چو خورشید روشن بیاراست گاه
طلایه بیامد ز نزدیک شاه

به پرده سرای اندرون کس ندید
همان خیمه بر پای بر بس ندید

طلایه بیامد بگفت این به شاه
دل شاه شد تنگ زان رزمخواه

گزین کرد زان جنگیان سه هزار
زره دار و برگستوان ور سوار

به نستود فرمود تا برنشست
میان یلی تاختن را ببست

همی‌راند نستود دل پر ز درد
نبد مرد بهرام روز نبرد

همان نیز بهرام با لشکرش
نبود ایمن از راه وز کشورش

همی‌راند بی‌راه دل پر ز بیم
همی‌برد با خویشتن زر و سیم

یلان سینه و گرد ایزد گشسپ
ز یک سوی لشکر همی‌راند اسپ

به بی‌راه لشکر همی‌راندند
سخنهای شاهان همی‌خواندند

پدید آمد از دور یک پاره ده
کجا ده نبود از در مرد مه

همی‌راند بهرام پیش اندرون
پشیمان شده دل پر از درد و خون

چو از تشنگی خشک شدشان دهن
بیامد به خان یکی پیرزن

زبان را به چربی بیاراستند
وزان پیرزن آب و نان خواستند

زن پیر گفتار ایشان شنید
یکی کهنه غربیل پیش آورید

برو بر به گسترده یک پاره مشک
نهاده به غربیل بر نان کشک

یلان سینه برسم به بهرام داد
نیامد همی در غم از واژ یاد

گرفتند واژ و بخوردند نان
نظاره بدان نامداران زنان

چو کشکین بخوردند می خواستند
زبانها به زمزم بیاراستند

زن پیر گفت ار میت آرزوست
میست و یکی نیز کهنه کدوست

بریدم کدو را که نوبد سرش
یکی جام کردم نهادم برش

بدو گفت بهرام چون می بود
ازان خوبتر جامها کی بود

زن پیر رفت و بیاورد جام
ازان جام بهرام شد شادکام

یکی جام پر بر کفش برنهاد
بدان تا شود پیرزن نیز شاد

بدو گفت کای مام با فرهی
ز کار جهان چیستت آگهی

بدو پیرزن گفت چندان سخن
شنیدم کزان گشت مغزم کهن

ز شهر آمد امروز بسیار کس
همی جنگ چوبینه گویند و بس

که شد لشکر او به نزدیک شاه
سپهبد گریزان بشد بی‌سپاه

بدو گفت بهرام کای پاک زن
مرا اندرین داستانی بزن

که این از خرد بود بهرام را
وگر برگزید از هوا کام را

بدو پیرزن گفت کای شهره مرد
چرا دیو چشم تو را تیره کرد

ندانی که بهرام پور گشسپ
چوبا پور هرمز بر انگیزد اسپ

بخندد برو هرک دارد خرد
کس اورا ز گردنکشان نشمرد

بدو گفت بهرام گر آرزوی
چنین کرد گو می‌خوران در کدوی

برین گونه غربیل بر نان جو
همی‌دار در پیش تا جو درو

بران هم خورش یک شب آرام یافت
همی کام دل جست و ناکام یافت

چو خورشید برچرخ بگشاد راز
سپهدار جنگی بزد طبل باز

بیاورد چندانک بودش سپاه
گرانمایگان برگرفتند راه

بره بر یکی نیستان بود نو
بسی اندرو مردم نی‌درو

چو از دور دیدند بهرام را
چنان لشکرگشن و خودکام را

به بهرام گفتند انوشه بدی
ز راه نیستان چرا آمدی

که بی‌مر سپاهست پیش اندرون
همه جنگ را دست شسته به خون

چنین گفت بهرام کایدر سوار
نباشد جز از لشکر شهریار

فرود آمدند اندران نیستان
همه جنگ را تنگ بسته میان

شنیدم که چون ما ز پرده سرای
بسی چیدن راه کردیم رای

جهاندار بگزید نستود را
جهان جوی بی‌تار و بی‌پود را

ابا سه هزار از سواران مرد
کجا پای دارند روز نبرد

بدان تا بیاید پس ما دمان
چو بینم مر او را سرآرم زمان

همه اسپ را تنگها برکشید
همه گرد این بیشه لشکر کشید

سواران سبک برکشیدند تنگ
گرفتند شمشیر هندی به چنگ

همه نیستان آتش اندر زدند
سپه را یکایک بهم بر زدند

نیستان سراسر شد افروخته
یکی کشته و دیگری سوخته

چونستود را دید بهرام گرد
عنان بارهٔ تیزتگ را سپرد

ز زین برگرفتش به خم کمند
بیاورد و کردش هم آنگه ببند

همی‌خواست نستود زو زینهار
همی‌گفت کای نامور شهریار

چرا ریخت خواهی همی خون من
ببخشای بر بخت وارون من

مکش مر مرا تا دوان پیش تو
بیایم بوم زار درویش تو

بدو گفت بهرام من چون تو مرد
نخواهم که باشد به دشت نبرد

نبرم سرت را که ننگ آیدم
که چون تو سواری به جنگ آیدم

چو یابی رهایی ز دستم بپوی
ز من هرچ دیدی به خسرو بگوی

چو بشنید نستود روی زمین
ببوسید و بسیار کرد آفرین

وزان بیشه بهرام شد تابری
ابا او دلیران فرخنده پی

ببود و برآسود و ز آنجا برفت
به نزدیک خاقان خرامید تفت

ازین سوی خسرو بران رزمگاه
بیامد که بهرام بد با سپاه

همه رزمگاهش به تاراج داد
سپه را همه بدره و تاج داد

یکی بارهٔ تیز رو برنشست
میان را ز بهر پرستش ببست

به پیش اندر آمد یکی خارستان
پیاده ببود اندران کارستان

به غلتید در پیش یزدان به خاک
همی‌گفت کای داور داد و پاک

پی دشمن از بوم برداشتی
همه کار ز اندیشه بگذاشتی

پرستنده و ناسزا بنده‌ام
به فرمان و رایت سرافگنده‌ام

وزان جایگه شد به پرده سرای
بیامد به نزدیک او رهنمای

بفرمود تا پیش او شد دبیر
نوشتند زو نامه‌ای برحریر

ز چیزی که رفت اندران رزمگاه
به قیصر نوشت اندران نامه شاه

نخست آفرین کرد بر دادگر
کزو دید مردی و بخت و هنر

دگر گفت کز کردگار جهان
همه نیکوی دیدم اندر نهان

به آذرگشسپ آمدم با سپاه
دوان پیش بازآمدم کینه خواه

بدان گونه تنگ اندر آمد به جنگ
که بر من ببد کار پیکار تنگ

چو یزدان پاکش نبد دستگیر
بمرد آن دم آتش و دار و گیر

چوبیچاره‌تر گشت و لشکر نماند
گریزان به شبگیر ز آنجا براند

همه لشکرش را بهم بر زدیم
به لشکر گهش آتش اندرزدیم

به فرمان یزدان پیروزگر
ببندم برو نیز راه گذر

نهادند برنامه بر مهرشاه
فرستادگان بر گرفتند راه

فرستاده با نامه شهریار
بشد تا بر قیصر نامدار

چو آن نامه برخواند قیصر ز تخت
فرود آمد آن مرد بیداربخت

به یزدان چنین گفت کای رهنمای
همیشه توی جاودانه بجای

تو پیروز کردی مر آن بنده را
کشنده توی مرد افگنده را

فراوان به درویش دینار داد
همان خوردنیهای بسیار داد

مر آن نامه را نیز پاسخ نوشت
بسان درختی به باغ بهشت

سرنامه کرد از جهاندار یاد
خداوند پیروزی و فرو داد

خداوند ماه و خداوند هور
خداونت پیل و خداوند مور

بزرگی و نیک اختری زو شناس
وزو دار تا زنده باشی سپاس

جز از داد و خوبی مکن در جهان
چه در آشکار و چه اندر نهان

یکی تاج کز قیصران یادگار
همی‌داشتی تا کی آید به کار

همان خسروی طوق با گوشوار
صدوشست تا جامهٔ زرنگار

دگر سی شتر بار دینار بود
همان در و یاقوت بسیار بود

صلیبی فرستاد گوهر نگار
یکی تخت پرگوهر شاهوار

یکی سبز خفتان به زر بافته
بسی شوشه زر برو تافته

ازان فیلسوفان رومی چهار
برفتند با هدیه وبا نثار

چو زان کارها شد به شاه آگهی
ز قیصر شدش کاربا فرهی

پذیره فرستاد خسرو سوار
گرانمایگان گرامی هزار

بزرگان به نزدیک خسرو شدند
همه پاک با هدیه نو شدند

چو خسرو نگه کرد و نامه بخواند
ازان خواسته در شگفتی بماند

به دستور فرمود پس شهریار
که آن جامهٔ روم گوهر نگار

نه آیین پرمایه دهقان بود
کجا جامهٔ جاثلیقان بود

چو بر جامهٔ ما چلیپا بود
نشست اندر آیین ترسا بود

وگر خود نپوشم بیازارد اوی
همانا دگرگونه پندارد اوی

وگر پوشم این نامداران همه
بگویند کاین شهریار رمه

مگر کز پی چیز ترسا شدست
که اندر میان چلیپا شدست

به خسرو چنین گفت پس رهنمای
که دین نیست شاها به پوشش بپای

تو بردین زر دشت پیغمبری
اگر چند پیوسته قیصری

بپوشید پس جامهٔ شهریار
بیاویخت آن تاج گوهرنگار

برفتند رومی و ایرانیان
ز هر گونه مردم اندر میان

کسی کش خرد بود چون جامه دید
بدانست کو رای قیصر گزید

دگر گفت کاین شهریار جهان
همانا که ترسا شد اندر نهان

دگر روز خسرو بیاراست گاه
به سر برنهاد آن کیانی کلاه

نهادند در گلشن سور خوان
چنین گفت پس رومیان را بخوان

بیامد نیاطوس با رومیان
نشستند با فیلسوفان بخوان

چو خسرو فرود آمد از تخت بار
ابا جامهٔ روم گوهر نگار

خرامید خندان و برخوان نشست
بشد نیز بندوی برسم بدست

جهاندار بگرفت واژ نهان
به زمزم همی رای زد با مهان

نیاطوس کان دید بنداخت نان
از آشفتگی باز پس شد ز خوان

همی‌گفت واژ و چلیپا بهم
ز قیصر بود بر مسیحا ستم

چو بندوی دید آن بزد پشت دست
بخوان بر به روی چلیپا پرست

غمی گشت زان کار خسرو چودید
برخساره شد چون گل شنبلید

به گستهم گفت این گو بی‌خرد
نباید که بی‌داوری می‌خورد

ورا با نیاطوس رومی چه کار
تن خویش را کرد امروز خوار

نیاطوس زان جایگه برنشست
به لشکرگه خویش شد نیم مست

بپوشید رومی زره رزم را
ز بهر تبه کردن بزم را

سواران رومی همه جنگ جوی
به درگاه خسرو نهادند روی

هم آنگه ز لشکر سواری چو باد
به خسرو فرستاد رومی نژاد

که بندوی ناکس چرا پشت دست
زند بر رخ مرد یزدان‌پرست

گر او را فرستی به نزدیک من
و گرنه ببین شورش انجمن

ز من بیش پیچی کنون کز رهی
که جوید همی تخت شاهنشهی

چو بشنید خسرو برآشفت و گفت
که کس دین یزدان نیارد نهفت

کیومرث و جمشید تا کی قباد
کسی از مسیحا نکردند یاد

مبادا که دین نیاکان خویش
گزیده سرافراز و پاکان خویش

گذارم بدین مسیحا شوم
نگیرم بخوان واژ و ترسا شوم

تو تنها همی کژگیری شمار
هنر دیدم از رومیان روز کار

به خسرو چنین گفت مریم که من
بپا آورم جنگ این انجمن

به من ده سرافراز بندوی را
که تا رومیان از پی روی را

ببینند و باز آرمش تن درست
کسی بیهوده جنگ هرگز نجست

فرستاد بندوی را شهریار
به نزد نیاطوس با ده سوار

همان نیز مریم زن هوشمند
که بودی همیشه لبانش بپند

بدو گفت رو با برادر پدر
بگو ای بداندیش پرخاشخر

ندیدی که با شاه قیصر چه گفت
ز بهر بزرگی ورا بود جفت

ز پیوند خویشی و از خواسته
ز مردان وز گنج آراسته

تو پیوند خویشی همی‌برکنی
همان فر قیصر ز من بفگنی

ز قیصر شنیدی که خسرو ز دین
بگردد چو آید به ایران زمین

مگو ایچ گفتار نا دلپذیر
تو بندوی را سر به آغوش گیر

ندانی که دهقان ز دین کهن
نپیچد چرا خام گویی سخن

مده رنج و کردار قیصر بباد
بمان تا به باشیم یک چند شاد

بکین پدر من جگر خسته‌ام
کمر بر میان سوک را بسته‌ام

دل او سراسر پر از کین اوست
زبانش پر از رنج و تیماراوست

که او از پی واژ شد زشت گوی
تو از بی‌خرد هوشمندی مجوی

چو مریم برفت این سخنها بگفت
نیاطوس بشنید و کینه نهفت

هم از کار بندوی دل کرد نرم
کجا داشت از روی بندوی شرم

بیامد به نزدیک خسرو چو گرد
دل خویش خوش کرد زان گفته مرد

نیاطوس گفت ای جهاندیده شاه
خردمندی از مست رومی مخواه

توبس کن بدین نیاکان خویش
خردمند مردم نگردد ز کیش

برین گونه چون شد سخنها دراز
به لشکر گه آمد نیاطوس باز

بخراد برزین بفرمود شاه
که رو عرض گه ساز ودیوان بخواه

همه لشکر رومیان عرض کن
هر آنکس که هستند نوگر کهن

درمشان بده رومیان را زگنج
بدادن نباید که بینند رنج

کسی کو به خلعت سزاوار بود
کجا روز جنگ از در کار بود

بفرمود تا خلعت آراستند
ز در اسپ پرمایگان خواستند

نیاطوس را داد چندان گهر
چه اسپ و پرستار و زرین کمر

کز اندازه هدیه برتر گذاشت
سرش را ز پر مایگان برفراشت

هر آن شهرکز روم بستد قباد
چه هرمز چه کسری فرخ نژاد

نیاطوس را داد و بنوشت عهد
بران جام حنظل پراگند شهد

برفتند پس رومیان سوی روم
بدان مرز آباد و آباد بوم

دگر هفته برداشت با ده سوار
که بودند بینا دل و نامدار

ز لشکر گه آمد به آذرگشسپ
به گنبد نگه کرد و بگذاشت اسپ

پیاده همی‌رفت و دیده پر آب
به زردی دو رخساره چون آفتاب

چو از دربه نزدیک آتش رسید
شد از آب دیده رخش ناپدید

دو هفته همی‌خواند استا وزند
همی‌گشت بر گرد آذر نژند

بهشتم بیامد ز آتشکده
چو نزدیک شد روزگار سده

به آتش بداد آنچ پذیرفته بود
سخن هرچ پیش ردان گفته بود

ز زرین و سیمین گوهرنگار
ز دینار وز گوهر شاهوار

به درویش بخشید گنج درم
نماند اندران بوم و برکس دژم

وزان جایگه شد باندیو شهر
که بردارد از روز شادیش بهر

کجا کشور شورستان بود مرز
کسی خاک او راندانست ارز

به ایوان که نوشین روان کرده بود
بسی روزگار اندر آن برده بود

گرانمایه کاخی بیاراستند
همان تخت زرین به پیراستند

بیامد به تخت پدر برنشست
جهاندار پیروز یزدان پرست

بفرمود تا پیش او شد دبیر
همان راهبر موبد تیزویر

نوشتند منشور ایرانیان
برسم بزرگان و فرخ مهان

بدان کار بندوی بد کدخدای
جهاندیده و راد و فرخنده‌رای

خراسان سراسر به گستهم داد
بفرمود تا نو کند رسم وداد

بهرکار دستور بد برزمهر
دبیری جهاندیده و خوب چهر

چو بر کام او گشت گردنده چرخ
ببخشید داراب گرد و صطرخ

به منشور برمهر زرین نهاد
یکی درکف رام برزین نهاد

بفرمود تا نزد شاپور برد
پرستنده و خلعت او را سپرد

دگر مهر خسرو سوی اندیان
بفرمود بردن برسم کیان

دگر کشوری را بگردوی داد
بران نامه بر مهر زرین نهاد

ببالوی داد آن زمان شهر چاچ
فرستاد منشور با تخت عاج

کلید در گنجها بر شمرد
سراسر بپور تخواره سپرد

بفرمود تا هر که مهتر بدند
به فرمان خراد برزین شدند

به گیتی رونده بود کام او
به منشورها بر بود نام او

ز لشکر هر آنکس که هنگام کار
بماندند با نامور شهریار

همی خلعت خسروی دادشان
به شاهی به مرزی فرستادشان

همی‌گشت گویا منادیگری
خوش آواز و بیدار دل مهتری

که ای زیردستان شاه جهان
مخوانید جز آفرین در نهان

مجویید کین و مریزید خون
مباشید بر کار بد رهنمون

گر از زیردستان بنالد کسی
گر از لشکری رنج یابد بسی

نیابد ستمگاره جز دار جای
همان رنج و آتش بدیگر سرای

همه پادشاهند برگنج خویش
کسی راکه گرد آمد از رنج خویش

خورید و دهید آنک دارید چیز
همان کز شماهست درویش نیز

چو باید خورش بامداد پگاه
سه من می بیابد ز گنجور شاه

به پیمان که خواند بران آفرین
که کوشد که آباد دارد زمین

گر ایدون که زین سان بود پادشا
به از دانشومند ناپارسا

مرا سال بگذشت برشست و پنج
نه نیکو بود گر بیازم به گنج

مگر بهره بر گیرم از پند خویش
بر اندیشم از مرگ فرزند خویش

مرا بود نوبت برفت آن جوان
ز دردش منم چون تن بی‌روان

شتابم همی تا مگر یابمش
چویابم به بیغاره بشتابمش

که نوبت مرا بود بی‌کام من
چرا رفتی و بردی آرام من

ز بدها تو بودی مرا دستگیر
چرا چاره جستی ز همراه پیر

مگر همرهان جوان یافتی
که از پیش من تیز بشتافتی

جوان را چو شد سال برسی و هفت
نه بر آرزو یافت گیتی برفت

همی‌بود همواره با من درشت
برآشفت و یکباره بنمود پشت

برفت و غم و رنجش ایدر بماند
دل و دیدهٔ من به خون درنشاند

کنون او سوی روشنایی رسید
پدر را همی جای خواهد گزید

برآمد چنین روزگار دراز
کزان همرهان کس نگشتند باز

همانا مرا چشم دارد همی
ز دیر آمدن خشم دارد همی

ورا سال سی بد مرا شصت و هفت
نپرسید زین پیر و تنها برفت

وی اندر شتاب و من اندر درنگ
ز کردارها تا چه آید به چنگ

روان تو دارنده روشن کناد
خرد پیش جان تو جوشن کناد

همی‌خواهم از کردگار جهان
ز روزی ده آشکار و نهان

که یکسر ببخشد گناه مرا
درخشان کند تیره گاه مرا

کنون داستانهای دیرینه گوی
سخنهای بهرام چوبینه گوی

که چون او سوی شهر ترکان رسید
به نزد دلیر و بزرگان رسید

ز گردان بیدار دل ده هزار
پذیره شدندش گزیده سوار

پسر با برادرش پیش اندرون
ابا هر یکی موبدی رهنمون

چو آمد بر تخت خاقان فراز
برو آفرین کرد و بردش نماز

چو خاقان ورا دید برپای جست
ببوسید و بسترد رویش بدست

بپرسید بسیارش از رنج راه
ز کار و ز پیکار شاه و سپاه

هم ایزد گشسپ و یلان سینه را
بپرسید و خراد برزینه را

چو بهرام برتخت سیمین نشست
گرفت آن زمان دست خاقان بدست

بدو گفت کای مهتر بافرین
سپهدار ترکان و سالار چین

تو دانی که از شهریار جهان
نباشد کسی ایمن اندر نهان

بر آساید از گنج و بگزایدش
تن آسان کند رنج بفزایدش

گر ایدون که اندر پذیری مرا
بهرنیک و بد دست‌گیری مرا

بدین مرز بی‌یار یار توام
بهر نیک و بد غمگسار توام

وگر هیچ رنج آیدت بگذرم
زمین را سراسر بپی بسپرم

گر ایدون که باشی تو همداستان
از ایدر شوم تا به هندوستان

بدو گفت خاقان که ای سرفراز
بدین روز هرگز مبادت نیاز

بدارم تو را همچو پیوند خویش
چه پیوند برتر ز فرزند خویش

همه بوم با من بدین یاورند
اگر کهترانند اگر مهترند

تو را بر سران سرفرازی دهم
هم از مهتران بی‌نیازی دهم

بدین نیز بهرام سوگند خواست
زیان بود بر جان او بند خواست

بدو گفت خاقان به برتر خدای
که هست او مرا و تو را رهنمای

که تا زنده‌ام ویژه یار توام
بهر نیک و بد غمگسار توام

ازان پس دو ایوان بیاراستند
زهر گونه‌ای جامه‌ها خواستند

پرستنده و پوشش و خوردنی
ز چیزی که بایست گستردنی

ز سیمین و زرین که آید به کار
ز دینار وز گوهر شاهوار

فرستاد خاقان به نزدیک اوی
درخشنده شد جان تاریک اوی

به چوگان و مجلس به دشت شکار
نرفتی مگر کو بدی غمگسار

برین گونه بر بود خاقان چین
همی‌خواند بهرام را آفرین

یکی نامبردار بد یار اوی
برزم اندرون دست بردار اوی

ازو مه به گوهر مقاتوره نام
که خاقان ازو یافتی نام و کام

به شبگیر نزدیک خاقان شدی
دولب را به انگشت خود بر زدی

بران سان که کهتر کند آفرین
بران نامبردار سالار چین

هم آنگه زدینار بردی هزار
ز گنج جهاندیده نامدار

همی‌دید بهرام یک چندگاه
به خاقان همی‌کرد خیره نگاه

بخندید یک روز گفت ای بلند
توی بر مهان جهان ارجمند

بهر بامدادی بهنگام بار
چنین مرد دینار خواهد هزار

ببخشش گرین بیستگانی بود
همه بهر او زرکانی بود

بدو گفت خاقان که آیین ما
چنین است و افروزش دین ما

که از ما هر آنکس که جنگی ترست
به هنگام سختی درنگی ترست

چو خواهد فزونی نداریم باز
ز مردان رزم آور جنگ ساز

فزونی مر او راست برما کنون
بدینار خوانیم بر وی فسون

چو زو بازگیرم بجوشد سپاه
ز لشکر شود روز روشن سیاه

جهانجوی گفت ای سر انجمن
تو کردی و را خیره بر خویشتن

چو باشد جهاندار بیدار و گرد
عنان را به کهتر نباید سپرد

اگر زو رهانم تو را شایدت
وگر ویژه آزرم او بایدت

بدو گفت خاقان که فرمان تو راست
بدین آرزو رای و پیمان تو راست

مرا گر توانی رهانید ازوی
سرآورده باشی همه گفت و گوی

بدو گفت بهرام که اکنون پگاه
چو آید مقاتوره دینار خواه

مخند و بر و هیچ مگشای چشم
مده پاسخ و گر دهی جز به خشم

گذشت آن شب و بامداد پگاه
بیامد مقاتوره نزدیک شاه

جهاندار خاقان بدو ننگرید
نه گفتار آن ترک جنگی شنید

ز خاقان مقاتوره آمد بخشم
یکایک برآشفت و بگشاد چشم

بخاقان چین گفت کای نامدار
چرا گشتم امروز پیش تو خوار

همانا که این مهتر پارسی
که آمد بدین مرز با یار سی

بکوشد همی تا بپیچی ز داد
سپاه تو را داد خواهد بباد

بدو گفت بهرام که ای جنگوی
چرا تیزگشتی بدین گفت وگوی

چو خاقان برد راه و فرمان من
خرد را نپیچد ز پیمان من

نمانم که آیی تو هر بامداد
تن آسان دهی گنج او را به باد

بران نه که هستی تو سیصد سوار
به رزم اندرون شیرجویی شکار

نیرزد که هر بامداد پگاه
به خروار دینار خواهی ز شاه

مقاتوره بشنید گفتار اوی
سرش گشت پرکین ز آزار اوی

بخشم و به تندی بیازید چنگ
ز ترکش برآورد تیر خدنگ

به بهرام گفت این نشان منست
برزم اندرون ترجمان منست

چو فردا بیایی بدین بارگاه
همی‌دار پیکان ما را نگاه

چو بشنید بهرام شد تیز چنگ
یکی تیر پولاد پیکان خدنگ

بدو داد و گفتا که این یادگار
بدار و ببین تا کی آید به کار

مقاتوره از پیش خاقان برفت
بیامد سوی خرگه خویش تفت

چوشب دامن تیره اندر کشید
سپیده ز کوه سیه بر دمید

مقاتوره پوشید خفتان جنگ
بیامد یکی تیغ توری به چنگ

چو بهرام بشنید بالای خواست
یکی جوشن خسرو آرای خواست

گزیدند جایی که هرگز پلنگ
بر آن شخ بی‌آب ننهاد چنگ

چو خاقان شنید این سخن برنشست
برفتند ترکان خسرو پرست

بدان کار تا زین دو شیر دمان
کرا پیشتر خواهد آمد زمان

مقاتوره چون شد به دشت نبرد
ز هامون به ابر اندر آورد گرد

به بهرام گردنکش آواز داد
که اکنون ز مردی چه داری بیاد

تو تازی بدین جنگ بر پیشدست
و گر شیردل ترک خاقان پرست

بدو گفت بهرام پیشی تو کن
کجا پی تو افگنده‌ای این سخن

مقاتوره کرد از جهاندار یاد
دو زاغ کمان را به زه برنهاد

زه و تیر بگرفت شادان بدست
چو شد غرق پیکانش بگشاد شست

بزد بر کمربند مرد سوار
نسفت آهن از آهن آبدار

زمانی همی‌بود بهرام دیر
که تاشد مقاتوره از رزم سیر

مقاتوره پنداشت کو شد تباه
خروشید و برگشت زان رزمگاه

بدو گفت بهرام کای جنگجوی
نکشتی مرا سوی خرگه مپوی

تو گفتی سخن باش و پاسخ شنو
اگر بشنوی زنده مانی برو

گزین کرد جوشن گذاری خدنگ
که آهن شدی پیش او نرم و سنگ

بزد بر میان سوار دلیر
سپهبد شد از رزم و دینار سیر

مقاتوره چون جنگ را برنشست
برادر دو پایش بزین بر ببست

بروی اندر آمد دو دیده پرآب
همان زین توری شدش جای خواب

به خاقان چنین گفت کای کامجوی
همی گورکن خواهد آن نامجوی

بدو گفت خاقان که بهتر ببین
کجا زنده خفتست بر پشت زین

بدو گفت بهرام کای برمنش
هم اکنون به خاک اندر آید تنش

تن دشمن تو چنین خفته باد
که او خفت بر اسپ توری نژاد

سواری فرستاد خاقان دلیر
به نزدیک آن نامبردار شیر

ورا بسته و کشته دیدند خوار
بر آسوده از گردش روزگار

بخندید خاقان به دل در نهان
شگفت آمدش زان سوار جهان

پر اندیشه بد تا بایوان رسید
کلاهش ز شادی به کیوان رسید

سلیح و درم خواست و اسپ ورهی
همان تاج و هم تخت شاهنشهی

ز دینار وز گوهر شاهوار
ز هرگونه‌ای آلت کار زار

فرستاده از پیش خاقان ببرد
به گنجور بهرام جنگی سپرد

چو چندی برآمد برین روزگار
شب و روز آسایش آموزگار

چنان بد که در کوه چین آن زمان
دد و دام بودی فزون از گمان

ددی بود مهتر ز اسپی بتن
فروهشته چون مشک گیسو رسن

به تن زرد و گوش و دهانش سیاه
ندیدی کس او را مگر گرمگاه

دو چنگش به کردار چنگ هژبر
خروشش همی‌برگذشتی ز ابر

همی سنگ را درکشیدی به دم
شده روز ازو بر بزرگان دژم

ورا شیر کپی همی‌خواندند
ز رنجش همه بوم در ماندند

یکی دختری داشت خاتون چوماه
اگر ماه دارد دو زلف سیاه

دو لب سرخ و بینی چو تیغ قلم
دو بیجاده خندان و نرگس دژم

بران دخت لرزان بدی مام وباب
اگر تافتی بر سرش آفتاب

چنان بد که روزی پیاده به دشت
همی گرد آن مرغزاران بگشت

جهاندار خاقان ز بهر شکار
بدشتی دگر بود زان مرغزار

همان نیز خاتون به کاخ اندورن
همی رای زد با یکی رهنمون

چو آن شیر کپی ز کوهش بدید
فرود آمد او را به دم درکشید

بیک دم شد او از جهان در نهان
سرآمد بران خوب چهره جهان

چو خاقان شنید آن سیه کرد روی
همان مادرش نیر بر کند موی

ز دردش همه ساله گریان بدند
چو بر آتش تیز بریان بدند

همی چاره جستند زان اژدها
که تا چین کی آید ز چنگش رها

چو بهرام جنگ مقاتوره کرد
وزان مرد جنگی برآورد گرد

همی‌رفت خاتون بدیدار اوی
بهر کس همی‌گفت کردار اوی

چنان بد که یک روز دیدش سوار
از ایران همان نیز صد نامدار

پیاده فراوان به پیش اندرون
همی‌راند بهرام با رهنمون

بپرسید خاتون که این مرد کیست
که با برز و با فرهٔ ایزدیست

بدو گفت کهتر که دوری ز کام
که بهرام یل راندانی بنام

به ایران یکی چند گه شاه بود
سرتاج او برتر از ماه بود

بزرگانش خوانند بهرام گرد
که از خسروان نام مردی ببرد

کنون تا بیامد ز ایران بچین
بلرزد همی زیر اسپش زمین

خداوند خواند همی مهترش
همی تاج شاهی نهد بر سرش

بدو گفت خاتون که با فر اوی
سزد گر بنازیم در پر اوی

یکی آرزو زو بخواهم درست
چو خاقان نگردد بدان کارسست

بخواهد مگر ز اژدها کین من
برو بشنود درد و نفرین من

بدو گفت کهتر گر این داستان
بخواند برو مهتر راستان

تو از شیر کپی نیابی نشان
مگر کشته و گرگ پایش کشان

چو خاتون شنید این سخن شاد شد
ز تیمار آن دختر آزاد شد

همی‌تاخت تا پیش خاقان رسید
یکایک بگفت آنچ دید وشنید

بدو گفت خاقان که عاری بود
بجایی که چون من سواری بود

همی شیر کپی خورد دخترم
بگوییم و ننگی شود گوهرم

ندانند کان اژدهای دژم
همی کوه آهن رباید به دم

اگر دختر شاه نامی بود
همان شاه را جان گرامی بود

بدو گفت خاتون که من کین خویش
بخواهم ز بهر جهان بین خویش

اگر ننگ باشد وگر نام من
بگویم برآید مگر کام من

برآمد برین نیز روز دراز
نهانی ز هرکس همی‌داشت راز

چنان بد که خاقان یکی سور کرد
جهان را بران سور پر نور کرد

فرستاد بهرام یل رابخواند
چو آمدش برتخت زرین نشاند

چو خاتون پس پرده آوا شنید
بشد تیز و بهرام یل را بدید

فراوانش بستود وکرد آفرین
که آباد بادا بتو ترک و چین

یکی آرزو خواهم از شهریار
که باشد بران آرزو کامگار

بدو گفت بهرام فرمان تو راست
برین آرزو کام و پیمان تو راست

بدو گفت خاتون کز ایدر نه دور
یکی مرغزارست زیبای سور

جوانان چین اندران مرغزار
یکی جشن سازند گاه بهار

ازان بیشه پرتاب یک تیروار
یکی کوه بینی سیه‌تر ز قار

بران کوه خارا یکی اژدهاست
که این کشور چین ازو در بلاست

یکی شیر کپیش خواند همی
دگر نیز نامش نداند همی

یکی دخترم بد ز خاقان چین
که خورشید کردی برو آفرین

از ایوان بشد نزد آن جشنگاه
که خاقان به نخچیر بد با سپاه

بیامد ز کوه اژدهای دژم
کشید آن بهار مرا او بدم

کنون هر بهاری بران مرغزار
چنان هم بیاید ز بهر شکار

برین شهر ما را جوانی نماند
همان نامور پهلوانی نماند

شدند از پی شیرکپی هلاک
برانگیخت از بوم آباد خاک

سواران چینی ومردان کار
بسی تاختند اندران کوهسار

چو از دور بینند چنگال اوی
برو پشت و گوش و سر و یال اوی

بغرد بدرد دل مرد جنگ
مر او را چه شیر و چه پیل و نهنگ

کس اندر نیارد شدن پیش اوی
چوگیرد شمار کم و بیش اوی

بدو گفت بهرام فردا پگاه
بیایم ببینم من این جشنگاه

به نیروی یزدان که او داد زور
بلند آفرینندهٔ ماه وهور

بپردازم از اژدها جشنگاه
چو شبگیر ما را نمایند راه

چو پیدا شد ازآسمان گرد ماه
شب تیره بفشاند گرد سیاه

پراکنده گشتند و مستان شدند
وز آنجای هرکس به ایوان شدند

چو پیداشد آن فرخورشید زرد
به پیچید زلف شب لاژورد

قژ آگند پوشید بهرام گرد
گرامی تنش را به یزدان سپرد

کمند و کمان برد و شش چوبه تیر
یکی نیزه دو شاخ نخچیرگیر

چوآمد به نزدیک آن برزکوه
بفرمود تا بازگردد گروه

بران شیر کپی چو نزدیک شد
تو گفتی برو کوه تاریک شد

میان اندارن کوه خارا ببست
بخم کمند از بر زین نشست

کمان را بمالید وبر زه نهاد
ز یزدان نیکی دهش کرد باد

چو بر اژدها برشدی موی‌تر
نبودی برو تیر کس کارگر

شد آن شیر کپی به چشمه درون
به غلتید و برخاست و آمد برون

بغرید و بر زد بران سنگ دست
همی آتش از کوه خارا بجست

کمان را بمالید بهرام گرد
به تیر از هوا روشنایی ببرد

خدنگی بینداخت شیر دلیر
برشیر کپی شد از جنگ سیر

دگر تیر بهرام زد بر سرش
فرو ریخت چون آب خون ازبرش

سیوم تیر و چارم بزد بر دهانش
که بردوخت برهم دهان و زبانش

به پنجم بزد تیر بر چنگ اوی
همی‌دید نیروی و آهنگ اوی

بهشتم میانش گشاد از کمند
بجست از بر کوهسار بلند

بزد نیزه‌ای بر میان دده
که شد سنگ خارا به خون آژده

وزان پس بشمشیر یازید مرد
تن اژدها را به دونیم کرد

سر از تن جدا کند و بفگند خوار
ازان پس فرود آمد از کوهسار

ازان بیشه خاقان و خاتون برفت
دمان و دنان تا برکوه تفت

خروشی برآمد ز گردان چین
کز آواز گفتی بلرزد زمین

به بهرام برآفرین خواندند
بسی گوهر و زر برافشاندند

چو خاتون بشد دست او بوس داد
برفتند گردان فرخ نژاد

همه هم زبان آفرین خواندند
ورا شاه ایران زمین خواندند

گرفتش سپهدار چین در کنار
وزان پس ورا خواندی شهریار

چو خاقان چینی به ایوان رسید
فرستاده‌ای مهربان برگزید

فرستاد ده بدره گنجی درم
همان بدره و برده از بیش و کم

که رو پیش بهرام جنگی بگوی
که نزدیک ما یافتی آب روی

پس پردهٔ ما یکی دخترست
که بر تارک اختران افسرست

کنون گر بخواهی ز من دخترم
سپارم بتو لشکر و کشورم

بدو گفت بهرام کاری رواست
جهاندار بر بندگان پادشاست

به بهرام داد آن زمان دخترش
به فرمان او شد همه کشورش

بفرمود تا پیش او شد دبیر
نوشتند منشور نو بر حریر

بدو گفت هرکس کز ایران سرست
ببخشش نگر تا کرا در خورست

بر آیین چین خلعت آراستند
فراوان کلاه و کمر خواستند

جزاز داد و خورد شکارش نبود
غم گردش روزگارش نبود

بزرگان چینی و گردنکشان
ز بهرام یل داشتندی نشان

همه چین همی‌گفت ما بنده‌ایم
ز بهر تو اندر جهان زنده‌ایم

همی‌خورد بهرام و بخشید چیز
برو بر بسی آفرین بود نیز

چنین تا خبرها به ایران رسید
بر پادشاه دلیران رسید

که بهرام را پادشاهی و گنج
ازان تو بیش است نابرده رنج

پراز درد و غم شد ز تیمار اوی
دلش گشت پیچان ز کردار اوی

همی رای زد با بزرگان بهم
بسی گفت و انداخت از بیش و کم

شب تیره فرمود تا شد دبیر
سرخامه را کرد پیکان تیر

به خاقان چینی یکی نامه کرد
تو گفتی که از خنجرش خامه کرد

نخست آفرین کرد بر کردگار
توانا و دانا و به روزگار

برازندهٔ هور و کیوان و ماه
نشاننده شاه بر پیش گاه

گزایندهٔ هرکه جوید بدی
فزایندهٔ دانش ایزدی

ز نادانی و دانش وراستی
ز کمی و کژی و از کاستی

بیابی چو گویی که یزدان یکیست
ورا یار وهمتا و انباز نیست

بیابد هر آنکس که نیکی بجست
مباد آنک او دست بد را بشست

یکی بنده بد شاه را ناسپاس
نه مهتر شناس و نه یزدان شناس

یکی خرد و بیکار و بی‌نام بود
پدر بر کشیدش که هنگام بود

نهان نیست کردار او در جهان
میان کهان و میان مهان

کس او را نپذرفت کش مایه بود
وگر در خرد برترین پایه بود

بنزد تو آمد بپذرفتیش
چو پر مایگان دست بگرفتیش

کس این راه برگیرد از راستان ؟
نیم من بدین کار هم داستان

چو این نامه آرند نزدیک تو
پر اندیشه کن رای تاریک تو

گر آن بنده را پای کرده ببند
فرستی بر ما شوی سودمند

وگر نه فرستم ز ایران سپاه
به توران کنم روز روشن سیاه

چوآن نامه نزدیک خاقان رسید
بران گونه گفتار خسرو شنید

فرستاده را گفت فردا پگاه
چو آیی بدر پاسخ نامه خواه

فرستاده آمد دلی پر شتاب
نبد زان سپس جای آرام و خواب

همی‌بود تا شمع رخشان بدید
به درگاه خاقان چینی دوید

بیاورد خاقان هم آنگه دبیر
ابا خامه و مشک و چینی حریر

به پاسخ نوشت آفرین نهان
ز من بنده بر کردگار جهان

دگر گفت کان نامه برخواندم
فرستاده را پیش بنشاندم

توبا بندگان گوی زین سان سخن
نزیبد از آن خاندان کهن

که مه را ندارند یکسر به مه
نه که را شناسند بر جای که

همه چین و توران سراسر مراست
به هیتال بر نیز فرمان رواست

نیم تا بدم مرد پیمان شکن
تو با من چنین داستانها مزن

چو من دست بهرام گیرم بدست
وزان پس به مهر اندرم آرم شکست

نخواند مرا داور از آب پاک
جز از پاک ایزد مرا نیست باک

تو را گر بزرگی بیفزایدی
خرد بیشتر زین بدی شایدی

بران نامه بر مهر بنهاد و گفت
که با باد باید که باشید جفت

فرستاده آمد به نزدیک شاه
به یک ماه کمتر بپیمود راه

چو برخواند آن نامه را شهریار
بپیچید و ترسان شد از روزگار

فرستاد و ایرانیان را بخواند
سخن های خاقان سراسر براند

همان نامه بنمود و برخواندند
بزرگان به اندیشه درماندند

چنین یافت پاسخ ز ایرانیان
که ای فر و اورند و تاج کیان

چنین کارها بر دل آسان مگیر
یکی رای زن با خردمند پیر

به نامه چنین کار آسان مکن
مکن تیره این فر و شمع کهن

گزین کن از ایران یکی مرد پیر
خردمند و زیبا و گرد و دبیر

کز ایدر به نزدیک خاقان شود
سخن گوید و راه او بشنود

بگوید که بهرام روز نخست
که بود و پس از پهلوانی چه جست

همی بود تا کار او گشت راست
خداوند را زان سپس بنده خواست

چو نیکو نگردد به یک ماه‌کار
تمامی بسالی برد روزگار

چو بهرام داماد خاقان بود
ازو بد سرودن نه آسان بود

به خوبی سخن گفت باید بسی
نهانی نباید که داند کسی