران سان سپاه اندر آرم به جنگ
که سیرآید ازجنگ جنگی پلنگ

بیارند گو را کنون بسته دست
سپاهش ببینند هر سو شکست

که ازبندگان نیز با شهریار
نپوشد کسی جوشن کارزار

چو پاسخ شنید آن خردمند مرد
بیامد همه یک به یک یاد کرد

غمی شد دل گوچو پاسخ شنید
که طلخند را رای پاسخ ندید

پر اندیشه فرزانه را پیش خواند
ز پاسخ فراوان سخنها براند

بدو گفت کای مرد فرهنگ جوی
یکی چارهٔ کار با من بگوی

همه دشت خونست و بی تن سرست
روان را گذر بر جهانداورست

نباید کزین جنگ فرجام کار
به ما بازماند بد روزگار

بدو گفت فرزانه کای شهریار
نباید تو را پندآموزگار

گر از من همی بازجویی سخن
به جنگ برادر درشتی مکن

فرستاده‌ای تیز نزدیک اوی
سرافراز با دانش و نرم گوی

بباید فرستاد و دادن پیام
بگردد مگر او ازین جنگ رام

بدو ده همه گنج نابرده رنج
تو جان برادر گزین کن ز گنج

چو باشد تو را تاج و انگشتری
به دینار با او مکن داوری

نگه کردم از گردش آسمان
بدین زودی او را سرآید زمان

ز گردنده هفت اختر اندر سپهر
یکی را ندیدم بدو رای ومهر

تبه گردد او هم بدین دشت جنگ
نباید گرفتن خود این کار تنگ

مگر مهر شاهی و تخت و کلاه
بدان تات بد دل نخواند سپاه

دگر هرچ خواهد ز اسب و ز گنج
بده تا نباشد روانش به رنج

تو گر شهریاری و نیک‌اختری
به کار سپهری تواناتری

ز فرزانه بشنید شاه این سخن
دگر باره رای نوافگند بن

ز درد برادر پر از آب روی
گزین کرد نیک اختری چرب‌گوی

بدوگفت گو پیش طلخند شو
بگویش که پر درد و رنجست گو

ازین گردش رزم و این کارزار
همی‌خواهد از داور کردگار

که گرداند اندر دلت هوش ومهر
به تابی ز جنگ برادر توچهر

به فرزانه‌ای کو به نزدیک تست
فروزندهٔ جان تاریک تست

بپرس از شمار ده و دو و هفت
که چون خواهد این کار بیداد رفت

اگر چند تندی و کنداوری
هم از گردش چرخ برنگذری

همه گرد بر گرد ما دشمنست
جهانی پر از مردم ریمنست

همان شاه کشمیر وفغفور چین
که تنگست از ایشان به ما بر زمین

نکوهیده باشیم ازین هر دو روی
هم از نامداران پرخاشجوی

که گویند کز بهر تخت وکلاه
چرا ساخت طلخند و گو رزمگاه

به گوهر مگر هم نژاده نیند
همان از گهر پاکزاده نیند

ز لشکر گر آیی به نزدیک من
درفشان کنی جان تاریک من

ز دینار و دیبا و از اسب و گنج
ببخشم نمانم که مانی به رنج

هم از دست من کشور و مهر و تاج
بیابی همان یاره و تخت عاج

زمهر برادر تو را ننگ نیست
مگر آرزویت جز از جنگ نیست

اگر پند من سر به سر نشنوی
به فرجام زین بد پشیمان شوی

فرستاده آمد چو باد دمان
به نزدیک طلخند تیره روان

بگفت آنچ بشنید و بفزود نیز
ز شاهی و ز گنج و دینار و چیز

چو بشنید طلخند گفتار اوی
خردمندی و رای و دیدار اوی

ازان کآسمان را دگر بود راز
بگفت برادر نیامد فراز

چنین داد پاسخ که گو رابگوی
که هرگز مبادی جزا ز چاره جوی

بریده زوانت بشمشیر بد
تنت سوخته ز آتش هیربد

شنیدم همه خام گفتار تو
نبینم جزا ز چاره بازار تو

چگونه دهی گنج و شاهی بمن
توخود کیستی زین بزرگ انجمن

توانایی و گنج و شاهی مراست
ز خورشید تا آب و ماهی مراست

همانا زمانت فراز آمدست
کت اندیشه‌های دراز آمدست

سپاه ایستاده چنین بر دومیل
ز آورد مردان و پیکار پیل

بیارای لشکر فراز آر جنگ
به رزم آمدی چیست رای درنگ

چنان بینی اکنون ز من دستبرد
که روزت ستاره بباید شمرد

ندانی جز افسون و بند و فریب
چودیدی که آمد بپیشت نشیب

ازاندیشه‌ای دور و ز تاج و تخت
نخواند تو را دانشی نیکبخت

فرستاده آمد سری پر ز باد
همه پاسخ پادشا کرد یاد

چنین تا شب تیره بنمود روی
فرستاده آمد همی زین بدوی

فرود آمدند اندران رزمگاه
یکی کنده کندند پیش سپاه

طلایه همی‌گشت بر گرد دشت
بدین گونه تارامش اندر گذشت

چوبرزد سر از برج شیرآفتاب
زمین شد بکردار دریای آب

یکی چادر آورد خورشید زرد
بگسترد برکشور لاژورد

برآمد خروشیدن کرنای
هم آواز کوس از دو پرده سرای

درفش دو شاه نوآمد به دید
سپه میمنه میسره برکشید

دو شاه سرافراز در قلبگاه
دو دستور فرزانه درپیش شاه

به فرزانهٔ خویش فرمود گو
که گوید به آواز با پیشرو

که بر پای دارید یکسر درفش
کشیده همه تیغهای بنفش

یکی ازیلان پیش منهید پای
نباید که جنبد پیاده ز جای

که هرکس تندی کند روز جنگ
نباشد خردمند یا مرد سنگ

ببینم که طلخند با این سپاه
چگونه خرامد به آوردگاه

نباشد جز از رای یزدان پاک
ز رخشنده خورشید تا تیره خاک

ز پند آزمودیم وز مهر چند
نبود ایچ ازین پندها سودمند

گر ایدون که پیروز گردد سپاه
مرا بردهد گردش هور و ماه

مریزید خون از پی خواسته
که یابید خود گنج آراسته

وگر نامداری بود زین سپاه
که اسب افگند تیز برقلبگاه

چو طلخند را یابد اندر نبرد
نباید که بر وی فشانند گرد

نیایش کنان پیش پیل ژیان
بباید شدن تنگ بسته میان

خروشی برآمد که فرمان کنیم
ز رای توآرایش جان کنیم

وزان روی طلخند پیش سپاه
چنین گفت با پاسبانان گاه

گر ایدون که باشیم پیروزگر
دهد گردش اختر نیک بر

همه تیغها کینه رابر کشیم
به یزدان پناهیم و دم در کشیم

چو یابید گو را نبایدش کشت
نه با اوسخن نیز گفتن درشت

بگیریدش از پشت آن پیل مست
به پیش من آرید بسته دو دست

همانگه خروشیدن کرنای
برآمد زدهلیز پرده‌سرای

همه کوه و دریا پر آواز گشت
توگفتی سپهر روان بازگشت

ز بس نعره و چاک چاک تبر
ندانست کس پای گیتی ز سر

ز رخشنده پیکان و پر عقاب
همی دامن اندر کشید آفتاب

زمین شد به کردار دریای خون
در ودشت بد زیرخون اندرون

دو پیل ژیان شاهزاده دو شاه
براندند هر دو ز قلب سپاه

برآمد خروشی ز طلخند وگو
که از باد ژوپین من دور شو

به جنگ برادر مکن دست پیش
نگه دار ز آواز من جای خویش

همی این بدان گفت وآن هم بدین
چودریای خون شد سراسر زمین

یلانی که بودند خنجر گزار
بگشتند پیرامن کارزار

ز زخم دوشاه آن دو پرخاشجوی
همی خون و مغز اندر آمد به جوی

برین گونه تا خور ز گنبد بگشت
وز اندازه آویزش اندرگذشت

خروش آمد از دشت و آواز گو
که ای جنگسازان و گردان نو

هرآنکس که خواهد زما زینهار
مدارید ازو کینه در کارزدار

بدان تا برادر بترسد ز جنگ
چوتنها بماند نسازد درنگ

بسی خواستند از یلان زینهار
بسی کشته شد در دم کار زار

چو طلخند بر پیل تنها بماند
گو او را به آواز چندی بخواند

که رو ای برادر به ایوان خویش
نگه کن به ایوان و دیوان خویش

نیابی همانا بسی زنده تن
از آن تیغزن نامدار انجمن

همه خوب کاری ز یزدان شناس
وزو دار تا زنده باشی سپاس

که زنده برفتی توازپیش جنگ
نه هنگام رایست و روز درنگ

چوبشنید طلخند آواز اوی
شد از ننگ پیچان و پر آب روی

به مرغ آمد از دشت آوردگاه
فراز آمدندش زهر سو سپاه

در گنج بگشاد و روزی بداد
سپاهش شد آباد و با کام وشاد

سزاوار خلعت هر آنکس که دید
بیاراست او را چنانچون سزید

به دینار چون لشکر آباد گشت
دل جنگجوی از غم آزادگشت

پیامی فرستاد نزدیک گو
که ای تخت را چون بپالیز خو

برآنی که از من شدی بی‌گزند
دلت را به زنار افسون مبند

به آتش شوی ناگهان سوخته
روان آژده چشمها دوخته

چو بشنید گو آن پیام درشت
دلش راز مهر برادر بشست

دلش زان سخن گشت اندوهگین
به فرزانه گفت این شگفتی ببین

بدوگفت فرزانه کای شهریار
تویی از پدر تخت را یادگار

ز دانش پژوهان تو داناتری
هم از تاجداران تواناتری

مرا این درستست و گفتم بشاه
ز گردنده خورشید و تابنده ماه

که این نامور تا نگردد هلاک
بگردد چو مار اندرین تیره خاک

به پاسخ تو با او درشتی مگوی
بپیوند و آزرم او را بجوی

اگر جنگ سازد بسازیم جنگ
که او با شتابست و ما با درنگ

سپهبد فرستاده را پیش خواند
به خوبی فراوان سخنها براند

بدوگفت رو با برادر بگوی
که چندین درشتی و تندی مجوی

درشتی نه زیباست با شهریار
پدرنامور بود و تو نامدار

مرا این درستست کز پند من
تو دوری نجویی ز پیوند من

ولیکن مرا ز آنک هست آرزوی
که تو نامور باشی و نامجوی

بگویم همه آنچ اندر دلست
سخنها که جانم برو مایلست

تو را سر بپیچد ز دستور بد
زآسانی و رای وراه خرد

مگوی ای برادر سخن جز بداد
که گیتی سراسر فسونست و باد

سوی راستی یاز تا هرچ هست
ز گنج و ز مردان خسروپرست

فرستم همه سر به سر پیش تو
ببیند روان بداندیش تو

که اندر دل من جز از داد نیست
مباد آنک از جان تو شاد نیست

برینست رایم که دادم پیام
اگر بشنود مهتر خویش کام

ور ایدون که رایت جز از جنگ نیست
به خوبی و پیوندت آهنگ نیست

بسازم کنون جنگ را لشکری
که باید سپاه مرا کشوری

ازین مرز آباد ما بگذریم
سپه را همه پیش دریا بریم

یکی کنده سازیم گرد سپاه
برین جنگجویان ببندیم راه

ز دریا بکنده در آب افگنیم
سراسر سر اندر شتاب افگنیم

بدان تا هرآنکس که بیند شکست
ز کنده نباشد ورا راه جست

ز ماهرک پیروز گردد به جنگ
بریزیم خون اندرین جای تنگ

سپه را همه دستگیر آوریم
مبادا که شمشیر و تیر آوریم

فرستاده برگشت و آمد چو باد
بروبر سخنهای گو کرد یاد

چوطلخند بشنید گفتار گو
ز لشکر هرآنکس که بد پیشرو

بفرمود تا پیش او خواندند
سزاوار هر جای بنشاندند

همه پاسخ گو بدیشان بگفت
همه رازها برگشاد از نهفت

به لشکر چنین گفت کین جنگ نو
به دریا که اندیشه کردست گو

چه بینید واین را چه رای آوریم
که اندیشه او به جای آوریم

اگر بود خواهید با من یکی
نپیچید سر را ز داد اندکی

اگر جنگ جویم چه دریا چه کوه
چو در جنگ لشکر بود هم گروه

اگر یار باشید با من به جنگ
از آواز روبه نترسد پلنگ

هر آنکس که جویند نام بزرگ
ز گیتی بیابند کام بزرگ

جهانجوی اگر کشته گردد به نام
به از زنده دشمن بدو شادکام

هر آنکس که درجنگ تندی کند
همی از پی سودمندی کند

بیابید چندان ز من خواسته
پرستنده و اسب آراسته

ز کشمیر تا پیش دریای چین
به هر شهر برماکنند آفرین

ببخشم همه شهرها بر سپاه
چوفرمان مرا گردد و تاج و گاه

بپاسخ همه مهتران پیش اوی
یکایک نهادند برخاک روی

که ما نام جوییم و تو شهریار
ببینی کنون گردش روزگار

ز درگاه طلخند برشد خروش
ز لشکر همه کشور آمد بجوش

سپه را همه سوی دریا کشید
وزان پس سپاه گوآمد پدید

برابر فرود آمدند آن دو شاه
که بودند با یکدگر کینه خواه

بگرد اندرون کنده‌ای ساختند
چوشد ژرف آب اندر انداختند

دو لشکر برابر کشیدند صف
سواران همه بر لب آورده کف

بیاراست با میسره میمنه
کشیدند نزدیک دریا بنه

دو شاه گرانمایه پر درد و کین
نهادند برپشت پیلان دو زین

به قلب اندرون ساخته جای خویش
شده هر یکی لشکر آرای خویش

زمین قار شد آسمان شد بنفش
ز بس نیزه و پرنیانی درفش

هوا شد ز گرد سپاه آبنوس
ز نالیدن بوق وآوای کوس

تو گفتی که دریا بجوشد همی
نهنگ اندرو خون خروشد همی

ز زخم تبرزین و گوپال و تیغ
ز دریا برآمد یکی تیره میغ

چو بر چرخ خورشید دامن کشید
چنان شد که کس نیز کس را ندید

توگفتی هوا تیغ بارد همی
بخاک اندرون لاله کارد همی

ز افگنده گیتی بران گونه گشت
که کرکس نیارست برسرگذشت

گروهی بکنده درون پر ز خون
دگر سر بریده فگنده نگون

ز دریا همی‌خاست از باد موج
سپاه اندر آمد همی فوج فوج

همه دشت مغز و جگر بود و دل
همه نعل اسبان ز خون پر ز گل

نگه کرد طلخند از پشت پیل
زمین دید برسان دریای نیل

همه باد بر سوی طلخند گشت
به راه و به آب آرزومند گشت

ز باد و ز خورشید و شمشیر تیز
نه آرام دید و نه راه گریز

بران زین زرین بخفت و بمرد
همه کشور هند گو راسپرد

ببیشی نهادست مردم دو چشم
ز کمی بود دل پر از درد وخشم

نه آن ماند ای مرد دانا نه این
ز گیتی همه شادمانی گزین

اگر چند بفزاید از رنج گنج
همان گنج گیتی نیرزد به رنج

زقلب سپه چون نگه کرد گو
ندید آن درفش سپهدار نو

سواری فرستاد تا پشت پیل
بگردد بجوید همه میل میل

ببیند که آن لعل رخشان درفش
کزو بود روی سواران بنفش

کجاشد که بنشست جوش نبرد
مگر چشم من تیره گون شد ز گرد

سوار آمد و سر به سر بنگرید
درفش سرنامداران ندید

همه قلب گه دید پر گفت و گوی
سواران کشور همه شاه جوی

فرستاده برگشت و آمد چو باد
سخنها همه پیش او کرد یاد

سپهبد فرود آمد از پشت پیل
پیاده همی‌رفت گریان دو میل

بیامد چوطلخند را مرده دید
دل لشکر از درد پژمرده دید

سراپای او سر به سر بنگرید
به جایی برو پوست خسته ندید

خروشان همه گوشت بازو بکند
نشست از برش سوگوار و نژند

همی‌گفت زار ای نبرده جوان
برفتی پر از درد و خسته روان

تو راگردش اختر بد بکشت
وگرنه نزد بر تو بادی درشت

بپیچید ز آموزگاران سرت
تو رفتی ومسکین دل مادرت

بخوبی بسی راندم با تو پند
نیامد تو را پند من سودمند

چو فرزانه گو بد آنجا رسید
جهان جوی طلخند را مرده دید

برادرش گریان و پر درد گشت
خروش سواران بران پهن دشت

خروشان بغلتید در پیش گو
همی‌گفت زار ای جهان‌دار نو

ازان پس بیاراست فرزانه پند
بگو گفت کای شهریار بلند

ازین زاری و سوگواری چه سود
چنین رفت و این بودنی کار بود

سپاس از جهان آفرینت یکیست
که طلخند بر دست تو کشته نیست

همه بودنی گفته بودم به شاه
ز کیوان و بهرام و خورشید و ماه

که چندان به پیچید برزم این جوان
که برخویشتن بر سر آرد زمان

کنون کار طلخند چون بادگشت
بنادانی و تیزی اندر گذشت

سپاهست چندان پر از درد و خشم
سراسر همه برتو دارند چشم

بیارام و ما را تو آرام ده
خرد را به آرام دل کام ده

که چون پادشا را ببیند سپاه
پر از درد و گریان پیاده به راه

بکاهدش نزد سپاه آبروی
فرومایه گستاخ گردد بروی

به کردار جام گلابست شاه
که از گرد یکباره گردد تباه

ز دانا خردمند بشنید پند
خروشی ز لشکر برآمد بلند

که آن لشکر اکنون جدا نیست زین
همه آفرین باد بر آن و این

همه پاک در زینهار منید
وزین بر منش یادگار منید

ازان پس چو دانندگان را بخواند
به مژگان بسی خون دل برفشاند

ز پند آنچ طلخند را داده بود
بدیشان بگفت آنچ زو هم شنود

یکی تخت تابوت کردش ز عاج
ز زر و ز پیروزه و خوب ساج

بپوشید رویش به چینی پرند
شد آن نامور نامبردار هند

بدبق و بقیر و بکافور و مشک
سرتنگ تابوت کردند خشک

وزان جایگه تیز لشکر براند
به راه و به منزل فراوان نماند

چو شاهان گزیدند جای نبرد
بشد مادر از خواب و آرام و خورد

همیشه بره دیدبان داشتی
به تلخی همی روز بگذاشتی

چوازراه برخاست گرد سپاه
نگه کرد بینادل از دیده‌گاه

همی دیده‌بان بنگرید از دو میل
که بیند مگر تاج طلخند و پیل

ز بالا درفش گو آمد پدید
همه روی کشور سپه گسترید

نیامد پدید از میان سپاه
سواری برافگند از دیده‌گاه

که لشکر گذر کرد زین روی کوه
گو وهرک بودند با او گروه

نه طلخند پیدا نه پیل و درفش
نه آن نامداران زرینه کفش

ز مژگان فروریخت خون مادرش
فراوان به دیوار بر زد سرش

ازان پس چوآمد به مام آگهی
که تیره شد آن فر شاهنشهی

جهاندار طلخند بر زین بمرد
سرگاه شاهی بگو در سپرد

همی جامه زد چاک و رخ را بکند
به گنجور گنج آتش اندر فگند

به ایوان او شد دمان مادرش
به خون اندرون غرقه گشته سرش

همه کاخ وتاج بزرگی بسوخت
ازان پس بلند آتشی برفروخت

که سوزد تن خویش به آیین هند
ازان سوگ پیداکند دین هند

چو از مادر آگاهی آمد بگو
برانگیخت آن بارهٔ تیزرو

بیامد ورا تنگ در بر گرفت
پر از خون مژه خواهش اندر گرفت

بدو گفت کای مهربان گوش دار
که ما بیگناهیم زین کارزار

نه من کشتم او را نه یاران من
نه گردی گمان برد زین انجمن

که خود پیش او دم توان زد درشت
ورا گردش اختر بد بکشت

بدو گفت مادر که ای بدکنش
ز چرخ بلند آیدت سرزنش

برادر کشی از پی تاج و تخت
نخواند تو را نیکدل نیکبخت

چنین داد پاسخ که ای مهربان
نشاید که برمن شوی بدگمان

بیارام تا گردش رزمگاه
نمایم تو را کار شاه و سپاه

که یارست شد پیش او رزمجوی
کرا بود در سر خود این گفت وگوی

به دادار کو داد ومهر آفرید
شب و روز و گردان سپهر آفرید

کزین پس نبیند مرا مهر و گاه
نه اسب و نه گرز و نه تخت و کلاه

مگر کین سخن آشکارا کنم
ز تندی دلت پرمداراکنم

که او را بدست کسی بد زمان
که مردم رهایی نیابد ازان

که یابد به گیتی رهایی ز مرگ
وگر جان بپوشد به پولاد ترگ

چنان شمع رخشان فرو پژمرد
به گیتی کسی یک نفس نشمرد

وگر چون نمایم نگردی تو رام
به دادار دارنده کوراست کام

که پیشت به آتش بر خویش را
بسوزم ز بهر بداندیش را

چو بشنید مادر سخنهای گو
دریغ آمدش برز و بالای گو

بدو گفت مادر که بنمای راه
که چون مرد بر پیل طلخند شاه

مگر بر من این آشکارا شود
پر آتش دلم پرمدارا شود

پر از در شد گو بایوان خویش
جهاندیده فرزانه را خواند پیش

بگفت آنچ با مادرش رفته بود
ز مادر که برآتش آشفته بود

نشستند هر دو بهم رای زن
گو و مرد فرزانه بی‌انجمن

بدو گفت فرزانه کای نیکخوی
نگردد بما راست این آرزوی

ز هر سو بخوانیم برنا و پیر
کجا نامداری بود تیزویر

ز کشمیر وز دنبر و مرغ و مای
وزان تیزویران جوینده رای

ز دریا و از کنده وزرمگاه
بگوییم با مرد جوینده راه

سواران بهر سو پراگند گو
بجایی که بد موبدی پیشرو

سراسر بدرگاه شاه آمدند
بدان نامور بارگاه آمدند

جهاندار بنشست با موبدان
بزرگان دانادل و بخردان

صفت کرد فرزانه آن رزمگاه
که چون رفت پیکار جنگ وسپاه

ز دریا و از کنده و آبگیر
یکایک بگفتند با تیزویر

نخفتند زایشان یکی تیره شب
نه بر یکدگر برگشادند لب

ز میدان چو برخاست آواز کوس
جهاندیدگان خواستند آبنوس

یکی تخت کردند از چارسوی
دومرد گرانمایه و نیکخوی

همانند آن کنده و رزمگاه
بروی اندر آورده روی سپاه

بران تخت صدخانه کرده نگار
صفی کرد او لشکر کارزار

پس آنگه دولشکر زساج و زعاج
دو شاه سرافراز با پیل وتاج

پیاده بدید اندرو با سوار
همه کرده آرایش کارزار

ز اسبان و پیلان و دستور شاه
مبارز که اسب افگند بر سپاه

همه کرده پیکر به آیین جنگ
یک تیز وجنبان یکی با درنگ

بیاراسته شاه قلب سپاه
ز یک دست فرزانهٔ نیک‌خواه

ابر دست شاه از دو رویه دو پیل
ز پیلان شده گرد همرنگ نیل

دو اشتر بر پیل کرده به پای
نشانده برایشان دو پاکیزه رای

به زیر شتر در دو اسب و دو مرد
که پرخاش جویند روز نبرد

مبارز دو رخ بر دو روی دوصف
ز خون جگر بر لب آورده کف

پیاده برفتی ز پیش و ز پس
کجا بود در جنگ فریادرس

چو بگذاشتی تا سر آوردگاه
نشستی چو فرزانه بر دست شاه

همان نیز فرزانه یک خانه بیش
نرفتی نبودی ازین شاه پیش

سه خانه برفتی سرافراز پیل
بدیدی همه رزم گه از دو میل

سه خانه برفتی شتر همچنان
برآورد گه بر دمان و دنان

نرفتی کسی پیش رخ کینه‌خواه
همی‌تاختی او همه رزمگاه

همی‌راند هر یک به میدان خویش
برفتن نکردی کسی کم و بیش

چو دیدی کسی شاه را در نبرد
به آواز گفتی که شاها بگرد

ازان پس ببستند بر شاه راه
رخ و اسب و فرزین و پیل و سپاه

نگه کرد شاه اندران چارسوی
سپه دید افگنده چین در بروی

ز اسب و ز کنده بر و بسته راه
چپ و راست و پیش و پس اندر سپاه

شد از رنج وز تشنگی شاه مات
چنین یافت از چرخ گردان برات

ز شطرنج طلخند بد آرزوی
گوآن شاه آزاده و نیکخوی

همی‌کرد مادر ببازی نگاه
پر از خون دل از بهر طلخند شاه

نشسته شب و روز پر درد وخشم
ببازی شطرنج داده دو چشم

همه کام و رایش به شطرنج بود
ز طلخند جانش پر از رنج بود

همیشه همی‌ریخت خونین سرشک
بران درد شطرنج بودش پزشک

بدین گونه بد تا چمان و چران
چنین تا سر آمد بروبر زمان

سرآمد کنون برمن این داستان
چنان هم که بشنیدم ازباستان

بخش ۸ – داستان کلیله ودمنه

نگه کن که شادان برزین چه گفت
بدانگه که بگشاد راز از نهفت

بدرگه شهنشاه نوشین‌روان
که نامش بماناد تا جاودان

ز هر دانشی موبدی خواستی
که درگه بدیشان بیاراستی

پزشک سخنگوی و کنداوران
بزرگان وکارآزموده سران

ابر هر دری ناموَر مهتری
کجا هر سری را بُدی افسری

پزشک سراینده برزوی بود
به نیرو رسیده سخنگوی بود

ز هر دانشی داشتی بهره‌ای
به هر بهره‌ای در جهان شهره‌ای

چنان بد که روزی به هنگام بار
بیامد بر نامور شهریار

چنین گفت کای شاه دانش‌پذیر
پژوهنده و یافته یادگیر

من امروز در دفتر هندوان
همی‌ بنگریدم به روشن روان

چنین بُد نبشته که بر کوه هند
گیاییست چینی چو رومی پرند

که آن را چو گرد آورد رهنمای
بیامیزد و دانش آرد بجای

چو بر مُرده بپراگند بی‌گمان
سخنگوی گردد هم اندر زمان

کنون من بدستوری شهریار
بپیمایم این راه دشوار خوار

بسی دانشی رهنمای آورم
مگر کین شگفتی بجای آورم

تن مرده گر زنده گردد رواست
که نوشین‌روان بر جهان پادشاست

بدو گفت شاه این نشاید بُدن
مگر آزمون را بباید شدن

ببر نامهٔ من برِ رای هند
نگر تا که باشد بت‌آرای هند

بدین کار با خویشتن یارخواه
همه یاری از بختِ بیدار خواه

اگر نوشگفتی شود در جهان
که این گفته رمزی بود درنهان

ببر هرچ باید به نزدیک رای
کزو بایدت بی‌گمان رهنمای

در گنج بگشاد نوشین‌روان
ز چیزی که بُد درخور خسروان

ز دینار و دیبا و خز و حریر
ز مهر و ز افسر ز مشک و عبیر

شتروار سیصد بیاراست شاه
فرستاده برداشت آمد به راه

بیامد برِ رای و نامه بداد
سرِ بارها پیش او برگشاد

چو برخواند آن نامهٔ شاه رای
بدو گفت کای مرد پاکیزه رای

ز کسری مرا گنج بخشیده نیست
همه لشکر و پادشاهی یکیست

ز داد و ز فرّ و ز اورند شاه
وزان روشنی بخت و آن دستگاه

نباشد شگفت از جهاندار پاک
که گر مردگان را برآرد ز خاک

برهمن بکوه اندرون هرک هست
یکی دارد این رای را با تو دست

بت‌آرای و فرخنده دستور من
هم آن گنج و پرمایه گنجور من

بد و نیک هندوستان پیش تست
بزرگی مرا در کم و بیش تست

بیاراستندش به نزدیک رای
یکی نامور چون ببایست جای

خورشگر فرستاد هم خوردنی
همان پوشش نغز و گستردنی

برفت آن شب و رای زد با ردان
بزرگان قنّوج با بخردان

چو برزد سر از کوه رخشنده روز
پدید آمد آن شمع گیتی‌فروز

پزشکان فرزانه را خواند رای
کسی کو بدانش بُدی رهنمای

چو برزوی بنهاد سر سوی کوه
برفتند با او پزشکان گروه

پیاده همه کوهساران بپای
بپیمود با دانشی رهنمای

گیاها ز خشک و ز تر برگزید
ز پژمرده و آنچ رخشنده دید

ز هرگونه دارو ز خشک و ز تر
همی بر پراگند بر مرده بر

یکی مرده زنده نگشت از گیا
همانا که سست آمد آن کیمیا

همه کوه بسپرد یک یک بپای
ابر رنج او بر نیامد بجای

بدانست کان کار آن پادشاست
که زنده است جاوید و فرمانرواست

دلش گشت سوزان ز تشویر شاه
هم از نامداران هم از رنج راه

وزان خواسته نیز کاورده بود
ز گفتار بیهوده آزرده بود

ز کارِ نبشته ببُد تنگدل
که آن مرد بیدانش و سنگدل

چرا خیره بر باد چیزی نبشت
که بد بار آن رنج گفتار زشت

چنین گفت زان پس بران بخردان
که‌ ای کاردیده ستوده ردان

که دانید داناتر از خویشتن
کجا سرفرازد بدین انجمن

به پاسخ شدند انجمن همسخن
که داننده پیرست ایدر کهن

به سال و خرد او ز ما مهترست
به دانش ز هر مهتری بهترست

چنین گفت برزوی با هندوان
که ای نامداران روشن‌روان

برین رنجها بر فزونی کنید
مرا سوی او رهنمونی کنید

مگر کان سخنگوی دانای پیر
بدین کار باشد مرا دستگیر

ببردند برزوی را نزد اوی
پراندیشه دل سر پر از گفت و گوی

چو نزدیک او شد سخنگوی مرد
همه رنج‌ها پیش او یاد کرد

ز کار نبشته که آمد پدید
سخن‌ها که از کاردانان شنید

بدو پیر دانا زبان برگشاد
ز هر دانشی پیش او کرد یاد

که من در نبشته چنین یافتم
بدان آرزو تیز بشتافتم

چو زان رنج‌ها برنیامد پدید
ببایست ناچار دیگر شنید

گیا چون سخن‌دان و دانش چو کوه
که همواره باشد مر او را شکوه

تن مرده چون مرد بیدانشست
که دانا به هر جای با رامشست

به دانش بود بی‌گمان زنده مرد
چو دانش نباشد ب گِردش مگرد

چو مردم ز دانایی آید ستوه
گیا چون کلیله‌ست و دانش چو کوه

کتابی به دانش نماینده راه
بیابی چو جویی تو از گنج شاه

چو بشنید برزوی زو شاد شد
همه رنج بر چشم او باد شد

بر او آفرین کرد و شد نزد شاه
به کردار آتش بپیمود راه

بیامد نیایش‌کنان پیش رای
که تا جای باشد تو بادی به جای

کتابیست ای شاه گسترده کام
که آن را به هندی کلیله‌ست نام

به مهرست تا درج در گنج شاه
به رای و به دانش نماینده راه

به گنجور فرمان دهد تا ز گنج
سپارد به من گر ندارد به رنج

دژم گشت زان آرزو جان شاه
بپیچید برخویشتن چندگاه

به برزوی گفت این کس از ما نجُست
نه اکنون نه از روزگار نخست

ولیکن جهاندار نوشین‌روان
اگر تن بخواهد ز ما یا روان

نداریم ازو باز چیزی که هست
اگر سرفرازست اگر زیردست

ولیکن بخوانی مگر پیش ما
بدان تا روان بداندیش ما

نگوید به دل کان نبشتست کس
بخوان و بدان و ببین پیش و پس

بدو گفت برزوی کای شهریار
ندارم فزون ز آنچ گویی مدار

کلیله بیاورد گنجور شاه
همی‌بود او را نماینده راه

هران دُر که از نامه برخواندی
همه روز بر دل همی‌راندی

ز نامه فزون ز آنک بودیش یاد
ز برخواندی نیز تا بامداد

همی‌بود شادان دل و تن درست
بدانش همی جان روشن بشست

چو زو نامه رفتی به شاه جهان
دری از کلیله نبشتی نهان

بدین چاره تا نامهٔ هندوان
فرستاد نزدیک نوشین‌روان

بدین گونه تا پاسخ نامه دید
که دریای دانش بر ما رسید

ز ایوان بیامد به نزدیک رای
بدستوری بازگشتن به جای

چو بگشاد دل رای بنواختش
یکی خلعت هندویی ساختش

دو یاره بهاگیر و دو گوشوار
یکی طوق پرگوهر شاهوار

هم از شارهٔ هندی و تیغ هند
همه روی آهن سراسر پرند

بیامد ز قنّوج برزوی شاد
بسی دانشِ نو گرفته به یاد

ز ره چون رسید اندر آن بارگاه
نیایش کنان رفت نزدیک شاه

بگفت آنچ از رای دید و شنید
بجای گیا دانش آمد پدید

بدو گفت شاه‌ ای پسندیده مرد
کلیله روان مرا زنده کرد

تو اکنون ز گنجور بستان کلید
ز چیزی که باید بباید گزید

بیامد خرد یافته سوی گنج
به گنجور بسیار ننمود رنج

درم بود و گوهر چپ و دست راست
جز از جامهٔ شاه چیزی نخواست

گرانمایه دستی بپوشید و رفت
بر گاه کسری خرامید تفت

چو آمد به نزدیک تختش فراز
برو آفرین کرد و بردش نماز

بدو گفت پس نامور شهریار
که بی بدره و گوهر شاهوار

چرا رفتی ای رنج دیده ز گنج
کسی را سزد گنج کو دید رنج

چنین پاسخ آورد برزو بشاه
که ای تاج تو برتر از چرخ ماه

هرآنکس که او پوشش شاه یافت
به بخت و به تخت مهی راه یافت

دگر آنک با جامهٔ شهریار
ببیند مرا مرد ناسازگار

دل بدسگالان شود تار و تنگ
بماند رخ دوست با آب و رنگ

یکی آرزو خواهم از شهریار
که ماند ز من در جهان یادگار

چو بنویسد این نامه بوزرجمهر
گشاید برین رنج برزوی چهر

نخستین در از من کند یادگار
به فرمان پیروزگر شهریار

بدان تا پس از مرگ من در جهان
ز داننده رنجم نگردد نهان

بدو گفت شاه این بزرگ آرزوست
بر اندازهٔ مرد آزاده‌خوست

ولیکن به رنج تو اندر خورست
سخن گرچه از پایگه برترست

به بوزرجمهر آن زمان شاه گفت
که این آرزو را نشاید نهفت

نویسنده از کلک چون خامه کرد
ز برزوی یک در سرِ نامه کرد

نبشت او بران نامهٔ خسروی
نبود آن زمان خط جز پهلوی

همی‌بود با ارج در گنج شاه
بدو ناسزا کس نکردی نگاه

چنین تا بتازی سخن راندند
ورا پهلوانی همی‌خواندند

چو مامون روشن روان تازه کرد
خور روز بر دیگر اندازه کرد

دل موبدان داشت و رای کیان
ببسته به هر دانشی بر میان

کلیله به تازی شد از پهلوی
بدین سان که اکنون همی‌بشنوی

بتازی همی‌بود تا گاه نصر
بدانگه که شد در جهان شاه نصر

گرانمایه بوالفضل دستور اوی
که اندر سخن بود گنجور اوی

بفرمود تا پارسی و دری
نبشتند و کوتاه شد داوری

وزان پس چو پیوسته رای آمدش
بدانش خرد رهنمای آمدش

همی‌خواست تا آشکار و نهان
ازو یادگاری بود در جهان

گزارنده را پیش بنشاندند
همه نامه بر رودکی خواندند

بپیوست گویا پراگنده را
بسفت اینچنین در آگنده را

بدان کو سخن راند آرایشست
چو ابله بود جای بخشایشست

حدیث پراگنده بپراگند
چو پیوسته شد جان و مغز آگند

جهاندار تا جاودان زنده باد
زمان و زمین پیش او بنده باد

از اندیشه دل را مدار ایچ تنگ
که دوری تو از روزگار درنگ

گهی بر فراز و گهی بر نشیب
گهی با مراد و گهی با نهیب

ازین دو یکی نیز جاوید نیست
به بودن تو را راه امید نیست

نگه کن کنون کار بوزرجمهر
که از خاک بر شد به گردان سپهر

فراز آوریدش به خاک نژند
همان کس که بردش به ابر بلند

بخش ۹ – داستان کسری با بوزرجمهر

چنان بد که کسری بدان روزگار
برفت از مداین ز بهر شکار

همی‌تاخت با غرم و آهو به دشت
پراگند شد غرم و او مانده گشت

ز هامون بر مرغزاری رسید
درخت و گیا دید و هم سایه دید

همی‌راند با شاه بوزرجمهر
ز بهر پرستش هم از بهر مهر

فرود آمد از بارگی شاه نرم
بدان تاکند برگیا چشم گرم

ندید از پرستندگان هیچکس
یکی خوب رخ ماند با شاه بس

بغلتید چندی بران مرغزار
نهاده سرش مهربان برکنار

همیشه ببازوی آن شاه بر
یکی بند بازو بدی پرگهر

برهنه شد از جامه بازوی او
یکی مرغ رفت از هوا سوی او

فرودآمد از ابر مرغ سیاه
ز پرواز شد تا ببالین شاه

ببازو نگه کرد وگوهر بدید
کسی رابه نزدیک او برندید

همه لشکرش گرد آن مرغزار
همی‌گشت هرکس ز بهر شکار

همان شاه تنها بخواب اندرون
نه بر گرد او برکسی رهنمون

چومرغ سیه بند بازوی بدید
سر درز آن گوهران بردرید

چوبدرید گوهر یکایک بخورد
همان در خوشاب و یاقوت زرد

بخورد و ز بالین او بر پرید
همانگه ز دیدار شد ناپدید

دژم گشت زان کار بوزرجمهر
فروماند از کارگردان سپهر

بدانست کآمد بتنگی نشیب
زمانه بگیرد فریب و نهیب

چوبیدارشد شاه و او را بدید
کزان سان همی لب بدندان گزید

گمانی چنان برد کو را بخواب
خورش کرد بر پرورش برشتاب

بدو گفت کای سگ تو را این که گفت
که پالایش طبع بتوان نهفت

نه من اورمزدم و گر بهمنم
ز خاکست وز باد و آتش تنم

جهاندار چندی زبان رنجه کرد
ندید ایچ پاسخ جز ار باد سرد

بپژمرد بر جای بوزرجمهر
ز شاه و ز کردار گردان سپهر

که بس زود دید آن نشان نشیب
خردمند خامش بماند از نهیب

همه گرد بر گرد آن مرغزار
سپه بود و اندر میان شهریار

نشست از بر اسب کسری بخشم
ز ره تا در کاخ نگشاد چشم

همه ره ز دانا همی لب گزید
فرود آمد از باره چندی ژکید

بفرمود تا روی سندان کنند
بداننده بر کاخ زندان کنند

دران کاخ بنشست بوزرجمهر
ازو برگسسته جهاندار مهر

یکی خویش بودش دلیر وجوان
پرستندهٔ شاه نوشین‌روان

بهرجای با شاه در کاخ بود
به گفتار با شاه گستاخ بود

بپرسید یک روز بوزرجمهر
ز پروردهٔ شاه خورشید چهر

که او را پرستش همی چون کنی
بیاموز تا کوشش افزون کنی

پرستنده گفت ای سر موبدان
چنان دان که امروز شاه ردان

چو از خوان برفت آب بگساردم
زمین ز آبدستان مگر یافت نم

نگه سوی من بنده زان گونه کرد
که گفتم سرآمد مرا خواب وخورد

جهاندار چون گشت بامن درشت
مراسست شد آبدستان بمشت

بدو دانشی گفت آب آر خیز
چنان چون که بر دست شاه آب ریز

بیاورد مرد جوان آب گرم
همی‌ریخت بر دست او نرم نرم

بدو گفت کین بار بر دستشوی
تو با آب جو هیچ تندی مجوی

چولب را ببالاید از بوی خوش
تو از ریخت آبدستان نکش

چو روز دگر شاه نوشین‌روان
بهنگام خوردن بیاورد خوان

پرستنده را دل پراندیشه گشت
بدان تا دگر بار بنهاد تشت

چنان هم چو داناش فرموده بود
نه کم کرد ازان نیز و نه برفزود

به گفتار دانا فرو ریخت آب
نه نرم ونه از ریختن برشتاب

بدو گفت شاه ای فزاینده مهر
که گفت این تو راگفت بوزرجمهر

مرا اندرین دانش او داد راه
که بیند همی این جهاندار شاه

بدو گفت رو پیش دانا بگوی
کزان نامور جاه و آن آبروی

چراجستی از برتری کمتری
ببد گوهر و ناسزا داوری

پرستنده بشنید و آمد دوان
برخال شد تند وخسته روان

ز شاه آنچ بشیند با او بگفت
چنین یافت زو پاسخ اندر نهفت

که حال من از حال شاه جهان
فراوان بهست آشکار و نهان

پرستنده برگشت و پاسخ ببرد
سخنها یکایک برو برشمرد

فراوان ز پاسخ برآشفت شاه
ورا بند فرمود و تاریک چاه

دگر باره پرسید زان پیشکار
که چون دارد آن کم خرد روزگار

پرستنده آمد پر از آب چهر
بگفت آن سخنها به بوزرجمهر

چنین داد پاسخ بدو نیکخواه
که روز من آسانتر از روز شاه

فرستاده برگشت وآمد چو باد
همه پاسخش کرد بر شاه یاد

ز پاسخ بر آشفت و شد چون پلنگ
ز آهن تنوری بفرمود تنگ

ز پیکان وز میخ گرد اندرش
هم از بند آهن نهفته سرش

بدو اندرون جای دانا گزید
دل از مهر دانا بیکسو کشید

نبد روزش آرام و شب جای خواب
تنش پر ز سختی دلش پرشتاب

چهارم چنین گفت شاه جهان
ابا پیشکارش سخن درنهان

که یک بار نزدیک دانا گذار
ببر زود پیغام و پاسخ بیار

بگویش که چون‌بینی اکنون تنت
که از میخ تیزست پیراهنت

پرستنده آمد بداد آن پیام
که بشنید زان مهر خویش کام

چنین داد پاسخ بمرد جوان
که روزم به از روز نوشین‌روان

چو برگشت و پاسخ بیاورد مرد
ز گفتار شد شاه را روی زرد

ز ایوان یکی راستگوی گزید
که گفتار دانا بداند شنید

ابا او یکی مرد شمشیر زن
که دژخیم بود اندران انجمن

که رو تو بدین بد نهان را بگوی
که گر پاسخت را بود رنگ و بوی

و گرنه که دژخیم با تیغ تیز
نماید تو را گردش رستخیز

که گفتی که زندان به از تخت شاه
تنوری پر از میخ با بند و چاه

بیامد بگفت آنچ بشنید مرد
شد از درد دانا دلش پر ز درد

بدان پاکدل گفت بوزرجمهر
که ننمود هرگز بمابخت چهر

چه با گنج و تختی چه با رنج سخت
ببندیم هر دو بناکام رخت

نه این پای دارد بگیتی نه آن
سرآید همی نیک و بد بی‌گمان

ز سختی گذر کردن آسان بود
دل تاجداران هراسان بود

خردمند ودژخیم باز آمدند
بر شاه گردن فراز آمدند

شنیده بگفتند با شهریار
دلش گشت زان پاسخ او فگار

به ایوانش بردند زان تنگ جای
به دستوری پاکدل رهنمای

برین نیز بگذشت چندی سپهر
پر آژنگ شد روی بوزرجمهر

دلش تنگتر گشت و باریک شد
دوچمش ز اندیشه تاریک شد

چو با گنج رنجش برابر نبود
بفرسود ازان درد و در غم بسود

چنان بد که قیصر بدان چندگاه
رسولی فرستاد نزدیک شاه

ابا نامه و هدیه و با نثار
یکی درج و قفلی برو استوار

که با شاه کنداوران و ردان
فراوان بود پاکدل موبدان

بدین قفل و این درج نابرده دست
نهفته بگویند چیزی که هست

فرستیم باژ ار بگویند راست
جز از باژ چیزی که آیین ماست

گرای دون که زین دانش ناگزیر
بماند دل موبد تیزویر

نباید که خواهد ز ما باژ شاه
نراند بدین پادشاهی سپاه

برین گونه دارم ز قیصر پیام
تو پاسخ گزار آنچ آیدت کام

فرستاده راگفت شاه جهان
که این هم نباشد ز یزدان نهان

من از فر او این بجای آورم
همان مرد پاکیزه رای آورم

یکی هفته ایدر ز می شاد باش
برامش دل آرای وآزاد باش

ازان پس بران داستان خیره ماند
بزرگان و فرزانگانرا بخواند

نگه کرد هریک زهر باره‌ای
که سازد مر آن بند را چاره‌ای

بدان درج و قفلی چنان بی‌کلید
نگه کرد و هر موبدی بنگرید

ز دانش سراسر بیکسو شدند
بنادانی خویش خستو شدند

چو گشتند یک انجمن ناتوان
غمی شد دل شاه نوشین‌روان

همی‌گفت کاین راز گردان سپهر
بیارد باندیشه بوزرجمهر

شد از درد دانا دلش پر ز درد
برو پر ز چین کرد و رخساره زرد

شهنشاه چون دید ز اندیشه رنج
بفرمود تا جامه دستی ز گنج

بیاورد گنجور و اسبی گزین
نشست شهنشاه کردند زین

به نزدیک دانا فرستاد و گفت
که رنجی که دیدی نشاید نهفت

چنین راند بر سر سپهر بلند
که آید ز ما بر تو چندی گزند

زیان تو مغز مرا کرد تیز
همی با تن خویش کردی ستیز

یکی کار پیش آمدم ناگزیر
کزان بسته آمد دل تیزویر

یکی درج زرین سرش بسته خشک
نهاده برو قفل و مهری ز مشک

فرستاد قیصر بر ما ز روم
یکی موبدی نامبردار بوم

فرستاده گوید که سالار گفت
که این راز پیدا کنید از نهفت

که این درج را چیست اندر نهان
بگویند فرزانگان جهان

به دل گفتم این راز پوشیده چهر
ببیند مگر جان بوزرجمهر

چوبشنید بوزرجمهر این سخن
دلش پرشد از رنج و درد کهن

ز زندان بیامد سرو تن بشست
به پیش جهانداور آمد نخست

همی‌بود ترسان ز آزار شاه
جهاندار پر خشم و او بیگناه

شب تیره و روز پیدا نبود
بدان سان که پیغام خسرو شنود

چو خورشید بنمود تاج از فراز
بپوشید روی شب تیره باز

باختر نگه کرد بوزرجمهر
چو خورشید رخشنده بد بر سپهر

به آب خرد چشم دل را بشست
ز دانندگان استواری بجست

بدو گفت بازار من خیره گشت
چو چشمم ازین رنج‌ها تیره گشت

نگه کن که پیشت که آید به راه
ز حالش بپرس ایچ نامش مخواه

به راه آمد از خانه بوزرجمهر
همی‌رفت پویان زنی خوب‌چهر

خردمند بینا به دانا بگفت
سخن هرچ بر چشم او بد نهفت

چنین گفت پرسنده را راه‌جوی
که بپژوه تا دارد این ماه شوی

زن پاکدامن به پرسنده گفت
که شوی‌ست و هم کودک اندر نهفت

چو بشنید داننده گفتار زن
بخندید بر بارهٔ گامزن

همانگه زنی دیگر آمد پدید
بپرسید چون ترجمانش بدید

که‌ای زن تو را بچه و شوی هست‌؟
وگر یک تنی باد داری به‌دست

بدو گفت شوی‌ست اگر بچه نیست
چو پاسخ شنیدی بر من مایست

همانگه سه‌دیگر زن آمد پدید
بیامد بر او بگفت و شنید

که ای خوب‌رخ کیست انباز تو‌؟
برین کش خرامیدن و ناز تو

مرا گفت هرگز نبوده‌ست شوی
نخواهم که پیدا کنم نیز روی

چو بشنید بوزرجمهر این سخن
نگر تا چه اندیشه افگند بن

بیامد دژم‌روی تازان به راه
چو بردند جوینده را نزد شاه

بفرمود تا رفت نزدیک تخت
دل شاه کسری غمی گشت سخت

که داننده را چشم بینا ندید
بسی باد سرد از جگر بر کشید

همی‌کرد پوزش ازان کار شاه
کزو داشت آزار بر بی‌گناه

پس از روم و قیصر زبان برگشاد
همی‌کرد زان قفل و زان درج یاد

به شاه جهان گفت بوزرجمهر
که تابان بدی تا بتابد سپهر

یکی انجمن درج در پیش شاه
به پیش بزرگان جوینده راه

به نیروی یزدان که اندیشه داد
روان مرا راستی پیشه داد

بگویم به دُرج اندرون هرچ هست
نسایم بران قفل وآن درج دست

اگر تیره شد چشم‌، دل روشن است
روان را ز دانش همی جوشن است

ز گفتار او شاد شد شهریار
دلش تازه شد چون گل اندر بهار

ز اندیشه شد شاه را پشت راست
فرستاده و درج را پیش خواست

همه موبدان وردان را بخواند
بسی دانشی پیش دانا نشاند

ازان پس فرستاده را گفت شاه
که پیغام بگزار و پاسخ بخواه

چو بشنید رومی زبان برگشاد
سخن‌های قیصر همه کرد یاد

که گفت از جهاندار پیروز جنگ
خرد باید و دانش و نام و ننگ

تو را فر و برز جهاندار هست
بزرگی و دانایی و زور دست

همان بخرد و موبد راه‌جوی
گو بر منش کو بود شاه جوی

همه پاک در بارگاه تواند
وگر در جهان نیک‌خواه تواند

همین درج با قفل و مهر و نشان
ببینند بیدار دل سرکشان

بگویند روشن که زیر نهفت
چه چیزست وآن با خرد هست جفت

فرستیم زین پس به تو باژ و ساو
که این مرز دارند با باژ تاو

وگر باز مانند ازین مایه چیز
نخواهند ازین مرزها باژ نیز

چو دانا ز گوینده پاسخ شنید
زبان برگشاد آفرین گسترید

که همواره شاه جهان شاد باد
سخن‌دان و با بخت و با داد باد

سپاس از خداوند خورشید و ماه
روان را به دانش نماینده راه

نداند جز او آشکارا و راز
به دانش مرا آز و او بی‌نیاز

سه دُرست رخشان به درج اندرون
غلافش بود ز آنچ گفتم برون

یکی سفته و دیگری نیم سفت
دگر آنک آهن ندیده‌ست جفت

چو بشنید دانای رومی کلید
بیاورد و نوشین‌روان بنگرید

نهفته یکی حقه بُد در میان
به حقه درون پردهٔ پرنیان

سه گوهر بدان حقه اندر نهفت
چنان هم که دانای ایران بگفت

نخستین ز گوهر یکی سفته بود
دوم نیم سفت و سیم نابسود

همه موبدان آفرین خواندند
بدان دانشی گوهر افشاندند

شهنشاه رخساره بی‌تاب کرد
دهانش پر از در خوشاب کرد

ز کار گذشته دلش تنگ شد
بپیچید و رویش پر آژنگ شد

که با او چرا کرد چندان جفا
ازان پس کزو دید مهر و وفا

چو دانا رخ شاه پژمرده یافت
روانش به درد اندر آزرده یافت

برآورد گوینده راز از نهفت
گذشته همه پیش کسری بگفت

ازان بند بازوی و مرغ سیاه
از اندیشه گوهر و خواب شاه

بدو گفت کاین بودنی کار بود
ندارد پشیمانی و درد سود

چو آرد بد و نیک رای سپهر
چه شاه و چه موبد چه بوزرجمهر

ز تخمی که یزدان به اختر بکشت
ببایدش بر تارک ما نبشت

دل شاه نوشین‌روان شاد باد
همیشه ز درد و غم آزاد باد

اگر چند باشد سرافراز شاه
به دستور گردد دلارای گاه

شکارست کار شهنشاه و رزم
می و شادی و بخشش و داد و بزم

بداند که شاهان چه کردند پیش
بورزد بدان هم نشان رای خویش

ز آگندن گنج و رنج سپاه
ز آزرم گفتار وز دادخواه

دل و جان دستور باشد به رنج
ز اندیشهٔ کدخدایی و گنج

چنین بود تا گاه نوشین‌روان
همو بود شاه و همو پهلوان

همو بود جنگی و موبد همو
سپهبد همو بود و بخرد همو

به هرجای کارآگهان داشتی
جهان را به دستور نگذاشتی

ز بسیار و اندک ز کار جهان
بد و نیک زو کس نکردی نهان

ز کار آگهان موبدی نیکخواه
چنان بد که برخاست بر پیش گاه

که گاهی گنه بگذرانی همی
به بد نام آنکس نخوانی همی

هم این را دگر باره آویزش است
گنهکار اگر چند با پوزش است

به پاسخ چنین بود توقیع شاه
که آنکس که خستو شود بر گناه

چو بیمار زارست و ما چون پزشک
ز دارو گریزان و ریزان سرشک

به یک دارو ار او نگردد درست
زوان از پزشکی نخواهیم شست

دگر موبدی گفت انوشه بدی
به داد و دهش نیز توشه بدی

سپهدار گرگان برفت از نهفت
به بیشه درآمد زمانی بخفت

بنه برد از گیل و او برهنه
همی‌بازگردد ز بهر بنه

به توقیع پاسخ چنین داد باز
که هستیم ازان لشکری بی‌نیاز

کجا پاسپانی کند بر سپاه
ز بد خویشتن را ندارد نگاه

دگر گفت انوشه بدی جاودان
نشست و خور و خواب با موبدان

یکی نامور مایه‌دار ایدرست
که گنجش ز گنج تو افزون‌ترست

چنین داد پاسخ که آری رواست
که از فره پادشاهی ماست

دگر گفت کای شهریار بلند
انوشه بدی وز بدی بی‌گزند

اسیران رومی که آورده‌اند
بسی شیرخواره درو برده‌اند

به توقیع گفت آنچه هستند خرد
ز دست اسیران نباید شمرد

سوی مادران‌شان فرستید باز
به دل شاد وز خواسته بی‌نیاز

نبشتند کز روم صد مایه‌ور
همی بازخرند خویشان به زر

اگر باز خرند گفت از هراس
به هر مایه‌دار‌ی یک مایه کاس

فروشید و افزون مجویید نیز
که ما بی‌نیازیم ز ایشان به‌چیز

به شمشیر خواهیم ز ایشان گهر
همان بدره و برده و سیم و زر

بگفتند کز مایه‌دار‌ان شهر
دو بازارگانند کز شب دو بهر

یکی را نیاید سر اندر به‌خواب
از آواز مستان و چنگ و رباب

چنین داد پاسخ کزین نیست رنج
جز ایشان هرآنکس که دارند گنج

همه همچنان شاد و خرم زیند
که‌آزاد باشند و بی‌غم زیند

نوشتند خطی که‌انوشه بدی
همیشه ز تو دور دست بدی

به ایوان چنین گفت شاه یمن
که نوشین‌روان چون گشاید دهن

همه مردگان را کند بیش یاد
پر از غم شود زنده را جان شاد

چنین داد پاسخ که از مرده یاد
کند هرک دارد خرد با نژاد

هرآنکس که از مردگان دل بشست
نباشد ورا نیکویها درست

یکی گفت کای شاه کهتر پسر
نگردد همی گرد داد پدر

بریزد همی بر زمین بر درم
که باشد فروشندهٔ او دژم

چنین داد پاسخ که این نارواست
بهای زمین هم فروشنده راست

دگر گفت کای شاه برتر‌منش
که دوری ز بیغاره و سرزنش

دلی داشتی پیش ازین پر ز شرم
چرا شد برین سان بی‌آزرم و گرم‌؟

چنین داد پاسخ که دندان نبود
مکیدن جز از شیر پستان نبود

چو دندان برآمد ببالید پشت
همی گوشت جویم چو گشتم درشت

یکی گفت گیرم کنون مهتری
به‌رای و به‌دانش ز ما مهتری

چرا برگذشتی ز شاهنشهان‌؟
دو دیده به‌رای تو دارد جهان‌‌

چنین داد پاسخ که ما را خرد
ز دیدار ایشان همی‌بگذرد

هش و دانش و رای دستور ماست
زمین گنج و اندیشه گنجور ماست

دگر گفت باز‌ِ تو ای شهریار
عقابی گرفته‌ست روز شکار

چنین گفت کاو را بکوبید پشت
که با مهتر خود چرا شد درشت

بیاویز پایش ز دار بلند
بدان تا بدو بازگردد گزند

که از کهتران نیز در کارزار
فزونی نجویند با شهریار

دگر نامداری ز کارآگهان
چنین گفت کای شهریار جهان

به شبگیر برزین بشد با سپاه
ستاره‌شناسی بیامد ز راه

چنین گفت کای مرد گردن‌فراز
چنین لشکری گشن وزین گونه ساز

چو برگاشت او پشت بر شهریار
نبیند کس او را بدین روزگار

به‌توقیع گفت آنک گردان سپهر
گشاده‌ست با رای او چهر و مهر

به برزین سالار و گنج و سپاه
نگردد تباه اختر هور و ماه

دگر موبدی گفت کز شهریار
چنین بود پیمان به یک روزگار

که مردی گزینند فرخ نژاد
که در پادشاهی بگردد به‌داد

رساند بدین بارگاه آگهی
ز بسیار و اندک بدی گر بهی

گشسب سرافراز مردی‌ست پیر
سزد گر بود داد را دستگیر

چنین داد پاسخ که او را ز آز
کمر بر میان است دور از نیاز

کسی را گزینید کز رنج خویش
به‌پرهیز و باشدش گنج خویش

جهاندیده مردی درشت و درست
که او رای درویش سازد نخست

یکی گفت سالار خوالیگران
همی‌نالد از شاه وز مهتران

که آن چیز کاو خود کند آرزوی
سپارد همه کاسه بر چار سوی

نبوید نیازد بدو نیز دست
بلرزد دل مرد خسرو‌پرست

چنین داد پاسخ که از بیش خورد
مگر آرزو بازگردد به دَرد

دگر گفت هرکس نکوهش کند
شهنشاه را چون پژوهش کند

که بی‌لشکر گشن بیرون شود
دل دوستداران پر از خون شود

مگر دشمنی بد سگالد بدوی
بیاید به چاره بنالد بدوی

چنین داد پاسخ که داد و خرد
تن پادشا را همی‌پرورد

اگر دادگر چند بی‌کس بود
ورا پاسبان راستی بس بود

دگر گفت کای با خرد گشته جفت
به میدان خراسان سالار گفت

که گرزاسب را بازکرد او ز کار
چه گفت اندرین کار او شهریار

چنین داد پاسخ که فرمان ما
نورزید و بنهفت پیمان ما

بفرمودمش تا به ارزانیان
گشاید در گنج سود و زیان

کسی کودهش کاست باشد به کار
بپوشد همه فره شهریار

دگر گفت با هرکسی پادشا
بزرگ است و بخشنده و پارسا

پرستار دیرینه مهرک چه کرد
که روزیش اندک شد و روی‌زرد

چنین داد پاسخ که او شد درشت
بران کردهٔ خویش بنهاد پشت

بیامد به درگاه و بنشست مست
همیشه جز از می‌ ندارد به دست

ز کارآگهان موبدی گفت شاه
چو راند سوی جنگ قیصر سپاه

نخواهد جز ایرانیان را به جنگ
جهان شد به ایران بر از روم تنگ

چنین داد پاسخ که آن دشمنی
به طبع است و پرخاش آهرمنی

دگر باره پرسید موبد که شاه
ز شاهان دگرگونه خواهد سپاه

کدامست وچون بایدت مرد جنگ‌؟
ز مردان شیرافگن تیز چنگ‌؟

چنین داد پاسخ که جنگی سوار
نباید که سیر آید از کارزار

همان بزمش آید همان رزمگاه
به رخشنده روز و شبان سیاه

نگردد بهنگام نیروش کم
ز بسیار و اندک نباشد دژم

دگر گفت کای شاه نوشین‌روان
همیشه بزی شاد و روشن‌روان

بدر بر یکی مرد بد از نسا
پرستنده و کاردار بسا

درم ماند بر وی سیصد هزار
به دیوان چو کردند با او شمار

بنالد همی کاین درم خورده شد
بر او مهتر و کهتر آزرده شد

چو آگاه شد زان سخن شهریار
که موبد درم خواست از کاردار

چنین گفت کز خورده منمای رنج
ببخشید چیزی مر او را ز گنج

دگر گفت جنگی‌سواری بخَست
بدان خستگی دیر ماند و برست

به پیش صف رومیان حمله برد
بمرد او وزو کودکان ماند خُرد

چه فرمان دهد شهریار جهان‌؟
ز کار چنان خرد کودک نوان‌؟

بفرمود کان کودکان‌را چهار
ز گنج درم داد باید هزار

هرآنکس که شد کشته در کارزار
کزو خرد کودک بود یادگار

چو نامش ز دفتر بخواند دبیر
برد پیش کودک درم ناگزیر

چنین هم به سال اندرون چار بار
مبادا که باشد ازین کار خوار

دگر گفت انوشه بدی سال و ماه
به مرو اندرون پهلوان سپاه

فراوان درم گرد کرد و بخورد
پراگنده گشتند زان مرز مرد

چنین داد پاسخ که آن خواسته
که از شهر مردم کند کاسته

چرا باید از خون درویش گنج
که او شاد باشد تن و جان به رنج

ازان کس که بستد بدو باز‌ده
ازان پس به مرو اندر آواز ده

بفرمای داری زدن بر درش
به بیداری کشور و لشکرش

ستمکاره را زنده بر دار کن
دو پایش زبر‌، سر نگونسار کن

بدان تا کس از پهلوانان ما
نپیچد دل و جان ز پیمان ما

دگر گفت کای شاه یزدان‌پرست
بدر بر بسی مردم زیردست

همی‌داد او را ستایش کنند
جهان‌آفرین را نیایش کنند

چنین داد پاسخ که یزدان سپاس
که از ما کسی نیست اندر هراس

فزون کرد باید بدیشان نگاه
اگر با گناهند و گر بی‌گناه

دگر گفت کای شاه با فر و هوش
جهان شد پُر آواز خنیا و نوش

توانگر و گر مردم زیردست
شب آید شود پر ز آوای مست

چنین داد پاسخ که اندر جهان
به ما شاد بادا کهان و مهان

دگر گفت کای شاه برترمنش
همی زشتگویت کند سرزنش

که چندین گزافه ببخشید گنج
ز گرد آوریدن ندیده‌ست رنج

چنین داد پاسخ که آن خواسته
کزو گنج ما باشد آراسته

اگر بازگیریم ز ارزانیان
همه سود فرجام گردد زیان

دگر گفت کای شهریار بلند
که هرگز مبادا به جانت گزند

جهودان و ترسا تو را دشمنند
دو رویند و با کیش آهرمنند

چنین داد پاسخ که شاه سترگ
ابی زینهاری نباشد بزرگ

دگر گفت کای نامور شهریار
ز گنج تو افزون ز سیصد هزار

درم داده‌ای مرد درویش را
بسی پروریده تن خویش را

چنین گفت کاین هم به فرمان ماست
به ارزانیان چیز‌بخشی رواست

دگر گفت کای شاه نادیده رنج
ز بخشش فراوان تهی ماند گنج

چنین داد پاسخ که دست فراخ
همی مرد را نو کند یال و شاخ

جهاندار چون گشت یزدان‌پرست
نیازد به‌بد در جهان نیز دست

جهان تنگ دیدیم بر تنگخوی
مرا آز و زفتی نبد آرزوی

چنین گفت موبد که ای شهریار
فراخان سالار سیصد هزار

درم بستد از بلخ‌ِ بامی به‌رنج
سپرده نهادند یکسر به گنج

چنین داد پاسخ که ما را درم
نباید که باشد کسی زو دژم

که رنج آید از بیشی گنج ما
نه چونین بود داد از پادشا

از آنکس که بستد بدو هم دهید
ز گنج آنچ خواهد بران سر نهید

که درد دل مردم زیردست
نخواهد جهاندار یزدان‌پرست

پی کاخ آباد را بر کنید
به گل بام او را توانگر کنید

شود کاخ ویران تو را ز هرچ بود
بماند پس از مرگ نفرین و دود

ز دیوان ما نام او بسترید
بدر بر چنو را به‌کس مشمرید

دگر گفت کای شاه فرخ نژاد
بسی‌گیری از جم و کاوس یاد

بدان گفت تا از پس مرگ من
نگردد نهان افسر و ترگ من

دگر گفت کز بهمن سرفراز
چرا شاه ایران بپوشید راز‌؟

چنین داد پاسخ که او را خرد
بپیچد همی وز هوا برخورد

یکی گفت کای شاه کهتر نواز
چرا گشتی اکنون چنین دیر یاز

چنین داد پاسخ که با بخردان
همانم همان نیز با موبدان

چو آواز آهرمن آید به گوش
نماند به دل رای و با مغز هوش

بپرسید موبد ز شاه زمین
سخن راند از پادشاهی و دین

که بی‌دین جهان به که بی‌پادشا
خردمند باشد برین بر گوا

چنین داد پاسخ که گفتم همین
شنید این سخن مردم پاک‌دین

جهاندار بی‌دین جهان را ندید
مگر هر کسی دین دیگر گزید

یکی بت‌پرست و یکی پاک‌دین
یکی گفت نفرین به از آفرین

ز گفتار ویران نگردد جهان
بگو آنچ رایت بود در نهان

هرآنگه که شد تخت بی‌پادشا
خردمندی و دین نیارد بها

یکی گفت کای شاه خرم نهان
سخن راندی چند پیش مهان

یکی آنکه گفتی زمانه منم
بد و نیک او را بهانه منم

کسی کاو کند آفرین بر جهان
به ما بازگردد درودش نهان

چنین داد پاسخ که آری رواست
که تاج زمانه سر پادشاست

جهان را چنین شهریاران سرند
ازیرا چنین بر سران افسرند

گذشتم ز توقیع نوشین‌روان
جهان پیر و اندیشه من جوان

مرا طبع نشگفت اگر تیز گشت
به پیری چنین آتش‌آمیز گشت

ز منبر چو محمود گوید خطیب
بدین محمد گراید صلیب

همی‌گفتم این نامه را چند گاه
نهان بد ز خورشید و کیوان و ماه

چو تاج سخن نام محمود گشت
ستایش به آفاق موجود گشت

زمانه بنام وی آباد باد
سپهر از سر تاج او شاد باد

جهان بستد از بت‌پرستان هند
به تیغی که دارد چو رومی پرند

بخش ۱۰ – نامه کسری به هرمزد

شنیدم کجا کسری شهریار
به هرمز یکی نامه کرد استوار

ز شاه جهاندار خورشید دهر
مهست و سرافراز و گیرنده شهر

جهاندار بیدار و نیکو کنش
فشاننده گنج بی سرزنش

فزاینده نام و تخت قباد
گراینده تاج و شمشیر و داد

که با فر و برز‌ست و فرهنگ و نام
ز تاج بزرگی رسیده به کام

سوی پاک هرمزد فرزند ما
پذیرفته از دل همی پند ما

ز یزدان بدی شاد و پیروز بخت
همیشه جهاندار با تاج و تخت

به ماه خجسته به خرداد روز
به نیک اختر و فال گیتی‌فروز

نهادیم بر سر تو را تاج زر
چنان هم که ما یافتیم از پدر

همان آفرین نیز کردیم یاد
که بر تاج ما کرد فرخ قباد

تو بیدار باش و جهاندار باش
خردمند و راد و بی‌آزار باش

به دانش فزای و به یزدان گرای
که اوی‌ست جان تو را رهنمای

بپرسیدم از مرد نیکو‌سخن
کسی کاو به سال و خرَد بُد کهن

که از ما به یزدان که نزدیک‌تر‌؟
که‌را نزد او راه باریک‌تر‌؟

چنین داد پاسخ که دانش گزین
چو خواهی ز پروردگار آفرین

که نادان فزونی ندارد ز خاک
به دانش بسنده کند جان پاک

به دانش بود شاه زیبای‌تخت
که داننده بادی و پیروزبخت

مبادا که گردی تو پیمان‌شکن
که خاک است پیمان‌شکن را کفن

به باد‌افره ِ بی‌گناهان مکوش
به گفتار ِ بدگوی مسپار گوش

به هر کار فرمان مکن جز به‌داد
که از داد باشد روان تو شاد

زبان را مگردان به‌گِرد دروغ
چو خواهی که تخت تو گیرد فروغ

وگر زیردستی بود گنج‌دار
تو او را ازان گنج بی‌رنج دار

که چیز کسان دشمن گنج تست
بدان گنج شو شاد کز رنج تست

وگر زیردستی شود مایه‌دار
همان شهریارش بود سایه‌دار

همی در پناه تو باید نشست
اگر زیردست است اگر در پرست

چو نیکی کند با تو پاداش کن
ابا دشمن دوست پرخاش کن

وگر گردی اندر جهان ارجمند
ز درد تن اندیش و درد گزند

سرای سپنج است هرچون که هست
بدو اندر ایمن نشاید نشست

هنر جوی با دین و دانش گزین
چو خواهی که یابی ز بخت آفرین

گرامی کن او را که در پیش تو
سپر کرده جان بر بداندیش تو

به دانش دو دست ستیزه ببند
چو خواهی که از بد نیابی گزند

چو بر سر نهی تاج شاهنشهی
ره برتری بازجوی از بهی

همیشه یکی دانشی پیش دار
ورا چون روان و تن خویش دار

بزرگان و بازارگانان شهر
همی داد باید که یابند بهر

کسی کاو ندارد هنر با نژاد
مکن زو به نیز از کم و بیش یاد

مده مرد بی‌نام را ساز جنگ
که چون بازجویی نیاید به چنگ

به دشمن دهد مر تو را دوستدار
دو کار آیدت پیش دشوار و خوار

سلیح تو در کارزار آوَرَد
همان بر تو روزی به کار آورد

ببخشای بر مردم مستمند
ز بد دور باش و بترس از گزند

همیشه نهان دل خویش جوی
مکن رادی و داد هرگز به روی

همان نیز نیکی به اندازه کن
ز مرد جهاندیده بشنو سخن

به دنیا گرای و به دین دار چشم
که از دین بود مرد را رشک و خشم

هزینه به اندازهٔ گنج کن
دل از بیشی گنج بی‌رنج کن

به کردار شاهان پیشین نگر
نباید که باشی مگر دادگر

که نفرین بود بهر بیداد شاه
تو جز داد مپسند و نفرین مخواه

کجا آن سر و تاج شاهنشهان‌؟
کجا آن بزرگان و فرخ مهان‌؟

از ایشان سخن یادگارست و بس
سرای سپنجی نماند به کس

گزافه مفرمانی خون ریختن
وگر جنگ را لشکر انگیختن

نگه کن بدین نامه پندمند
دل اندر سرای سپنجی مبند

به دین من تو را نیکویی خواستم
به دانش دلت را بیاراستم

به راه خداوند خورشید و ماه
ز بن دور کن دیو را دستگاه

به روز و شب این نامه را پیش دار
خرد را به دل داور خویش دار

اگر یادگاری کنی در جهان
که نام بزرگی نگردد نهان

خداوند گیتی پناه ِ تو باد
زمان و زمین نیک‌خواه تو باد

به کام تو گردنده چرخ بلند
ز کردار بد دور و دور از گزند

شهنشاه کاو داد دارد خرد
بکوشد که با شرم گرد آورد

دلیری به رزم اندرون زور دست
بود پاکدینی و یزدان‌پرست

به گیتی نگر کاین هنرها کراست
چو دیدی‌، ستایش مر او را سزاست

مجوی آنک چون مشتری روشن است
جهان‌جوی و با تیغ و با جوشن است

جهان بستد از مردم بت پرست
ز دیبای دین بر دل آیین ببست

کنو لاجرم جود موجود گشت
چو شاه جهان شاه محمود گشت

اگر بزم جوید همی گر نبرد
جهان‌بخش را این بود کار کرد

ابوالقاسم آن شاه پیروز و داد
زمانه به دیدار او شاد باد

بخش ۱۱ – سخن پرسیدن موبد از کسری

یکی پیر بد پهلوانی سخن
به گفتار و کردار گشته کهن

چنین گوید از دفتر پهلوان
که پرسید موبد ز نوشین‌روان

که آن چیست کز کردگار جهان
بخواهد پرستنده اندر نهان

بدان آرزو نیز پاسخ دهد
بدان پاسخش بخت فرخ نهد

یکی دست برداشته به آسمان
همی‌خواهد از کردگار جهان

نیابد به خواهش همه آرزو
دو چشمش پر از آب و پر چینش رو

به موبد چنین گفت پیروز شاه
که خواهش ز یزدان به اندازه خواه

کزان آرزو دل پر از خون شود
که خواهد که ز اندازه بیرون شود

بپرسید نیکی کرا درخورست
به نام بزرگی که زیباتر‌ست

چنین داد پاسخ که هرکس که گنج
بیابد پراگنده نابرده رنج

نبخشد نباشد سزاوار تخت
زمان تا زمان تیره گرددش بخت

ز هستی و بخشش بود مرد مه
تو ار گنج داری نبخشی نه به

بگفتش خرد را که بنیاد چیست
به‌شاخ و به‌برگ خرد شاد کیست

چنین داد پاسخ که داناست شاد
دگر آنک شرمش بود با نژاد

بپرسید دانش کرا سودمند
کدامست بی‌دانش و بی‌گزند

چنین داد پاسخ که هر کو خرد
بپرورد جان را همی‌پرورد

ز بیشی خرد را بود سودمند
همان بی‌خرد باشد اندر گزند

بگفت‌ش که دانش به از فر شاه
که فر و بزرگی‌ست زیبای گاه

چنین داد پاسخ که دانا به فر
بگیرد جهان سر به سر زیر پر

خرد باید و نام و فر و نژاد
بدین چار گیرد سپهر از تو یاد

چنین گفت زان پس که زیبای تخت
کدامست وز کیست ناشاد بخت

چنین داد پاسخ که یاری نخست
بباید ز شاه جهاندار جست

دگر بخشش و دانش و رسم گاه
دلش پر ز بخشایش دادخواه

ششم نیز کانرا دهد مهتری
که باشد سزوار بر بهتری

به هفتم که از نیک و بد در جهان
سخن‌ها بروبر نماند نهان

چو فر و خرد دارد و دین و بخت
سزوار تاج است و زیبای تخت

به هشتم که دشمن بداند ز دوست
بی‌آزاری از شهریاران نکوست

نماند پس از مرگ او نام زشت
بیابد به فرجام خرم بهشت

بپرسیدش از داد و خردک منش
ز نیکی وز مردم بدکنش

چنین داد پاسخ که آز و نیاز
دو دیوند بد‌گوهر و دیر‌ساز

هرآنکس که بیشی کند آرزوی
بدو دیو او باز گردد به خوی

وگر سفلگی برگزید او ز رنج
گزیند برین خاک آگنده گنج

چو بیچاره دیوی بود دیرساز
که هر دو به یک خو گرایند باز

بپرسید و گفتا که چندست و چیست
که بهری برو هم بباید گریست

دگر بهر ازو گنج و تاجست و نام
ازان مستمندیم و زین شادکام

چنین داد پاسخ که دانا سخن
ببخشید و اندیشه افگند بن

نخستین سخن گفتن سودمند
خوش آواز خواند ورا بی‌گزند

دگر آنک پیمان سخن خواستن
سخنگوی و بینا دل آراستن

که چندان سراید که آید به کار
وزو ماند اندر جهان یادگار

سه دیگر سخنگوی هنگام‌جوی
بماند همه ساله بر آب روی

چهارم که دانا دلارای خواند
سراینده را مرد بارای خواند

که پیوسته گوید سراسر سخن
اگر نو بود داستان گر کهن

به پنجم که باشد سخنگوی گرم
به شیرین سخن هم به آواز نرم

سخن چون یک اندر دگر بافتی
ازو بی‌گمان کام دل یافتی

بپرسید چندی که آموختی
روان را به دانش بیفروختی

چنین گفت کز هرک آموختم
همه فام جان و خرد توختم

همی‌پرسم از ناسزایان سخن
چه گویی که دانش کی آید به بن

به دانش نگر دور باش از گناه
که دانش گرامی‌تر از تاج و گاه

بپرسید کس را از آموختن
ستایش ندیدم و افروختن

که نیزش ز دانا بباید شنید
نگویم کسی کو به‌جایی رسید

چنین داد پاسخ که از گنج سیر
که آید مگر خاکش آرد به زیر

در دانش از گنج نامی‌ترست
همان نزد دانا گرامی‌ترست

سخن ماند از ما همی یادگار
تو با گنج دانش برابر مدار

بپرسید دانا شود مرد پیر
گر آموزشی باشد و یاد‌گیر

چنین داد پاسخ که دانای پیر
ز دانش جوانی بود ناگزیر

بر ابله جوانی گزینی رواست
که بی‌گور او خاک او بی‌نواست

بپرسید کز تخت شاهنشهان
بکردی همه شهریار جهان

کنون نامشان بیش یاد آوریم
بیاد از جگر سرد باد آوریم

چنین داد پاسخ که در دل نبود
که آن رسم را خود نباید ستود

به شمشیر و داد این جهان داشتن
چنین رفتن و خوار بگذاشتن

بپرسید با هر کسی پیش ازین
سخن راندی نامور بیش ازین

سبک دارد اکنون نگوید سخن
نه از نو نه از روزگار کهن

چنین داد پاسخ که گفتار بس
به کردار جویم همه دسترس

بپرسید هنگام شاهان نماز
نبودی چنین پیش ایشان دراز

شما را ستایش فزونست ازان
خروش و نیایش فزون‌ست ازان

چنین داد پاسخ که یزدان پاک
پرستنده را سر برآرد ز خاک

فلک را گزارنده او کند
جهان را همه بندهٔ او کند

گر این بنده آن را نداند بها
مبادا ز درد و ز سختی رها

بپرسید تا تو شدی شهریار
سپاست فزون چیست از کردگار

کزان مر تو را دانش افزون شده‌ست
دل بدسگالان پر از خون شده‌ست

چنین داد پاسخ که از کردگار
سپاس آنک گشتیم به روزگار

کسی پیش من بر فزونی نجست
وز آواز من دست بد را بشست

زبون بود بدخواه در جنگ من
چو گوپال من دید و اورنگ من

بپرسید در جنگ خاور بُدی
چنان تیز چنگ و دلاور بدی

چو با باختر ساختی ساز جنگ
شکیبایی آراستی با درنگ

چنین داد پاسخ که مرد جوان
نیندیشد از رنج و درد روان

هرآنگه که سال اندر آید به شست
به پیش مدارا بباید نشست

سپاس از جهاندار پروردگار
کزویست نیک و بد روزگار

که روز جوانی هنر داشتیم
بد و نیک را خوار نگذاشتیم

کنون روز پیری به دانندگی
به رای و به گنج و فشانندگی

جهان زیر آیین و فرهنگ ماست
سپهر روان جوشن جنگ ماست

بدو گفت شاهان پیشین دراز
سخن خواستند آشکارا و راز

شما را سخن کمتر و داد بیش
فزون داری از نامداران پیش

چنین داد پاسخ که هر شهریار
که باشد ورا یار پروردگار

ندارد تن خویش با رنج و درد
جهان را نگهبان هرآنکس که کرد

بپرسید شادان دل شهریار
پر اندیشه بینم بدین روزگار

چنین داد پاسخ که بیم گزند
ندارد به دل مردم هوشمند

بدو گفت شاهان پیشین ز بزم
نبردند جان را به‌اندازه رزم

چنین داد پاسخ که ایشان ز جام
نکردند هرگز به دل یاد نام

مرا نام بر جام چیره شده‌ست
روانم زمان‌را پذیره شده‌ست

بپرسید هرکس که شاهان بدند
تن خویشتن را نگهبان بدند

به دارو و درمان و کار پزشک
بدان تا نپالود باید سرشک

چنین داد پاسخ که تن بی‌زمان
که پیش آید از گردش آسمان

بجایست دارو نیاید به کار
نگه داردش گردش روزگار

چو هنگامه رفتن آمد فراز
زمانه نگردد به پرهیز باز

بپرسید چندان ستایش کنند
جهان‌آفرین را نیایش کنند

زمانی نباشد بدان شادمان
به اندیشه دارد همیشه روان

چنین داد پاسخ که اندیشه نیست
دل شاه با چرخ گردان یکی‌ست

بترسم که هرکو ستایش کند
مگر بیم ما را نیایش کند

ستایش نشاید فزون زآنک هست
نجوییم راز دل زیردست

بدو گفت شادی ز فرزند چیست
همان آرزوها ز پیوند چیست

چنین داد پاسخ که هرکو جهان
به فرزند ماند نگردد نهان

چو فرزند باشد بیابد مزه
ز بهر مزه دور گردد بزه

وگر بگذرد کم بود درد اوی
که فرزند بیند رخ زرد اوی

بپرسد که گیتی تن آسان کراست
ز کردار نیکو پشیمان چراست

چنین داد پاسخ که یزدان‌پرست
بگیرد عنان زمانه به‌دست

فزونی نجوید تن‌آسان شود
چو بیشی سگالد هراسان شود

دگر آنک گفتی ز کردار نیک
نهان دل و جان به بازار نیک

ز گیتی زبون‌تر مر آن را شناس
که نیکی سگالید با ناسپاس

بپرسید کان کس که بد کرد و مرد
ز دیوان جهان نام او را سترد

هران کس که نیکی کند بگذرد
زمانه نفس را همی‌بشمرد

چه باید همی نیکویی را ستود
چو مرگ آمد و نیک و بد را درود

چنین داد پاسخ که کردار نیک
بیابد به هر جای بازار نیک

نمرد آنکه او نیک کردار مرد
بیاسود و جان را به یزدان سپرد

وزان کس که ماند همی نام بد
از آغاز بد بود و فرجام بد

نیاسود هرکس کزو باز ماند
وزو در زمانه بد آواز ماند

بپرسد چه کارست برتر ز مرگ
اگر باشد این را چه سازیم برگ

چنین داد پاسخ کزین تیره خاک
اگر بگذری یافتی جان پاک

هرآنکس که در بیم و اندوه زیست
بران زندگی زار باید گریست

بپرسد کزین دو گران‌تر کدام
کزوییم پر درد و ناشادکام

چنین داد پاسخ که هم‌سنگ کوه
جز اندوه مشمر که گردد ستوه

چه بیمست اگر بیم اندوه نیست
به گیتی جز اندوه نستوه نیست

بپرسید کز ما که با گنج‌تر
چنین گفت کان کس که بی‌رنج‌تر

بپرسید که او کدامست زشت
که از ارج دورست و دور از بهشت

چنین داد پاسخ که زن‌را که شرم
نباشد به گیتی نه آواز نرم

ز مردان بتر آنک نادان بود
همه زندگانی به زندان بود

بگرود به یزدان و تن پرگناه
بدی بر دل خویش کرده سیاه

بپرسید مردم کدامست راست
که جان و خرد بر دل او گواست

چنین گفت کانکو به سود و زیان
نگوید نبندد بدی را میان

بپرسید کزو خو چه نیکوترست
که آن بر سر مردمان افسر‌ست

چنین داد پاسخ که چون بردبار
بود مرد نایدش افسون به کار

نه آن کز پی سودمندی کند
وگر نیز رای بلندی کند

چو رادی که پاداش رادی نجست
ببخشید و تاریکی از دل بشست

سه دیگر چو کوشایی ایزدی
که از جان پاک آید و بخردی

بپرسید در دل هراس از چه بیش
بدو گفت کز رنج و کردار خویش

بپرسید بخشش کدامست به
که بخشنده گردد سرافراز و مه

چنین داد پاسخ کز ارزانیان
مدارید باز ایچ سود و زیان

بپرسید موبد ز کار جهان
سخن برگشاد آشکار و نهان

که آیین کژ بینم و ناپسند
دگر گردش کار ناسودمند

چنین داد پاسخ که زین چرخ پیر
اگر هست بادانش و یادگیر

بزرگست و داننده و برترست
که بر داوران جهان داورست

بد آیین مشو دور باش از پسند
مبین ایچ ازو سود و ناسودمند

بد و نیک از او دان کش انباز نیست
به کاریش فرجام و آغاز نیست

چو گوید بباش آنچ گوید بدست
همو بود تا بود و تا هست هست

بپرسید کز درد بر کیست رنج
که تن چون سرایست و جان را سپنج

چنین داد پاسخ که این پوده پوست
بود رنجه چندانک مغز اندروست

چو پالود زو جان ندارد خرد
که بر خاک باشد چو جان بگذرد

بپرسید موبد ز پرهیز و گفت
که آز و نیاز از که باید نهفت

چنین داد پاسخ که آز و نیاز
سزد گر ندارد خردمند باز

تو از آز باشی همیشه به رنج
که همواره سیری نیابی ز گنج

بپرسید کز شهریاران که بیش
به هوش و به آیین و با رای و کیش

چنین داد پاسخ که آن پادشا
که باشد پرستنده و پارسا

ز دادار دارنده دارد سپاس
نباشد کس از رنج او در هراس

پرامید دارد دل نیک‌مرد
دل بدکنش را پر از بیم و درد

سپه را بیاراید از گنج خویش
سوی بدسگال افگند رنج خویش

سخن پرسد از بخردان جهان
بد و نیک دارد ز دشمن نهان

بپرسید کار پرستش به چیست
به نیکی یزدان گراینده کیست

چنین داد پاسخ که تاریک‌خوی
روان اندر آرد به باریک موی

نخست آنک داند که هست و یکی‌ست
ترا زین نشان رهنمای اندکی‌ست

ازو دارد از کار نیکی سپاس
بدو باشد ایمن و زو در هراس

هراس تو آنگه که جویی گزند
وزو ایمنی چون بود سودمند

وگر نیک‌دل باشی و راه‌جوی
بود نزد هر کس تو را آبروی

وگر بدکنش باشی و بد تنه
به دوزخ فرستاده باشی بنه

مباش ایچ گستاخ با این جهان
که او راز خویش از تو دارد نهان

گراینده باشی به کردار دین
بداری بدین روزگار گزین

خرد را کنی با دل آموزگار
بکوشی که نفریبدت روزگار

همان نیز یاد گنهکار مرد
نباشی به بازار ننگ و نبرد

غم آن جهان از پی این جهان
نباید که داری به دل در نهان

نشستنت همواره با بخردان
گراینده رامش جاودان

گراینده بادی به فرهنگ و رای
به یزدان خرد بایدت رهنمای

از اندازه بر نگذرانی سخن
که تو نو به کاری گیتی کهن

نگرداندت رامش و رود مست
نباشدت با مردم بد نشست

بپیچی دل از هرچ نابودنی‌ست
ببخشای آن را که بخشودنی‌ست

نداری دریغ آنچه داری ز دوست
اگر دیده خواهد اگر مغز و پوست

اگر دوست با دوست گیرد شمار
نباید که باشد میانجی به کار

چو با مرد بدخواه باشد نشست
چنان کن که نگشاید او بر تو دست

چو جوید کسی راه بایستگی
هنر باید و شرم و شایستگی

نباید زبان از هنر چیره‌تر
دروغ از هنر نشمرد دادگر

نداند کسی را بزرگی به چیز
نه خواری به ناچیز دارد بنیز

اگر بدگمانی گشاید زبان
تو تندی مکن هیچ با بدگمان

ازان پس چو سستی گمانی برد
وز اندازه گفتار او بگذرد

تو پاسخ مر او را به اندازه گوی
سخن‌های چرب آور و تازه گوی

به آزرم اگر بفگنی سوی خویش
پشیمانی آید به فرجام پیش

چو بیکار باشی مشو رامشی
نه کارست بیکاری ار باهشی

ز هرکار کردن تو را ننگ نیست
اگر چند با بوی و با رنگ نیست

به نیکی به هر کار کوشا بود
همیشه به دانش نیوشا بود

به کاری نیازد که فرجام اوی
پشیمانی و تندی آرد به روی

ببخشاید از درد بر مستمند
نیارد دلش سوی درد و گزند

خردمند کو دل کند بردبار
نباشد به چشم جهاندار خوار

بداند که چندست با او هنر
به اندازه یابد ز هر کار بر

گر افزون ازان دوست بستایدش
بلندی و کژی بیفزایدش

همان مرد ایزد ندارد به رنج
وگر چند گردد پراگنده گنج

پرستش کند پیشه و راستی
بپیچد ز بی‌راهی و کاستی

برین برگ واین شاخها آخت دست
هنرمند دینی و یزدان‌پرست

همانست رای و همینست راه
به یزدان گرای و به یزدان پناه

اگر دادگر باشدی شهریار
ازو ماند اندر جهان یادگار

چنان هم که از داد نوشین‌روان
کجا خاک شد نام ماندش جوان

بخش ۱ – پادشاهی هرمزد دوازده سال بود

بخندید تموز بر سرخ سیب
همی‌کرد با بار و برگش عتیب

که آن دسته گل بوقت بهار
بمستی همی‌داشتی درکنار

همی باد شرم آمد از رنگ اوی
همی یاد یار آمد از چنگ اوی

چه کردی که بودت خریدار آن
کجا یافتی تیز بازار آن

عقیق و زبرجد که دادت بهم
ز بار گران شاخ تو هم بخم

همانا که گل را بها خواستی
بدان رنگ رخ را بیاراستی

همی رنگ شرم آید از گردنت
همی مشک بوید ز پیراهنت

مگر جامه از مشتری بستدی
به لوئلؤ بر از خون نقط برزدی

زبرجدت برگست و چرمت بنفش
سرت برتر از کاویانی درفش

بپیرایه زرد وسرخ وسپید
مرا کردی از برگ گل ناامید

نگارا بهارا کجا رفته‌ای
که آرایش باغ بنهفته‌ای

همی مهرگان بوید از باد تو
بجام می‌اندر کنم یاد تو

چورنگت شود سبز بستایمت
چو دیهیم هرمز بیارایمت

که امروز تیزست بازار من
نبینی پس از مرگ آثار من

بخش ۲ – آغاز داستان

یکی پیر بد مرزبان هری
پسندیده و دیده از هر دری

جهان‌دیده‌ای نام او بود ماخ
سخن‌دان و با فرّ و با یال و شاخ

بپرسیدمش تا چه داری بیاد
ز هرمز که بنشست بر تخت داد

چنین گفت پیر خراسان که شاه
چو بنشست بر نامور پیشگاه

نخست آفرین کرد بر کردگار
توانا و دانندهٔ روزگار

دگر گفت ما تخت نامی کنیم
گرانمایگان را گرامی کنیم

جهان را بداریم در زیر پر
چنان چون پدر داشت با داد و فر

گنه‌کردگان را هراسان کنیم
ستم‌دیدگان را تن‌آسان کنیم

ستون بزرگیست آهستگی
همان بخشش و داد و شایستگی

بدانید کز کردگار جهان
بد و نیک هرگز نماند نهان

نیاگان ما تاج‌داران دهر
که از دادشان آفرین بود بهر

نجستند جز داد و بایستگی
بزرگی و گردی و شایستگی

ز کهتر پرستش ز مهتر نواز
بداندیش را داشتن در گداز

به هر کشوری دست و فرمان مراست
توانایی و داد و پیمان مراست

کسی را که یزدان کند پادشا
بنازد بدو مردم پارسا

که سرمایهٔ شاه بخشایشست
زمانه ز بخشش به آسایشست

به درویش بر مهربانی کنیم
به پرمایه بر پاسبانی کنیم

هرآن‌کس که ایمن شد از کار خویش
بر ما چنان کرد بازار خویش

شما را به من هرچ هست آرزوی
مدارید راز از دل نیک‌خوی

ز چیزی که دلتان هراسان بوَد
مرا داد آن دادن آسان بوَد

هرآن‌کس که هست از شما نیک‌بخت
همه شاد باشید زین تاج و تخت

میان بزرگان درخشش مراست
چو بخشایش داد و بخشش مراست

شما مهربانی بافزون کنید
ز دل کینه و آز بیرون کنید

هرآن‌کس که پرهیز کرد از دو کار
نبیند دو چشمش بد روزگار

به خشنودی کردگار جهان
بکوشید یک‌سر کهان و مهان

دگر آنک مغزش بود پرخرد
سوی ناسپاسی دلش ننگرد

چو نیکی فزایی بروی کسان
بود مزد آن سوی تو نارسان

میامیز با مردم کژ گوی
که او را نباشد سخن جز بروی

وگر شهریارت بود دادگر
تو بر وی بسستی گمانی مبر

گر ایددون که گویی نداند همی
سخن‌های شاهان بخواند همی

چو بخشایش از دل کند شهریار
تو اندر زمین تخم کژّی مکار

هرآنکس که او پند ما داشت خوار
بشوید دل از خوبی روزگار

چو شاه از تو خشنود شد راستیست
وزو سر بپیچی در کاستیست

درشتیش نرمیست در پند تو
بجوید که شد گرم پیوند تو

ز نیکی مپرهیز هرگز به رنج
مکن شادمان دل به بیداد گنج

چو اندر جهان کام دل یافتی
رسیدی بجایی که بشتافتی

چو دیهیم هفتاد‌بر سرنهی
همه گرد کرده به دشمن دهی

بهر کار درویش دارد دلم
نخواهم که اندیشه زو بگسلم

همی‌خواهم از پاک پروردگار
که چندان مرا بر دهد روزگار

که درویش را شاد دارم به گنج
نیارم دل پارسا را به رنج

هرآن‌کس که شد در جهان شاه‌فش
سرش گردد از گنج دینار‌کش

سرش را بپیچم ز کنداوری
نباید که جوید کسی مهتری

چنین است انجام و آغاز ما
سخن گفتن فاش و هم راز ما

درود جهان آفرین بر شماست
خم چرخ گردان زمین شماست

چو بشنید گفتار او انجمن
پر اندیشه گشتند زان تن‌به‌تن

سر گنج‌داران پر از بیم گشت
ستمکاره را دل به دو نیم گشت

خردمند و درویش زان هرک بود
به دلش اندرون شادمانی فزود

چنین بود تا شد بزرگیش راست
هر آن چیز در پادشاهی که خواست

برآشفت و خوی بد آورد پیش
به یک‌سو شد از راه آیین و کیش

هرآن‌کس که نزد پدرش ارجمند
بُدی شاد و ایمن ز بیم گزند

یکایک تبه کردشان بی‌گناه
بدین گونه بُد رای و آیین شاه

سه مرد از دبیران نوشین‌روان
یکی پیر و دانا و دیگر جوان

چو ایزد گشسب و دگر برزمهر
دبیر خردمند با فرّ و چهر

سه دیگر که ماه‌آذرش بود نام
خردمند و روشن‌دل و شادکام

بر تخت نوشین‌روان این سه پیر
چو دستور بودند و همچون وزیر

همی‌خواست هرمز کزین هرسه مرد
یکایک برآرد به ناگاه گرد

همی‌بود ز ایشان دلش پرهراس
که روزی شوند اندرو ناسپاس

به ایزدگشسب آن زمان دست آخت
به بیهوده بر بند و زندانش ساخت

دل موبد موبدان تنگ شد
رخانش ز اندیشه بی‌رنگ شد

که موبد بُد و پاک بودش سرشت
بمردی ورا نام بد زردهشت

ازان بند ایزدگشسب دبیر
چنان شد که دل خسته گردد به تیر

چو روزی برآمد نبودش زوار
نه خورد و نه پوشش نه انده‌گسار

ز زندان پیامی فرستاد دوست
به موبد که ای بنده را مغز و پوست

منم بی‌زواری به زندان شاه
کسی را به نزدیک من نیست راه

همی خوردنی آرزوی آیدم
شکم گرسنه رنج بفزایدم

یکی خوردنی پاک پیشم فرست
دوایی بدین درد ریشم فرست

دل موبد از درد پیغام اوی
غمی گشت زان جای و آرام اوی

چنان داد پاسخ که از کار بند
منال ار نیاید به جانت گزند

ز پیغام او شد دلش پرشکن
پراندیشه شد مغزش از خویشتن

به زندان فرستاد لختی خورش
بلرزید زان کار دل در برش

همی‌گفت کاکنون شود آگهی
بدین ناجوانمرد بی‌فرهی

که موبد به زندان فرستاد چیز
نیرزد تن ما برش یک پشیز

گزند آیدم زین جهاندار مرد
کند بر من از خشم رخساره زرد

هم از بهر ایزد‌گشسب دبیر
دلش بود پیچان و رخ چون زریر

بفرمود تا پاک خوالیگرش
به زندان کشد خوردنی‌ها برش

ازان پس نشست از بر تازی اسب
بیامد به نزدیک ایزدگشسب

گرفتند مر یکدگر را کنار
پر از درد ومژگان چو ابر بهار

ز خوی بد شاه چندی سخن
همی‌رفت تا شد سخنها کهن

نهادند خوان پیش ایزدگشسب
گرفتند پس واژ و برسم بدست

پس ایزدگشسب آنچ اندرز بود
به زمزم همی‌گفت و موبد شنود

ز دینار وز گنج وز خواسته
هم از کاخ و ایوان آراسته

به موبد چنین گفت کای نامجوی
چو رفتی از ایدر به هرمزد گوی

که گر سرنپیچی ز گفتار من
براندیشی از رنج و تیمار من

که از شهریاران تو خورده‌ام
تو را نیز در بر بپرورده‌ام

بدان رنج پاداش بند آمدست
پس از رنج بیم گزند آمدست

دلی بیگنه پرغم ای شهریار
به یزدان نمایم به روز شمار

چو موبد سوی خانه شد در زمان
ز کارآگهان رفت مردی دمان

شنیده یکایک بهرمزد گفت
دل شاه با رای بد گشت جفت

ز ایزد‌گشسب آنگهی شد درشت
به زندان فرستاد و او را بکشت

سخنهای موبد فراوان شنید
بر او بر نکرد ایچ گونه پدید

همی‌راند اندیشه بر خوب و زشت
سوی چارهٔ کشتن زردهشت

بفرمود تا زهر خوالیگرش
نهانی برد پیش در یک خورش

چو موبد بیامد بهنگام بار
به نزدیکی نامور شهریار

بدو گفت کامروز ز ایدر مرو
که خوالیگری یافتستیم نو

چو بنشست موبد نهادند خوان
ز موبد بپالود رنگ رخان

بدانست کان خوان زمان ویست
همان راستی در گمان ویست

خورش‌ها ببردند خوالیگران
همی‌خورد شاه از کران تا کران

چو آن کاسه زهر پیش آورید
نگه کرد موبد بدان بنگرید

بران بدگمان شد دل پاک اوی
که زهرست بر خوان تریاک اوی

چو هرمز نگه کرد لب را ببست
بران کاسه زهر یازید دست

بران سان که شاهان نوازش کنند
بران بندگان نیز نازش کنند

ازان کاسه برداشت مغز استخوان
بیازید دست گرامی بخوان

به موبد چنین گفت کای پاک‌مغز
تو را کردم این لقمهٔ پاک و نغز

دهن بازکن تا خوری زین خورش
کزین پس چنین باشدت پرورش

بدو گفت موبد به جان و سرت
که جاوید بادا سر و افسرت

کزین نوشه خوردن نفرماییم
به سیری رسیدم نیفزاییم

بدو گفت هرمز به خورشید و ماه
به پاکی روان جهاندار شاه

که بستانی این نوشه ز انگشت من
برین آرزو نشکنی پشت من

بدو گفت موبد که فرمان شاه
بیامد نماند مرا رای و راه

بخورد و ز خوان زار و پیچان برفت
همی‌راند تا خانهٔ خویش تفت

ازان خوردن زهر با کس نگفت
یکی جامه افگند و نالان بخفت

بفرمود تا پادزهر آورند
ازان گنج‌ها گر ز شهر آورند

فروخورد تریاک و نامد به کار
ز هرمز به یزدان بنالید زار

یکی استواری فرستاد شاه
بدان تا کند کار موبد نگاه

که آن زهر شد بر تنش کارگر
گر اندیشهٔ ما نیامد ببر

فرستاده را چشم موبد بدید
سرشکش ز مژگان به رخ برچکید

بدو گفت رو پیش هرمزد گوی
که بختت به برگشتن آورد روی

بدین داوری نزد داور شویم
به جایی که هر دو برابر شویم

ازین پس تو ایمن مشو از بدی
که پاداش پیش آیدت ایزدی

تو پدرود باش ای بداندیش مرد
بد آید به رویت ز بد کارکرد

چو بشنید گریان بشد استوار
بیاورد پاسخ برِ شهریار

سپهبد پشیمان شد از کار اوی
بپیچید ازان راست گفتار اوی

مر آن درد را راه چاره ندید
بسی باد سرد از جگر برکشید

بمرد آن زمان موبد موبدان
برو زار و گریان شده بخردان

چنینست کیهان همه درد و رنج
چه یازی به تاج و چه نازی به گنج

که این روزگار خوشی بگذرد
زمانه نفس را همی‌بشمرد

چو شد کار دانا بزاری به سر
همه کشور از درد زیر و زبر

جهاندار خون‌ریز و ناسازگار
نکرد ایچ یاد از بد روزگار

میان تنگ خون ریختن را ببست
به بهرام‌آذرمهان آخت دست

چو شب تیره‌تر شد مر او را بخواند
به پیش خود اندر به زانو نشاند

بدو گفت خواهی که ایمن شوی
نبینی ز من تیزی و بدخوی

چو خورشید بر برج روشن شود
سرکوه چون پشت جوشن شود

تو با نامداران ایران بیای
همی‌باش در پیش تختم بپای

ز سیمای برزینت پرسم سخن
چو پاسخ گزاری دلت نرم کن

بپرسم که این دوستار تو کیست
بدست ار پرستنده ایزدیست

تو پاسخ چنین ده که این بدتنست
بداندیش وز تخم آهرمنست

وزان پس ز من هرچ خواهی بخواه
پرستنده و تخت و مهر و کلاه

بدو گفت بهرام کایدون کنم
ازین بد که گفتی صدافزون کنم

بسیمای برزین که بود از مهان
گزین پدرش آن چراغ جهان

همی‌ساخت تا چاره‌ای چون کند
که پیراهن مهر بیرون کند

چو پیدا شد آن چادر عاج گون
خور از بخش دوپیکر آمد برون

جهاندار بنشست بر تخت عاج
بیاویختند آن بهاگیر تاج

بزرگان ایران بران بارگاه
شدند انجمن تا بیامد سپاه

ز در پرده برداشت سالار بار
برفتند یکسر بر شهریار

چو بهرام آذرمهان پیشرو
چو سیمای برزین و گردان نو

نشستند هریک به آیین خویش
گروهی ببودند بر پای پیش

به بهرام آذرمهان گفت شاه
که سیمای برزین بدین بارگاه

سزاوار گنجست اگر مرد رنج
که بدخواه زیبا نباشد به گنج

بدانست بهرام آذرمهان
که آن پرسش شهریار جهان

چگونست و آن را پی و بیخ چیست
کزان بیخ او را بباید گریست

سرانجام جز دخمهٔ بی‌کفن
نیابد ازین مهتر انجمن

چنین داد پاسخ که ای شاه راد
ز سیمای برزین مکن ایچ یاد

که ویرانی شهر ایران ازوست
که مه مغز بادش بتن بر مه پوست

نگوید سخن جز همه بتری
بر آن بتری بر کند داوری

چو سیمای برزین شنید این سخن
بدو گفت کای نیک یار کهن

به بد بر تن من گوایی مده
چنین دیو را آشنایی مده

چه دیدی ز من تا تو یار منی
ز کردار و گفتار آهرمنی

بدو گفت بهرام آذرمهان
که تخمی پراگنده‌ای در جهان

کزان بر نخستین تو خواهی درود
از آتش نیابی مگر تیره دود

چو کسری مرا و تو را پیش خواند
بر تخت شاهنشهی برنشاند

ابا موبد موبدان برزمهر
چو ایزدگشسب آن مه خوب چهر

بپرسید کین تخت شاهنشهی
کرا زیبد و کیست با فرّهی

به کهتر دهم گر به مهتر پسر
که باشد به شاهی سزاوارتر

همه یکسر از جای برخاستیم
زبان پاسخش را بیاراستیم

که این ترک‌زاده سزاوار نیست
به شاهی کس او را خریدار نیست

که خاقان نژادست و بد‌گوهرست
به بالا و دیدار چون مادرست

تو گفتی که هرمز به شاهی سزاست
کنون زین سزا مر تو را این جزاست

گوایی من از بهر این دادمت
چنین لب به دشنام بگشادمت

ز تشویر هرمز فروپژمرید
چو آن راست گفتار او را شنید

به زندان فرستادشان تیره شب
وز ایشان ببد تیز بگشاد لب

سیم شب چو برزد سر از کوه ماه
ز سیمای برزین بپردخت شاه

به زندان دزدان مر او را بکشت
ندارد جز از رنج و نفرین بمشت

چو بهرام آذرمهان آن شنید
که آن پاکدل مرد شد ناپدید

پیامی فرستاد نزدیک شاه
که ای تاج تو برتر از چرخ ماه

تو دانی که من چند کوشیده‌ام
که تا رازهای تو پوشیده‌ام

به پیش پدرت آن سزاوار شاه
نبودم تو را جز همه نیکخواه

یکی پند گویم چو خوانی مرا
بر تخت شاهی نشانی مرا

تو را سودمندیست از پند من
به زندان بمان یک زمان بند من

به ایران تو را سودمندی بوَد
خردمند را بی‌گزندی بوَد

پیامش چو نزدیک هرمز رسید
یکی رازدار از میان برگزید

که بهرام را پیش شاه آورد
بدان نامور بارگاه آورد

شب تیره بهرام را پیش خواند
به چربی سخن چند با او براند

بدو گفت برگوی کان پند چیست
که ما را بدان روزگار بهیست

چنین داد پاسخ که در گنج شاه
یکی ساده صندوق دیدم سیاه

نهاده به صندوق در حقه‌ای
بحقه درون پارسی رقعه‌ای

نبشتست بر پرنیان سپید
بدان باشد ایرانیان را امید

به خط پدرت آن جهاندار شاه
تو را اندران کرد باید نگاه

چو هرمز شنید آن فرستاد کس
به نزدیک گنجور فریادرس

که در گنجهای پدر بازجوی
یکی ساده صندوق و مهری بروی

بران مهر بر نام نوشین‌روان
که جاوید بادا روانش جوان

هم اکنون شب تیره پیش من آر
فراوان بجستن مبر روزگار

شتابید گنجور و صندوق جست
بیاورد پویان به مهر درست

جهاندار صندوق را برگشاد
فراوان ز نوشین‌روان کرد یاد

به صندوق در حقّه با مهر دید
شتابید و زو پرنیان برکشید

نگه کرد پس خطّ نوشین‌روان
نبشته بران رقعهٔ پرنیان

که هرمز بده سال و بر سر دوسال
یکی شهریاری بوَد بی‌همال

ازان پس پرآشوب گردد جهان
شود نام و آواز او در نهان

پدید آید از هر سویی دشمنی
یکی بدنژادی و آهرمنی

پراگنده گردد ز هر سو سپاه
فروافگند دشمن او را ز گاه

دو چشمش کند کور خویش زنش
ازان پس برآرند هوش از تنش

به خطّ پدر هرمز آن رقعه دید
هراسان شد و پرنیان برکشید

دو چشمش پر از خون شد و روی زرد
به بهرام گفت ای جفاپیشه مرد

چه جستی ازین رقعه اندرهمی
بخواهی ربودن ز من سر همی

بدو گفت بهرام کای ترک‌زاد
به خون ریختن تا نباشی تو شاد

تو خاقان‌نژادی نه از کیقباد
که کسری تو را تاج بر سر نهاد

بدانست هرمز که او دست خون
بیازد همی زنده بی‌رهنمون

شنید آن سخن‌های بی‌کام را
به زندان فرستاد بهرام را

دگر شب چو برزد سر از کوه ماه
به زندان دژآگاه کردش تباه

نماند آن زمان بر درش بخردی
همان رهنمائی و هم موبدی

ز خوی بد آید همه بدتری
نگر تا سوی خوی بد ننگری

وزان پس نبد زندگانیش خوش
ز تیمار زد بر دل خویش تش

بسالی باصطخر بودی دو ماه
که کوتاه بودی شبان سیاه

که شهری خنک بود و روشن هوا
از آنجا گذشتن نبودی روا

چو پنهان شدی چادر لاژورد
پدید آمدی کوه یاقوت زرد

منادیگری برکشیدی خروش
که ای نامداران با فرّ و هوش

اگر کشتمندی شود کوفته
وزان رنج کارنده آشوفته

وگر اسب در کشتزاری رود
کسی نیز بر میوه‌داری رود

دم و گوش اسبش بباید برید
سر دزد بر دار باید کشید

بدو ماه گردان بدی در جهان
بد و نیکویی زو نبودی نهان

بهر کشوری داد کردی چنین
ز دهقان همی‌یافتی آفرین

پسر بد مر او را گرامی یکی
که از ماه پیدا نبود اندکی

مر او را پدر کرده پرویز نام
گهش خواندی خسرو شادکام

نبودی جدا یک زمان از پدر
پدر نیز نشگیفتی از پسر

چنان بد که اسبی ز آخر بجست
که بد شاه پرویز را برنشست

سوی کشتمند آمد اسب جوان
نگهبان اسب اندر آمد دوان

بیامد خداوند آن کشتزار
به پیش موکّل بنالید زار

موکّل بدو گفت کین اسب کیست
که بر دم و گوشش بباید گریست

خداوند گفت اسب پرویز شاه
ندارد همی کهتران را نگاه

بیامد موکل بر شهریار
بگفت آنچ بشنید از کشتزار

بدو گفت هرمز برفتن بکوش
ببر اسب را در زمان دم و گوش

زیانی که آمد بران کشتمند
شمارش بباید شمردن که چند

ز خسرو زیان باز باید ستد
اگر صد زیانست اگر پانصد

درم‌های گنجی بران کشتزار
بریزند پیش خداوند کار

چو بشنید پرویز پوزش‌کنان
برانگیخت از هر سویی مهتران

به نزد پدر تا ببخشد گناه
نبرَّد دم و گوش اسب سیاه

برآشفت ازان پس برو شهریار
بتندی بزد بانگ بر پیشکار

موکّل شد از بیم هرمز دوان
بدان کشت نزدیک اسب جوان

بخنجر جدا کرد زو گوش و دم
بران کشت‌زاری که آزرد سُم

همان نیز تاوان بدان دادخواه
رسانید خسرو بفرمان شاه

وزان پس بنخچیر شد شهریار
بیاورد هر کس فراوان شکار

سواری ردی مرد کنداوری
سپهبدنژادی بلند‌اختری

به ره بر یکی رز پُر از غوره دید
بفرمود تا کهتر اندر دوید

ازان خوشهٔ چند ببرید و برد
بایوان و خوالیگرش را سپرد

بیامد خداوندش اندر زمان
بدان مرد گفت ای بد بدگمان

نگهبان این رز نبودی به رنج
نه دینار دادی بها را نه گنج

چرا رنج‌نابرده کردی تباه
بنالم کنون از تو در پیش شاه

سوار دلاور ز بیم زیان
بزودی کمر بازکرد از میان

بدو داد پرمایه زرّین کمر
به هر مهره‌ای درنشانده گهر

خداوند رز چون کمر دید گفت
که کردار بد چند باید نهفت

تو با شهریار آشنایی مکن
خریده نداری بهایی مکن

سپاسی نهم بر تو بر زین کمر
بپیچی اگر بشنود دادگر

یکی مرد بد هرمز شهریار
به پیروزی اندر شده نامدار

بمردی ستوده به هر انجمن
که از رزم هرگز ندیدی شکن

که هم دادده بود و هم دادخواه
کلاه کیی برنهاده بماه

نکردی بشهر مداین درنگ
دلاور سری بود با نام و ننگ

بهار و تموز و زمستان و تیر
نیاسود هرمز یل شیرگیر

همی‌گشت گرد جهان سر به سر
همی‌جست در پادشاهی هنر

چو ده سال شد پادشاهیش راست
ز هر کشور آواز بدخواه خاست

بیامد ز راه هری ساوه شاه
ابا پیل و با کوس و گنج و سپاه

گر از لشکر ساوه گیری شمار
برو چارصد بار بشمر هزار

ز پیلان جنگی هزار و دویست
تو گفتی مگر بر زمین راه نیست

ز دشت هری تا در مرورود
سپه بود آگنده چون تار و پود

وزین روی تا مرو لشکر کشید
شد از گرد لشکر زمین ناپدید

بهرمز یکی نامه بنوشت شاه
که نزدیک خود خوان ز هر سو سپاه

برو راه این لشکر آباد کن
علف ساز و از تیغ ما یاد کن

برین پادشاهی بخواهم گذشت
بدریا سپاهست و بر کوه و دشت

چو برخواند آن نامه را شهریار
بپژمرد زان لشکر بی‌شمار

وزان روی قیصر بیامد ز روم
به لشکر بزیر اندر آورد بوم

سپه بود رومی عدد صد هزار
سواران جنگ‌آور و نامدار

ز شهری که بگرفت نوشین‌روان
که از نام او بود قیصر نوان

بیامد ز هر کشوری لشکری
به پیش اندرون نامور مهتری

سپاهی بیامد ز راه خزر
کز ایشان سیه شد همه بوم و بر

جهان‌دیده بدال در پیش بود
که با گنج و با لشکر خویش بود

ز ارمینیه تا در اردبیل
پراگنده شد لشکرش خیل خیل

ز دشت سواران نیزه‌گزار
سپاهی بیامد فزون از شمار

چو عباس و چو حمزه شان پیشرو
سواران و گردن‌فرازان نو

ز تاراج ویران شد آن بوم و رست
که هرمز همی باژ ایشان بجست

بیامد سپه تا به آب فرات
نماند اندر آن بوم جای نبات

چو تاریک شد روزگار بهی
ز لشکر بهرمز رسید آگهی

چو بشنید گفتار کارآگهان
بپژمرد شاداب شاه جهان

فرستاد و ایرانیان را بخواند
سراسر همه کاخ مردم نشاند

برآورد رازی که بود از نهفت
بدان نامداران ایران بگفت

که چندین سپه روی به ایران نهاد
کسی در جهان این ندارد بیاد

همه نامداران فرو ماندند
ز هرگونه اندیشه‌ها راندند

بگفتند کای شاه با رای و هوش
یکی اندرین کار بگشای گوش

خردمند شاهی و ما کهتریم
همی خویشتن موبدی نشمریم

براندیش تا چارهٔ کار چیست
بر و بوم ما را نگهدار کیست

چنین گفت موبد که بودش وزیر
که ای شاه دانا و دانش‌پذیر

سپاه خزر گر بیاید به جنگ
نیابند جنگی زمانی درنگ

ابا رومیان داستان‌ها زنیم
ز بن پایهٔ تازیان برکَنیم

ندارم به دل بیم از تازیان
که از دیدشان دیده دارد زیان

که هم مارخوارند و هم سوسمار
ندارند جنگی گه کارزار

تو را ساوه شاهست نزدیک‌تر
وزو کار ما نیز تاریک‌تر

ز راه خراسان بوَد رنج ما
که ویران کند لشکر و گنج ما

چو ترک اندر آید ز جیحون به جنگ
نباید برین کار کردن درنگ

به موبد چنین گفت جوینده راه
که اکنون چه سازیم با ساوه شاه

بدو گفت موبد که لشکر بساز
که خسرو به لشکر بوَد سرفراز

عَرِض را بخوان تا بیارد شمار
که چندست مردم که آید به کار

عَرِض با جریده به نزدیک شاه
بیامد بیاورد بی‌مَر سپاه

شمار سپاه آمدش صد هزار
پیاده بسی در میان سوار

بدو گفت موبد که با ساوه شاه
سزد گر نشوریم با این سپاه

مگر مردمی جویی و راستی
بدور افگنی کژّی و کاستی

رهانی سر کهتران را ز بد
چنان کز ره پادشاهان سزد

شنیدستی آن داستان بزرگ
که ارجاسب آن نامدار سترگ

بگشتاسب و لهراسب از بهر دین
چه بد کرد با آن سواران چین

چه آمد ز تیمار بر شهر بلخ
که شد زندگانی بران بوم تلخ

چنین تا گشاده شد اسفندیار
همی‌بود هر گونهٔ کارزار

ز مهتر بسال ار چه من کهترم
ازو من باندیشه بر بگذرم

به موبد چنین گفت پس شهریار
که قیصر نجوید ز ما کارزار

همان شهرها را که بگرفت شاه
سپارم بدو بازگردد ز راه

فرستاده‌ای جست گرد و دبیر
خردمند و گویا و دانش‌پذیر

به قیصر چنین گوی کز شهر روم
نخواهم دگر باژ آن مرز و بوم

تو هم پای در مرز ایران منه
چو خواهی که مه باشی و روزبه

فرستاده چون پیش قیصر رسید
بگفت آنچ از شاه ایران شنید

ز ره بازگشت آن زمان شاه روم
نیاورد جنگ اندران مرز و بوم

سپاهی از ایرانیان برگزید
که از گردشان روز شد ناپدید

فرستادشان تا بران بوم و بر
به پای اندر آرند مرز خزر

سپهدارشان پیش خرّاد بود
که با فرّ و اورنگ و با داد بود

چو آمد به ارمینیه در سپاه
سپاه خزر برگرفتند راه

وز ایشان فراوان بکشتند نیز
گرفتند زان مرز بسیار چیز

چو آگاهی آمد به نزدیک شاه
که خرّاد پیروز شد با سپاه

بجز کینهٔ ساوه شاهش نماند
خرد را به اندیشه اندر نشاند

یکی بنده بد شاه را شادکام
خردمند و بینا و نستوه نام

به شاه جهان گفت انوشه بدی
ز تو دور بادا همیشه بدی

بپرسید باید ز مهران ستاد
که از روزگاران چه دارد بیاد

به کنجی نشستست با زند و اُست
ز امید گیتی شده پیر و سست

بدین روزگاران بر او شدم
یکی روز و یک شب بر او بدم

همی‌گفتم او را من از ساوه شاه
ز پیلان جنگی و چندان سپاه

چنین داد پاسخ چو آمد سخن
ازان گفتهٔ روزگار کهن

بپرسیدم از پیر مهران ستاد
که از روزگاران چه داری بیاد

چنین داد پاسخ که شاه جهان
اگر پرسدم بازگویم نهان

شهنشاه فرمود تا در زمان
بشد نزد او نامداری دمان

تن پیر ازان کاخ برداشتند
به مهد اندرون تیز بگذاشتند

چو آمد بر شاه مرد کهن
دلی پر ز دانش سری پرسخن

بپرسید هرمز ز مهران ستاد
کزین ترک جنگی چه داری بیاد

چنین داد پاسخ بدو مرد پیر
که ای شاه گوینده و یادگیر

بدانگه کجا مادرت را ز چین
فرستاد خاقان به ایران‌زمین

بخواهندگی من بدم پیشرو
صد و شست مرد از دلیران گو

پدرت آن جهاندار دانا و راست
ز خاقان پرستارزاده نخواست

مرا گفت جز دخت خاتون مخواه
نزیبد پرستار در پیشگاه

برفتم به نزدیک خاقان چین
به شاهی برو خواندم آفرین

ورا دختری پنج بد چون بهار
سراسر پر از بوی و رنگ و نگار

مرا در شبستان فرستاد شاه
برفتم بران نامور پیشگاه

رخ دختران را بیاراستند
سر زلف بر گل بپیراستند

مگر مادرت بر سر افسر نداشت
همان یاره و طوق و گوهر نداشت

از ایشان جز او دخت خاتون نبود
به پیرایه و رنگ و افسون نبود

که خاتون چینی ز فغفور بود
به گوهر ز کردار بد دور بود

همی مادرش را جگر زان بخست
که فرزند جایی شود دوردست

دژم بود زان دختر پارسا
گسی کردن از خانهٔ پادشا

من او را گزین کردم از دختران
نگه داشتم چشم زان دیگران

مرا گفت خاتون که دیگر گزین
که هر پنج خوبند و با‌آفرین

مرا پاسخ این بد که این بایدم
چو دیگر گزینم گزند آیدم

فرستاد و کنداوران را بخواند
بر تخت شاهی به زانو نشاند

بپرسش گرفت اختر دخترش
که تا چون بود گردش اخترش

ستاره‌شمر گفت جز نیکویی
نبینی و جز راستی نشنوی

ازین دخت و از شاه ایرانیان
یکی کودک آید چو شیر ژیان

ببالا بلند و ببازو ستبر
به مردی چو شیر و ببخشش چو ابر

سیه‌چشم و پر‌خشم و نابردبار
پدر بگذرد او بود شهریار

فراوان ز گنج پدر بر‌خورد
بسی روزگاران ببد نشمرد

وزان پس یکی شاه خیزد سترگ
ز ترکان بیارد سپاهی بزرگ

بسازد که ایران و شهر یمن
سراسر بگیرد بران انجمن

ازو شاه ایران شود دردمند
بترسد ز پیروز بخت بلند

یکی کهتری باشدش دوردست
سواری سرافراز مهترپرست

ببالا دراز و به اندام خشک
به گرد سرش جَعد مویی چو مشک

سخن‌آوری جلد و بینی بزرگ
سیه‌چرده و تندگوی و سترگ

جهان‌جوی چوبینه دارد لقب
هم از پهلوانانش باشد نسب

چو این مرد چاکر باندک سپاه
ز جایی بیاید به درگاه شاه

مرین ترک را ناگهان بشکند
همه لشکرش را بهم برزند

چو بشنید گفتِ ستاره شمر
ندیدم ز خاقان کسی شادتر

به نوشین‌روان داد پس دخترش
که از دختران او بدی افسرش

پذیرفتم او را من از بهر شاه
چو آن کرده بد بازگشتم به راه

بیاورد چندی گهرها ز گنج
که ما یافتیم از کشیدنش رنج

همان تا لب رود جیحون براند
جهان‌بین خود را بکشتی نشاند

ز جیحون دلی پر ز غم بازگشت
ز فرزند با درد انباز گشت

کنون آنچ دیدم بگفتم همه
به پیش جهاندار شاه رمه

ازین کشور این مرد را باز‌جوی
بپوینده شاید که گویی بپوی

که پیروزی شاه بر دست اوست
بدشمن ممان این سخن گر بدوست

بگفت این و جانش برآمد ز تن
برو زار و گریان شدند انجمن

شهنشاه زو در شگفتی بماند
به مژگان همی خون دل برفشاند

به ایرانیان گفت مهران ستاد
همی‌داشت این راستی‌ها بیاد

چو با من یکایک بگفت و بمرد
پسندیده جانش به یزدان سپرد

سپاسم ز یزدان کزین مرد پیر
برآمد چنین گفتن ناگزیر

نشان جست باید ز هر مهتری
اگر مهتری باشد ار کهتری

بجویید تا این بجای آورید
همه رنج‌ها را به پای آورید

یکی مهتری نامبردار بود
که بر آخر اسب سالار بود

کجا راد‌فرخ بدی نام اوی
همه شادی شاه بد کام اوی

بیامد بر شاه گفت این نشان
که داد این ستوده به گردن‌کشان

ز بهرام بهرام پورگشسب
سواری سرافراز و پیچنده اسب

ز اندیشهٔ من بخواهد گذشت
ندیدم چنو مرزبانی به دشت

که دادی بدو بَردَع و اردبیل
یکی نامور گشت با کوس و خیل

فرستاد و بهرام را مژده داد
سخنهای مهران برو کرد یاد

جهانجوی پویان ز بردع برفت
ز گردنکشان لشکری برد تفت

چو بهرام تنگ اندر آمد ز راه
بفرمود تا بار دادند شاه

جهاندیده روی شهنشاه دید
بران نامدار آفرین گسترید

نگه کرد شاه اندرو یک زمان
نبودش بدو جز به نیکی گمان

نشان‌های مهران ستاد اندروی
بدید و بخندید و شد تازه‌روی

ازان پس بپرسید و بنواختش
یکی نامور جایگه ساختش

شب تیره چون چادر مشک‌بوی
بیفگند و خورشید بنمود روی

به درگاه شد مرزبان نزد شاه
گرانمایگان برگشادند راه

جهاندار بهرام را پیش خواند
به تخت از بر نامداران نشاند

بپرسید زان پس که با ساوه شاه
کنم آشتی گر فرستم سپاه

چنین داد پاسخ بدو جنگجوی
که با ساوه شاه آشتی نیست روی

گر او جنگ را خواهد آراستن
هزیمت بوَد آشتی خواستن

و دیگر که بدخواه گردد دلیر
چو بیند که کام تو آمد بزیر

گه رزم چون بزم پیش آوری
به فرمانبری مانَد این داوری

بدو گفت هرمز که پس چیست رای
درنگ آورم گر بجنبم ز جای

چنین داد پاسخ که گر بدسگال
بپیچد سر از داد بهتر به فال

چه گفت آن گرانمایهٔ نیک‌رای
که بیداد را نیست با داد جای

تو با دشمن بدکنش رزم جوی
که با آتش آب اندر آری به جوی

وگر خود دگرگونه باشد سخن
شهی نو گزیند سپهر کهن

چو نیرو ببازوی خویش آوریم
هنر هرچ داریم پیش آوریم

نه از پاک‌یزدان نکوهش بوَد
نه شرم از یلان چون پژوهش بوَد

چو ناکشته ز ایرانیان ده هزار
بتابیم خیره سر از کارزار

چه گوید تو را دشمن عیب‌جوی
که بی‌جنگ پیچی ز بدخواه روی

چو بر دشمنان تیرباران کنیم
کمان را چو ابر بهاران کنیم

همان تیغ و گوپال چون صدهزار
شکسته شود در صف کارزار

چو پیروزی ما نیاید پدید
دل از نیک‌بختی نباید کشید

وزان پس بفرمان دشمن شویم
که بیهوش و بیجان و بیتن شویم

بکوشیم با گردش آسمان
اگر در میانه سر آرد زمان

چو گفتار بهرام بشنید شاه
بخندید و رخشنده شد پیشگاه

ز پیش جهاندار بیرون شدند
جهاندیدگان دل پر از خون شدند

ببهرام گفتند کاندر سخُن
چو پرسد تو را بس دلیری مکُن

سپاهست چندان ابا ساوه شاه
که بر مور و بر پشّه بستند راه

چنان چون تو گویی همی پیش شاه
که یارد بُدن پهلوان سپاه

چنین گفت بهرام با مهتران
که ای نامداران و کندآوران

چو فرمان دهد نامبردار شاه
منم ساخته پهلوان سپاه

برفتند بیدار کارآگهان
هم آنگه بر شهریار جهان

سخن‌های بهرام چندانک بود
بهر یک سراینده ده برفزود

شهنشاه ایران ازان شاد شد
ز تیمار آن لشکر آزاد شد

ورا کرد سالار بر لشکرش
بابر اندر آورد جنگی سرش

هرآنکس که جست از یلان نام را
سپهبد همی‌خواند بهرام را

سپهبد بیامد بر شهریار
که خوانم عرِض را ز بهر شمار

ببینم ز لشکر که جنگی که‌اند
گهِ نام جستن درنگی که‌اند

بدو گفت سالار لشکر تویی
بتو باز گردد بد و نیکویی

سپهبد بشد تا عرِض‌گاه شاه
بفرمود تا پیش او شد سپاه

گزین کرد ز ایرانیان لشکری
هرآنکس که بود از سران افسری

نبشتند نام ده و دو هزار
زره‌دار و برگستوانور سوار

چهل‌سالگان را نبشتند نام
درم بر کم و بیش از این شد حرام

سپهبد چو بهرام بهرام بود
که در جنگ جستن ورا نام بود

یکی را کجا نام یل‌سینه بود
کجا سینه و دل پر از کینه بود

سرنامداران جنگیش کرد
که پیش صف آید به روز نبرد

بگردانَد اسب و بگوید نژاد
کُنَد بر دل جنگیان جنگ یاد

دگر آنک بد نام ایزدگشسب
کز آتش نه برگاشتی روی اسب

بفرمود تا گوش دارد بنه
کند میسره راست با میمنه

به پشت سپه بود همدان گشسب
کجا دمّ شیران گرفتی به اسب

به لشکر چنین گفت پس پهلوان
که ای نامداران روشن‌روان

کم‌آزار باشید و هم کم‌زیان
بدی را مبندید هرگز میان

چو خواهید کایزد بوَد یارتان
کند روشن این تیره بازارتان

شب تیره چون ناله کرّنای
برآمد بجنبید یک‌سر ز جای

بران گونه رانید یک‌سر ستور
که گر خیزد اندر شب تیره هور

ز نیروی و آسودگی اسب و مرد
نیندیشد از روزگار نبرد

چو آگاهی آمد بر شهریار
که داننده بهرام چون ساخت کار

ز گفتار و کردار او گشت شاد
در گنج بگشاد و روزی بداد

همه گنج‌های سلیح نبرد
به پارس و به اهواز در باز کرد

ز اسبان جنگ آنچ بودش یله
بشهر اندر آورد چندی گله

بفرمود تا پهلوان سپاه
بخواهد هرآنچش بباید ز شاه

چنین گفت بهرام را شهریار
که از هر دری دیدهٔ کارزار

شنیدی که با نامور ساوه شاه
چه مایه سلیحست و گنج و سپاه

هم از جنگ ترکان او روز کین
به آوردگه بر بلرزد زمین

گزیدی ز لشکر ده و دو هزار
زره‌دار و برگستوانور سوار

بدین مایه مردم به روز نبرد
ندانم که چون خیزد این کار‌کرد

به جای جوانان شمشیرزن
چهل‌سالگان خواستی ز انجمن

سپهبد چنین داد پاسخ بدوی
که ای شاه نیک‌اختر و راست‌گوی

شنیدستی آن داستان مهان
که در پیش بودند شاه جهان

که چون بخت پیروز یاور بود
روا باشد ار یار کمتر بود

برین داستان نیز دارم گوا
اگر بشنود شاه فرمانروا

که کاوس کی را بهاماوران
ببستند با لشکری بی‌کران

گزین کرد رستم ده و دو هزار
ز شایسته مردان گرد و سوار

بیاورد کاوس کی را ز بند
بران نامداران نیامد گزند

همان نیز گودرز کشوادگان
سر نامداران آزادگان

به کین سیاوش ده و دو هزار
بیاورد برگستوانور سوار

همان نیز پرمایه اسفندیار
بیاورد جنگی ده و دو هزار

به ارجاسب بر چاره کرد آنچه کرد
از آن لشکر و دژ برآورد گرد

از این مایه گر لشکر افزون بوَد
ز مردی و از رای بیرون بوَد

سپهبد که لشکر فزون از سه چار
به جنگ آورد پیچد از کارزار

دگر آنک گفتی چهل‌ساله مرد
ز برنا فزونتر نجوید نبرد

چهل‌ساله با آزمایش بود
به مردانگی در فزایش بود

بیاد آیدش مهر نان و نمک
برو گشته باشد فراوان فلک

ز گفتار بدگوی وز نام و ننگ
هراسان بود سر نپیچد ز جنگ

ز بهر زن و زاده و دوده را
بپیچد روان مرد فرسوده را

جوان چیز بیند پذیرد فریب
بگاه درنگش نباشد شکیب

ندارد زن و کودک و کشت و ورز
بچیزی ندارد ز نا‌ارز ارز

چو بی‌آزمایش نیابد خرد
سر مایهٔ کارها ننگرد

گر ایدون که‌ پیروز گردد به جنگ
شود شاد و خندان و سازد درنگ

وگر هیچ پیروز شد بر تنش
نبیند جز از پشت او دشمنش

چو بشنید گفتار او شهریار
چنان تازه شد چون گل اندر بهار

بدو گفت رو جوشن کارزار
بپوش و ز ایوان به میدان گذار

سپهبد بیامد ز نزدیک شاه
کمر خواست و خفتان و درع و کلاه

برافگند برگستوان بر سمند
بفتراک بر‌بست پیچان کمند

جهان‌جوی با گوی و چوگان و تیر
به میدان خرامید خود با وزیر

سپهبد بیامد به میدان شاه
بغلتید در خاک پیش سپاه

چو دیدش جهاندار کرد آفرین
سپهبد ببوسید روی زمین

بیاورد پس شهریار آن درفش
که بُد پیکرش اژدهافش بنفش

که در پیش رستم بدی روز جنگ
سبک شاه ایران گرفت آن به چنگ

چو ببسود خندان به بهرام داد
فراوان بر او آفرین کرد یاد

به بهرام گفت آنک جدان من
همی‌خواندندش سر انجمن

کجا نام او رستم پهلوان
جهانگیر و پیروز و روشن‌روان

درفش ویست این که داری بدست
که پیروز بادی و خسروپرست

گمانم که تو رستم دیگری
به مردی و گردی و فرمانبری

برو آفرین کرد پس پهلوان
که پیروزگر باش و روشن‌روان

ز میدان بیامد بجای نشست
سپهبد درفش تهمتن بدست

پراگنده گشتند گردان شاه
همان شادمان پهلوان سپاه

سپیده چو برزد سر از کوه بر
پدید آمد آن زرد رخشان سپر

سپهبد بیامد بایوان شاه
بکش کرده دست اندر آن بارگاه

بدو گفت من بی‌بهانه شدم
بفرّ تو تاج زمانه شدم

یکی آرزو خواهم از شهریار
که با من فرستد یکی استوار

که تا هر کسی کو نبرد آورد
سر دشمنی زیر گرد آورد

نویسد بنامه درون نام اوی
رونده شود در جهان کام اوی

چنین گفت هرمزد که مهران دبیر
جوانست و گوینده و یادگیر

بفرمود تا با سپهبد برفت
سپهبد سوی جنگ تازید تفت

بشد لشکر از کشور طیسفون
سپهدار بهرام پیش اندرون

سپاهی خردمند و گرد و دلیر
سپهدار بیدار چون نرّه‌شیر

به موبد چنین گفت هرمز که مرد
دلیرست و شادان به دشت نبرد

ازان پس چه گویی چه شاید بدن
همه داستان‌ها بباید زدن

بدو گفت موبد که جاوید زی
که خود جاودان زندگی را سزی

بدین برز و بالای این پهلوان
بدین تیزگفتار روشن‌روان

نباشد مگر شاد و پیروزگر
وزو دشمن شاه زیر و زبر

بترسم که او هم به فرجام کار
بپیچد سر از شاه پرودگار

همی در سخن بس دلیری نمود
به گفتار با شاه شیری نمود

بدو گفت هرمز که در پای زهر
میالای زهر ای بداندیش دهر

چون او گشت پیروز بر ساوه شاه
سزد گر سپارم بدو تاج و گاه

چنین باد و هرگز مبادا جز این
که او شهریاری شود بافرین

چو موبد ز شاه این سخن‌ها شنید
بپژمرد و لب را بدندان گزید

همی‌داشت اندر دل این شهریار
چنین تا بر‌آمد برین روزگار

ز درگه یکی راز‌داری بجست
که تا این سخن بازجوید درست

بدو گفت تیز از پس پهلوان
برو تا چه بینی به من بر‌بخوان

بیامد سخنگوی پویان ز پس
نبود آگه از کار او هیچکس

که هم راهبر بود و هم فال‌گوی
سرانجام هر کار گفتی بدوی

چو بهرام بیرون شد از طیسفون
همی‌راند با نیزه پیش اندرون

به پیش آمدش سر فروشی به راه
ازو دور بد پهلوان سپاه

یکی خوانچه بر سر به پیوسته داشت
بروبر فراوان سرشسته داشت

سپهبد برانگیخت اسب از شگفت
بنوک سنان زان سری برگرفت

همی‌راند تا نیزه برداشت راست
بینداخت آنرا بران سو که خواست

یکی اختری کرد زان سر به راه
کزین سان ببرم سر ساوه شاه

به پیش سپاهش به راه افگنم
همه لشکرش را بهم بر‌زنم

فرستادهٔ شاه چون آن بدید
پی افگند فالی چنان چون سزید

چنین گفت کین مرد پیروزبخت
بیابد به فرجام زین رنج تخت

ازان پس چو کام دل آرد بمشت
بپیچد سر از شاه و گردد درشت

بیامد بر شاه و این را بگفت
جهاندار با درد و غم گشت جفت

ورا آن سخن بتّر آمد ز مرگ
بپژمرد و شد تیره آن سبز برگ

فرستاده‌ای خواست از در جوان
فرستاد تازان پس پهلوان

بدو گفت رو با سپهبد بگوی
که امشب ز جایی که هستی مپوی

به شبگیر برگرد و پیش من آی
تهی کرد خواهم ز بیگانه جای

بگویم بتو هرچ آید ز پند
سخن چند یاد آمدم سودمند

فرستاده آمد بر پهلوان
بگفت آنچ بشنید مرد جوان

چنین داد پاسخ که لشکر ز راه
نخوانند باز ای خردمند شاه

زره بازگشتن بد آید بفال
به نیرو شود زین سخن بدسگال

چو پیروز گردم بیایم برت
درفشان کنم لشکر و کشورت

فرستاده آمد به نزدیک شاه
بگفت آنچه بشنید زان رزمخواه

ز گفتار او شاه خشنود گشت
همه رنج پوینده بی‌سود گشت

سپهدار شبگیر لشکر براند
بر ایشان همی نام یزدان بخواند

همی‌رفت تا کشور خوزیان
ز لشکر کسی را نیامد زیان

زنی با جوالی میان پر ز کاه
همی‌رفت پویان میان سپاه

سواری بیامد خرید آن جوال
ندادش بها و بپیچید یال

خروشان بیامد ببهرام گفت
که کاهست لختی مرا در نهفت

بهای جوالی همی‌داشتم
به پیش سپاه تو بگذاشتم

کنون بستد از من سواری به راه
که دارد به سر بر ز آهن کلاه

بجستند آن مرد را در زمان
کشیدند نزد سپهبد دمان

ستاننده را گفت بهرام گرد
گناهی که کردی سرت را ببرد

دوانش به پیش سراپرده برد
سر و دست و پایش شکستند خرد

میانش به خنجر به دو نیم کرد
بدو مرد بیداد را بیم کرد

خروشی برآمد ز پرده سرای
که‌ای نامداران پاکیزه‌رای

هرآنکس که او برگ کاهی ز کس
ستاند نباشدش فریادرس

میانش به خنجر کنم به دو نیم
بخرید چیزی که باید بسیم

همی‌بود ز اندیشه هرمز به رنج
ازان لشکر ساوه و پیل و گنج

به دل بر چو اندیشه بسیار گشت
ز بهرام پر‌درد و تیمار گشت

روانش پر از غم دلش به دو نیم
همی‌داشتی زان به دل ترس و بیم

شب تیره بر‌زد سر از برج ماه
بخراد برزین چنین گفت شاه

که بر‌ساز تا سوی دشمن شوی
بکوشی و ز تاختن نغنوی

سپاهش نگه کن که چند و چیند
سپهبد کدامند و گردان کیند

بفرمود تا نامهٔ پندمند
نبشتند نزدیک آن پر گزند

یکی نامه با هدیه شاهوار
که آن را نشاید گرفتن شمار

فرستاده را گفت سوی هری
همی رو چو پیدا شود لشکری

چنان دان که بهرام کنداورست
مپندار کان لشکری دیگرست

ازان راه نزدیک بهرام پوی
سخن هرچ بشنیدی آن را بگوی

بگویش که من با نوید و خرام
بگسترد خواهم یکی خوب دام

نباید که پیدا شود راز تو
گر او بشنود نام و آواز تو

من او را بدامت فراز آورم
سخنهای چرب و دراز آورم

برآراست خراد برزین به راه
بیامد بران سو که فرمود شاه

چو بهرام را دید با او بگفت
سخنها کجا داشت اندر نهفت

وزان جایگه شد سوی ساوه شاه
بجایی که بد گنج و پیل و سپاه

ورا دید بستود و بردش نماز
شنیده همی‌گفت با او به راز

بیفزود پیغامش از هر دری
بدان تا شود لشکر اندر هری

چوآمد به دشت هری نامدار
سراپرده زد بر لب جویبار

طلایه بیامد ز لشکر به راه
بدیدند بهرام را با سپاه

طلایه بدید آن دلاور سپاه
بیامد دوان تا بر ساوه شاه

بگفت آنک با نامور مهتری
یکی لشکر آمد به دشت هری

سخنها چو بشنید زو ساوه شاه
پر اندیشه شد مرد جوینده راه

ز خیمه فرستاده را باز خواند
به تندی فراوان سخنها براند

بدو گفت کای ریمن پر فریب
مگر کز فرازی ندیدی نشیب

برفتی ز درگاه آن خوارشاه
بدان تا مرا دام سازی به راه

به جنگ آوری پارسی لشکری
زنی خیمه در مرغزار هری

چنین گفت خراد برزین به شاه
که پیش سپاه تو اندک سپاه

گر آید بزشتی گمانی مبر
که این مرزبانی بود بر گذر

وگر زینهاری یکی نامجوی
ز کشور سوی شاه بنهاد روی

ور ای دون که‌ه بازارگانی سپاه
بیاورد تا باشد ایمن به راه

که باشد که آرد بروی تو روی
وگر کوه و دریا شود کینه جوی

ز گفتار او شاد شد ساوه شاه
بدو گفت مانا که اینست راه

چو خراد برزین سوی خانه رفت
برآمد شب تیره از کوه تفت

بسیجید و برساخت راه گریز
بدان تا نیاید بدو رستخیز

بدانگه که شب تیره‌تر گشت شاه
به فغفور فرمود تا بی‌سپاه

ز پیش پدر تا در پهلوان
بیامد خردمند مرد جوان

چو آمد به نزدیک ایران سپاه
سواری برافگند فرزند شاه

که پرسد که این جنگجویان کیند
ازین تاختن ساخته بر چیند

ز ترکان سواری بیامد چو گرد
خروشید کای نامداران مرد

سپهبد کدامست و سالار کیست
به رزم اندرون نامبُردار کیست

که فغفور چشم و دل ساوه شاه
ورا دید خواهد همی بی‌سپاه

ز لشکر بیامد یکی رزمجوی
به بهرام گفت آنچ بشنید زوی

سپهدار آمد ز پرده سرای
درفشی دُرفشان به سر بر به پای

چو فغفور چینی بدیدش بتاخت
سمند جهان را به خوی درنشاخت

بپرسید و گفت از کجا رانده‌ای
کنون ایستاده چرا مانده‌ای

شنیدم که از پارس بگریختی
که آزرده گشتی وخون ریختی

چنین گفت بهرام کین خود مباد
که با شاه ایران کنم کینه یاد

من ایدون به رزم آمدم با سپاه
ز بغداد رفتم به فرمان شاه

چو از لشکر ساوه‌شاه آگهی
بیامد بدان بارگاه مهی

مرا گفت رو راه ایشان بگیر
به گُرز و سنان و به شمشیر و تیر

چو بشنید فغفور برگشت زود
به پیش پدر شد بگفت آنچه بود

شنید آن سخن شاه شد بدگمان
فرستاده را جست هم در زمان

یکی گفت خراد برزین گریخت
همی ز آمدن خون ز مژگان بریخت

چنین گفت پس با پسر ساوه شاه
که این بدگمان مرد چون یافت راه

شب تیره و لشکری بی‌شمار
طلایه چرا شد چنین سست و خوار

وزان پس فرستاد مرد کهن
به نزدیک بهرام چیره سخن

بدو گفت رو پارسی را بگوی
که ایدر به خیره مریز آب روی

همانا که این مایه دانی درست
کزین پادشاه تو مرگ تو جست

به جنگت فرستاد نزد کسی
که همتا ندارد به گیتی بسی

تو را گفت رو راه بر من بگیر
شنیدی تو گفتار نادلپذیر

اگر کوه نزد من آید به راه
به پای اندر آرم به پیل و سپاه

چو بشنید بهرام گفتار اوی
بخندید زان تیز بازار اوی

چنین داد پاسخ که شاه جهان
اگر مرگ من جوید اندر نهان

چو خشنود باشد ز من شایدم
اگر خاک بالا بپیمایدم

فرستاده آمد بر ساوه شاه
بگفت آنچ بشنید زان رزمخواه

بدو گفت رو پارسی را بگوی
که چندین چرا بایدت گفت و گوی

چرا آمده‌ستی بدین بارگاه
ز ما آرزو هرچ باید بخواه

فرستاده آمد به بهرام گفت
که رازی که داری بر آر از نهفت

که این شهریاریست نیک اختری
بجوید همی چون تو فرمانبری

بدو گفت بهرام کو را بگوی
که گر رزمجویی بهانه مجوی

گر ایدون که‌ با شهریار جهان
همی آشتی جویی اندر نهان

تو را اندرین مرز مهمان کنم
به چیزی که گویی تو فرمان کنم

ببخشم سپاه تو را سیم و زر
کرا درخور آید کلاه و کمر

سواری فرستیم نزدیک شاه
بدان تا به راه آیدت نیم راه

بسان همالان علف سازدت
اگر دوستی شاه بنوازدت

ور ایدون که ایدر به جنگ آمدی
به دریا به جنگ نهنگ آمدی

چنان بازگردی ز دشت هری
که بر تو بگریند هر مهتری

به برگشتنت پیش در چاه باد
پست باد و بارانت همراه باد

نیاوردت ایدر مگر بخت بد
همی‌ خواست تا بر سرت بد رسد

فرستاده برگشت و آمد چو باد
پیام جهان جوی یک یک بداد

چو بشنید پیغام او ساوه شاه
برآشفت زان نامور رزمخواه

ازان سرد گفتن دلش تنگ شد
رخانش ز اندیشه بی‌رنگ شد

فرستاده را گفت رو باز گرد
پیامی ببر نزد آن دیومرد

بگویش که در جنگ تو نیست نام
نه از کشتنت نیز یابیم کام

چو شاه تو بر در مرا کهترند
تو را کمترین چاکران مهترند

گر ایدون که‌ زنهار خواهی ز من
سرت برگذارم ازین انجمن

فراوان بیابی زمن خواسته
شود لشکرت یکسر آراسته

به گفتار بی سود و دیوانگی
نجوید جهانجوی مردانگی

فرستادهٔ مرد گردنفراز
بیامد به نزدیک بهرام باز

بگفت آن گزاینده پیغام اوی
همانا که بد زان سخن کام اوی

چو بشنید با مرد گوینده گفت
که پاسخ ز مهتر نباید نهفت

بگویش که گر من چنین کهترم
نه ننگ آید از کهتری بر سرم

شهنشاه و آن لشکر از ننگ تو
به تندی نجوید همی جنگ تو

من از خردگی رانده‌ام با سپاه
که ویران کنم لشکر ساوه شاه

ببرم سرت را برم نزد شاه
نیرزد که بر نیزه سازم به راه

چو من زینهاری بود ننگ تو
بدین خردگی کردم آهنگ تو

نبینی مرا جز به روز نبرد
درفشی پس پشت من لاژورد

که دیدار آن اژدها مرگ‌ تست
نیام سنانم سر و ترگ تست

چو بشنید گفتارهای درشت
فرستادهٔ ساوه بنمود پشت

بیامد بگفت آنچ دید و شنید
سر شاه ترکان ز کین بردمید

بفرمود تا کوس بیرون برند
سرافراز پیلان به هامون برند

سیه شد همه کشور از گرد سم
برآمد خروشیدن گاودم

چو بشنید بهرام کآمد سپاه
در و دشت شد سرخ و زرد و سیاه

سپه را بفرمود تا برنشست
بیامد زره دار و گهُرزی به دست

پس پشت بد شارستان هری
به پیش اندرون تیغ زن لشکری

بیاراست با میمنه میسره
سپاهی همه کینه کش یکسره

تو گفتی جهان یکسر از آهنست
ستاره ز نوک سنان روشنست

نگه کرد زان رزمگاه ساوه شاه
به آرایش و ساز آن رزمگاه

هری از پس پشت بهرام بود
همه جای خود تنگ و ناکام بود

چنین گفت پس باسواران خویش
جهاندیده و غمگساران خویش

که آمد فریبنده‌ای نزد من
ازان پارسی مهتر انجمن

همی‌بود تا آن سپه شارستان
گرفتند و شد جای من خارستان

بدان جای تنگی صفی برکشید
هوا نیلگون شد زمین ناپدید

سپه بود بر میمنه چل هزار
که تنگ آمدش جای خنجرگزار

همان چل هزار از دلیران مرد
پس پشت لشکرش بر پای کرد

ز لشکر بسی نیز بیکار بود
بدان تنگی اندر گرفتار بود

چو دیوار پیلان به پیش سپاه
فراز آوریدند و بستند راه

پس اندر غمی شد دل ساوه شاه
که تنگ آمدش جایگاه سپاه

تو گفتی بگرید همی بخت اوی
که بیکار خواهد بدن تخت اوی

دگر باره گردی زبان آوری
فریبنده مردی ز دشت هری

فرستاد نزدیک بهرام و گفت
که بخت سپهری تو را نیست جفت

همی‌ بشنوی چند پند و سخن
خرد یار کن چشم دل بازکن

دو تن یافته‌ستی که اندر جهان
چو ایشان نبود از نژاد مهان

چو خورشید بر آسمان روشنند
ز مردی همه ساله در جوشنند

یکی من که شاهم جهان را به داد
دگر نیز فرزند فرخ نژاد

سپاهم فزونتر ز برگ درخت
اگر بشمرد مردم نیکبخت

گراز پیل و لشکر بگیرم شمار
بخندی ز باران ابر بهار

سلیحست و خرگاه و پرده سرای
فزون زانک اندیشه آرد به جای

ز اسبان و مردان بیابان و کوه
اگر بشمرد نیز گردد ستوه

همه شهریاران مرا کهترند
اگر کهتری را خود اندر خورند

اگر گرددی آب دریا روان
وگر کوه را پای باشد دوان

نبردارد از جای گنج مرا
سلیح مرا ساز رنج مرا

جز از پارسی مهترت در جهان
مرا شاه خوانند فرخ مهان

تو را هم زمانه به دست منست
به پیش روان من این روشنست

اگر من ز جای اندر آرم سپاه
ببندند بر مور و بر پشه راه

همان پیل بر گستوان‌ور هزار
که بگریزد از بوی ایشان سوار

به ایران زمین هرک پیش آیدم
ازان آمدن رنج نفزایدم

از ایدر مرا تا در طیسفون
سپاهست مانا که باشد فزون

تو را ای بد اختر که بفریفته‌ست
فریبندهٔ تو مگر شیفته‌ست

تو را بر تن خویشتن مهر نیست
وگر هست مهر تو را چهر نیست

که نشناسدی چشم او نیک و بد
گزاف از خرد یافته کی سزد

بپرهیز زین جنگ و پیش من آی
نمانم که مانی زمانی به پای

تو را کدخدایی و دختر دهم
همان ارجمندی و اختر دهم

بیابی به نزدیک من مهتری
شوی بی‌نیاز از بد کهتری

چوکشته شود شاه ایران به جنگ
تو را آید آن تاج و تختش به چنگ

وزان جایگه من شوم سوی روم
تو را مانم این لشکر و گنج و بوم

ازان گفتم این کم پسند آمدی
بدین کارها فرمند آمدی

سپه تاختن دانی و کیمیا
سپهبد به دستت پدر گر نیا

ز ما این نه گفتار آرایشست
مرا بر تو بر، جای بخشایشست

بدین روز با خوارمایه سپاه
برابر یکی ساختی رزمگاه

نیابی جز این نیز پیغام من
اگر سربپیچانی از کام من

فرستاده گفت و سپهبد شنید
به پاسخ سخن تیره آمد پدید

چنین داد پاسخ که ای بدنشان
میان بزرگان و گردنکشان

جهاندار بی‌سود و بسیارگوی
نماندش نزد کسی آبروی

به پیشین سخن وآنچ گفتی ز پس
به گفتار دیدم تو را دسترس

کسی را که آید زمانه به سر
ز مردم به گفتار جوید هنر

شنیدم سخنهای ناسودمند
دلی گشته ترسان ز بیم گزند

یکی آنک گفتی کشم شاه را
سپارم به تو لشکر و گاه را

یکی داستان زد برین مرد مه
که درویش را چون برانی ز ده

نگوید که جز مهتر ده بدم
همه بنده بودند و من مه بدم

بدین کار ما برنیاید دو روز
که بفروزد از چرخ گیتی فروز

که بر نیزه‌ها بر سرت خون فشان
فرستم بر شاه گردنکشان

دگر آنک گفتی تو از دخترت
هم از گنج وز لشکر و کشورت

مرا از تو آنگاه بودی سپاس
تو را خواندمی شاه و نیکی شناس

که دختر به من داده‌ای آن زمان
که از تخت ایران نبردی گمان

فرستاده‌ای گنج آراسته
به نزدیک من دختر و خواسته

چو من دوست بودی به ایران تو را
نه رزم آمدی با دلیران تو را

کنون نیزهٔ من به گوشَت رسید
سرت را به خنجر بخواهم برید

چو رفتی سر و تاج و گنجت مراست
همان دختر و برده رنجت مراست

دگر آنک گفتی فزون از شمار
مرا تاج و تختست و پیل و سوار

برین داستان زد یکی نامدار
که پیچان شد اندر صف کارزار

که چندان کند سگ به تیزی شتاب
که از کام او دورتر باشد آب

ببردند دیوان دلت را ز راه
که نزدیک شاه آمدی رزمخواه

بپیچی ز باد افره ایزدی
هم از کرده و کارهای بدی

دگر آنک گفتی مرا کهترند
بزرگان که با طوق و با افسرند

همه شارستانهای گیتی مراست
زمانه برین بر که گفتم گواست

سوی شارستانها گشادست راه
چه کهتر بدان مرز پوید چه شاه

اگر تو بکوبی در شارستان
به شاهی نیابی مگر خارستان

دگر آنک بخشیدنی خواستی
ز مردی مرا دوری آراستی

چو بینی سنانم ببخشاییم
همان زیردستی نفرماییم

سپاه تو را کام و راه تو را
همان زنده پیلان و گاه تو را

چو صف برکشیدم ندارم به چیز
نیندیشم از لشکرت یک پشیز

اگر شهریاری تو چندین دروغ
بگویی نگیری به گیتی فروغ

زمان داده‌ام شاه را تا سه روز
که پیدا شود فر گیتی فروز

بریده سرت را بدان بارگاه
ببینند بر نیزه در پیش شاه

فرستاده آمد دو رخ چون زریر
شده بارور بخت برناش پیر

همی‌داد پیغام با ساوه شاه
چو بشنید شد روی مهتر سیاه

بدو گفت فغفور کین لابه چیست
بران مایه لشکر بباید گریست

بیامد به دهلیز پرده سرای
بفرمود تا سنج و هندی درای

بیارند با زنده پیلان و کوس
کنند آسمان را به رنگ آبنوس

چو این نامور جنگ را کرد ساز
پر اندیشه شد شاه گردن فراز

به فرزند گفت ای گزین سپاه
مکن جنگ تا بامداد پگاه

شدند از دو رویه سپه باز جای
طلایه بیامد ز پرده سرای

بر افراختند آتش از هر دو روی
جهان شد ز لشکر پر از گفت و گوی

چو بهرام در خیمه تنها بماند
فرستاد و ایرانیان را بخواند

همی رای زد جنگ را با سپاه
برینگونه تا گشت گیتی سیاه

بخفتند ترکان و پر مایگان
جهان شد جهانجویی را رایگان

چو بهرام جنگی به خیمه بخفت
همه شب دلش بود با جنگ جفت

چنان دید در خواب بهرام شیر
که ترکان شدندی به جنگ‌ش دلیر

سپاهش سراسر شکسته شدی
برو راه بی‌راه و بسته شدی

همی‌خواسته از یلان زینهار
پیاده بماندی نبودیش یار

غمی شد چو از خواب بیدار شد
سر پر هنر پر ز تیمار شد

شب تیره با درد و غم بود جفت
بپوشید آن خواب و با کس نگفت

همانگاه خراد برزین ز راه
بیامد که بگریخت از ساوه شاه

همی‌ گفت ازان چاره اندر گریز
ازان لشکر گشن و آن رستخیز

که کس درجهان زان فزونتر سپاه
نبیند که هستند با ساوه شاه

به بهرام گفت ازچه سخت ایمنی
نگه کن بدین دام آهرمنی

مده جان ایرانیان را به باد
نگه کن بدین نامداران به داد

ز مردی ببخشای برجان خویش
که هرگز نیامد چنین کار پیش

بدو گفت بهرام کز شهر تو
ز گیتی نیامد جزین بهر تو

که ماهی فروشند یکسر همه
به تموز تا روزگار دمه

تو را پیشه دامست بر آبگیر
نه مردی به گوپال و شمشیر و تیر

چو خور برزند سر ز کوه سیاه
نمایم تو را جنگ با ساوه شاه

چو بر زد سر از چشمه شیر شید
جهان گشت چون روی رومی سپید

بزد نای رویین و برشد خروش
زمین آمد از نعل اسبان به جوش

سپه را بیاراست و خود برنشست
یکی گُرز پرخاش دیده به دست

شمردند بر میمنه سه هزار
زره دار و کارآزموده سوار

فرستاده بر میسره همچنین
سواران جنگی و مردان کین

به یک دست بر بود آذر گشسب
پرستنده فرخ ایزد گشسب

به دست چپش بود پیدا گشسب
که بگذاشتی آب دریا براسب

پس پشت ایشان یلان سینه بود
که با جوشن و گُرز دیرینه بود

به پیش اندرون بود همدان گشسب
که در نی زدی آتش از سم اسب

ابا هر یکی سه هزار از یلان
سواران جنگی و جنگ آوران

خروشی برآمد ز پیش سپاه
که ای گُرزداران زرین کلاه

ز لشکر کسی کو گریزد ز جنگ
اگر شیر پیش آیدش گر پلنگ

به یزدان که از تن ببرم سرش
به آتش بسوزم تن و پیکرش

ز دو سوی لشکرش دو راه بود
که بگریختن راه کوتاه بود

برآورد ده رش به گل هر دو راه
همی‌بود خود در میان سپاه

دبیر بزرگ جهاندار شاه
بیامد بر پهلوان سپاه

بدو گفت کاین را خود اندازه نیست
گزاف زبان تو را تازه نیست

ز لشکر نگه کن برین رزمگاه
چو موی سپیدیم و گاو سیاه

بدین جنگ تنگی به ایران شود
برو بوم ما پاک ویران شود

نه خاکست پیدا نه دریا نه کوه
ز بس تیغ داران توران گروه

یکی برخروشید بهرام سخت
ورا گفت کای بد دل شوربخت

تو را از دواتست و قرطاس بر
ز لشکر که گفتت که مردم شمر

بیامد به خراد برزین بگفت
که بهرام را نیست جز دیو جفت

دبیران بجستند راه گریز
بدان تا نبیند کسی رستخیز

ز بیم شهنشاه و بهرام شیر
تلی برگزیدند هر دو دبیر

یکی تند بالا بد از رزم دور
به یک سو ز راه سواران تور

برفتند هر دو بران برز راه
که شاییست کردن به لشکر نگاه

نهادند بر ترگ بهرام چشم
که تا چون کند جنگ هنگام خشم

چو بهرام جنگی سپه راست کرد
خروشان بیامد ز جای نبرد

بغلتید در پیش یزدان به خاک
همی‌ گفت کای داور داد و پاک

گرین جنگ بیداد بینی همی
ز من ساوه را برگزینی همی

دلم را به رزم اندر آرام ده
به ایرانیان بر، ورا کام ده

اگر من ز بهر تو کوشم همی
به رزم اندرون سر فروشم همی

مرا و سپاه مرا شاد کن
وزین جنگ ما گیتی آباد کن

خروشان ازان جایگه برنشست
یکی گُرزهٔ گاو پیکر به دست