بخش ۳ – پادشاهی پیروز بیست و هفت سال بود

بیامد به تخت کیی برنشست
چنان چون بود شاه یزدان‌پرست

نخستین چنین گفت با مهتران
که ای پرهنر پاکدل سروران

همی‌خواهم از داور بی‌نیاز
که باشد مرا زندگانی دراز

که که را به که دارم و مه به مه
فراوان خرد باشدم روز به

سر مردمی بردباری بود
سبک سر همیشه به خواری بود

ستون خرد داد و بخشایشست
در بخشش او را چو آرایشست

زبان چرب و گویندگی فر اوست
دلیری و مردانگی پر اوست

هران نامور کو ندارد خرد
ز تخت بزرگی کجا برخورد؟

خردمند هم نیز جاوید نیست
فری برتر از فر جمشید نیست

چو تاجش به ماه اندر آمد بمرد
نشست کیی دیگری را سپرد

نماند برین خاک جاوید کس
ز هر بد به یزدان پناهید و بس

همی‌بود یک سال با داد و پند
خردمند وز هر بدی بی‌گزند

دگر سال روی هوا خشک شد
به جو اندرون آب چون مشک شد

سه دیگر همان و چهارم همان
ز خشکی نبد هیچکس شادمان

هوا را دهان خشک چون خاک شد
ز تنگی به جو آب تریاک شد

ز بس مردن مردم و چارپای
پیی را ندیدند بر خاک جای

شهنشاه ایران چو دید آن شگفت
خراج و گزیت از جهان برگرفت

به هر سو که انبار بودش نهان
ببخشید بر کهتران و مهان

خروشی برآمد ز درگاه شاه
که ای نامداران با دستگاه

غله هرچ دارید پیدا کنید
ز دینار پیروز گنج آگنید

هر آنکس که دارد نهانی غله
وگر گاو و گر گوسفند و گله

به نرخی فروشد که او را هواست
که از خوردنی جانور بی‌نواست

به هر کارداری و خودکامه‌ای
فرستاد تازان یکی نامه‌ای

که انبارها برگشایند باز
به گیتی برآنکس که هستش نیاز

کسی گر بمیرد بنایافت نان
ز برنا و از پیر مرد و زنان

بریزم ز تن خون انباردار
کجا کار یزدان گرفتست خوار

بفرمود تا خانه بگذاشتند
به دشت آمد و دست برداشتند

همی به آسمان اندر آمد خروش
ز بس مویه و درد و زاری و جوش

ز کوه و بیابان وز دشت و غار
ز یزدان همی‌خواستی زینهار

برین گونه تا هفت سال از جهان
ندیدند سبزی کهان و مهان

به هشتُم بیامد مه فرودین
برآمد یکی ابر با آفرین

همی دُرّ بارید بر خاک خشک
همی‌آمد از بوستان بوی مشک

شده ژاله بر گل چو مل در قدح
همی‌تافت از ابر قوس قزح

زمانه‌ برست از بد بدگمان
به هرجای بر زه نهاده کمان

چو پیروز ازان روز تنگی‌ برست
بر آرام بر تخت شاهی نشست

یکی شارستان کرد پیروز کام
بفرمود کو را نهادند نام

جهاندار گوینده گفت این رِی‌ست
که آرام شاهان فرخ‌پی‌ست

دگر کرد بادان پیروز نام
خنیده به هرجایش آرام و کام

که اکنونش خوانی همی اردبیل
که قیصر بدو دارد از داد میل

چو این بوم‌ها یکسر آباد کرد
دل مردم پر خرد شاد کرد

درم داد با لشکر نامدار
سوی جنگ جستن برآراست کار

بدان جنگ هرمز بُدی پیش‌رو
همی‌رفت با کارسازان نو

قباد از پس پشت پیروز شاه
همی‌راند چون باد لشکر به راه

که پیروز را پاک فرزند بود
خردمند شاخی برومند بود

بلاش از بر تخت بنشست شاد
که کهتر پسر بود با مهر و داد

یکی پارسی بود بس نامدار
ورا سوفزا خواندی شهریار

بفرمود پیروز کایدر بباش
چو دستور شایسته نزد بلاش

سپه را سوی جنگ ترکان کشید
همی تاج و تخت کیی را سزید

همی‌راند با لشکر و گنج و ساز
که پیکار جویند با خوشنواز

نشانی که بهرام یل کرده بود
ز پستی بلندی برآورده بود

نبشته یکی عهد شاهنشهان
که از ترک و ایرانیان در جهان

کسی زین نشان هیچ برنگذرد
کزان رود برتر زمین نشمرد

چو پیروز شیراوژن آنجا رسید
نشان کردن شاه ایران بدید

چنین گفت یکسر به گردنکشان
که از پیش ترکان برین همنشان

مناره برآرم به شمشیر و گنج
ز هیتال تا کس نباشد به رنج

چو باشد مناره به پیش برک
بزرگان به پیش من آرند چک

بگویم که آن کرد بهرام گور
به مردی و دانایی و فر و زور

نمانم به جایی پی خوشنواز
به هیتال و ترک از نشیب و فراز

چو بشنید فرزند خاقان که شاه
ز جیحون گذر کرد خود با سپاه

همی‌بشکند عهد بهرام گور
بدان تازه شد کشتن و جنگ و شور

دبیر جهاندیده را خوشنواز
بفرمود تا شد بر او فراز

یکی نامه بنوشت با آفرین
ز دادار بر شهریار زمین

چنین گفت کز عهد شاهان داد
به گردی نخوانمت خسرونژاد

نه این بود عهد نیاکان تو
گزیده جهاندار و پاکان تو

چو پیمان آزادگان بشکنی
نشان بزرگی به خاک افگنی

مرا با تو پیمان بباید شکست
به ناچار بردن به شمشیر دست

به نامه ز هر کارش آگاه کرد
بسی هدیه با نامه همراه کرد

سواری سراینده و سرفراز
همی‌رفت با نامهٔ خوشنواز

چو آن نامه برخواند پیروز شاه
برآشفت زان نامور پیشگاه

فرستاده را گفت برخیز و رو
به نزدیک آن مرد دیوانه شو

بگویش که تا پیش رود برک
شما را فرستاد بهرام چک

کنون تا لب رود جیحون تو راست
بلندی و پستی و هامون تو راست

من اینک بیارم سپاهی گران
سرافراز گردان جنگ آوران

نمانم مگر سایهٔ خوشنواز
که باشد بروی زمین بر دراز

فرستاده آمد به کردار گرد
شنیده سخن‌ها همه یاد کرد

همی‌گفت یک چند با خوشنواز
ازان شاه گردنکش و دیرساز

چو گفتار بشنید و نامه بخواند
سپاه پراگنده را برنشاند

بیاورد لشکر به دشت نبرد
همان عهد را بر سر نیزه کرد

که بستد نیایش ز بهرامشاه
که جیحون میانجیست ما را به راه

یکی مرد بینادل و چرب‌گوی
ز لشکر گزین کرد با آبروی

بدو گفت نزدیک پیروز رو
به چربی سخن‌گوی و پاسخ شنو

بگویش که عهد نیای تو را
بلند اختر و رهنمای تو را

همی بر سر نیزه پیش سپاه
بیارم چو خورشید تابان به راه

بدان تا هر آنکس که دارد خرد
به منشور آن دادگر بنگرد

مرا آفرین بر تو نفرین بود
همان نام تو شاه بی‌دین بود

نه یزدان پسندد نه یزدان‌پرست
نه اندر جهان مردم زیردست

که بیداد جوید کسی در جهان
بپیچد سر از عهد شاهنشهان

به داد و به مردی چو بهرام شاه
کسی نیز ننهاد بر سر کلاه

برین بر جهاندار یزدان گواست
که او را گوا خواستن ناسزاست

که بیداد جوید همی جنگ من
چنین با سپه کردن آهنگ من

نباشی تو زین جنگ پیروزگر
نیابی مگر ز اختر نیک بر

ازین پس نخواهم فرستاد کس
بدین جنگ یزدان مرا یار بس

فرستاده با نامه آمد چو گرد
سخن‌ها به پیروز بر یاد کرد

چو برخواند آن نامهٔ خوشنواز
پر از خشم شد شاه گردن فراز

فرستاده را گفت چندین سخن
نگوید جهاندیده مرد کهن

که از چاچ یک پی نهد نزد رود
به نوک سنانش فرستم درود

فرستاده آمد بر خوشنواز
فراوان سخن گفت با او به راز

که نزدیک پیروز، ترسِ خدای
ندیدم نبودش کسی رهنمای

همه دیدمش جنگ جوید همی
به فرمان یزدان نگوید همی

چو بشندی زو این سخن خوشنواز
به یزدان پناهید و بردش نماز

چنین گفت کای داور داد و پاک
تویی آفرینندهٔ هور و خاک

تو دانی که پیروز بیدادگر
ز بهرام بیشی ندارد هنر

پی او ز روی زمین برگسل
مه نیرو مه آهنگ جانش مه دل

سخن‌های بیداد گوید همی
بزرگی به شمشیر جوید همی

به گرد سپه بر یکی کنده کرد
سرش را بپوشید و آگنده کرد

کمندی فزون بود بالای اوی
همان سی ارش کرده پهنای اوی

چو این کرده شد نام یزدان بخواند
ز پیش سمرقند لشکر براند

وزان روی سرگشته پیروز شاه
همی‌راند چون باد لشکر به راه

وزین روی پر بیم دل خوشنواز
چنین تا برِ کنده آمد فراز

برآمد ز هردو سپه بوق و کوس
هوا شد ز گرد سپاه آبنوس

چنان تیرباران بد از هر دو روی
که چون آب خون اندر آمد به جوی

چو نزدیکی کنده شد خوشنواز
همی‌گفت با داور پاک راز

وزان روی چون باد پیروزشاه
همی‌تاخت با خوارمایه سپاه

چو آمد به نزدیکی خوشنواز
سپهدار ترکان ازو گشت باز

عنان را بپیچید و بنمود پشت
پس او سپاه اندر آمد درشت

برانگیخت پس باره پیروزشاه
همی‌راند با گرز و رومی کلاه

به کنده در افتاد با چند مرد
بزرگان و شیران روز نبرد

چو نرسی برادرش و فرخ قباد
بزرگان و شاهان فرخ نژاد

برین سان نگون شد سر هفت شاه
همه نامداران زرین کلاه

وزان جایگه شاددل خوشنواز
به نزدیکی کنده آمد فراز

برآورد زان کنده هر کس که زیست
همان خاک بر بخت ایشان گریست

بزرگان و پیکارجویان هران
کسی را که در کنده آمد زمان

شکسته سر و پشت پیروزشاه
شه نامداران با تاج و گاه

ز شاهان نبد زنده جز کیقباد
شد آن لشکر و پادشاهی به باد

همی‌راند با کام دل خوشنواز
سرافراز با لشکر رزمساز

به تاراج داده سپاه و بنه
نه کس میسره دید و نه میمنه

ز ایرانیان چند بردند اسیر
چه افگنده بر خاک و خسته به تیر

نباید که باشد جهانجوی زفت
دل زفت با خاک تیره‌ست جفت

چنین آمد این چرخ ناپایدار
چه با زیردست و چه با شهریار

بپیچاند آن را که خود پرورد
اگر تو شوی پاسبان خرد

نماند برین خاک جاوید کس
تو را توشه از راستی باد و بس

چو بگذشت بر کنده بر خوشنواز
سپاهش شد از خواسته بی‌نیاز

به آهن ببستند پای قباد
ز تخت و نژادش نکردند یاد

چو آگاهی آمد به ایران سپاه
ازان کنده و رزم پیروز شاه

خروشی برآمد ز کشور به درد
ازان شهریاران آزادمرد

چو اندر جهان این سخن گشت فاش
فرود آمد از تخت زرین بلاش

همه گوشت بازو به دندان بکند
همی‌ریخت بر تخت خاک نژند

سپاهی و شهری ز ایران به درد
زن و مرد و کودک همی مویه کرد

همه کنده‌موی و همه خسته‌روی
همه شاه‌جوی و همه راه‌جوی

که تا چون گریزند ز ایران زمین
گر آیند لشکر ازان دشت کین

بخش ۳ – داستان بوزرجمهر

نگر خواب را بیهده نشمری
یکی بهره دانی ز پیغمبری

به ویژه که شاه جهان بیندش
روان درخشنده بگزیندش

ستاره زند رای با چرخ و ماه
سخنها پراگنده کرده به راه

روانهای روشن ببیند به خواب
همه بودنیها چوآتش برآب

شبی خفته بد شاه نوشین روان
خردمند و بیدار و دولت جوان

چنان دید درخواب کز پیش تخت
برستی یکی خسروانی درخت

شهنشاه را دل بیاراستی
می‌و رود و رامشگران خواستی

بر او بران گاه آرام و ناز
نشستی یکی تیزدندان گراز

چو بنشست می خوردن آراستی
وزان جام نوشین‌روان خواستی

چوخورشید برزد سر از برج گاو
ز هر سو برآمد خروش چگاو

نشست از بر تخت کسری دژم
ازان دیده گشته دلش پر ز غم

گزارندهٔ خواب را خواندند
ردان را ابر گاه بنشاندند

بگفت آن کجا دید در خواب شاه
بدان موبدان نماینده راه

گزارندهٔ خواب پاسخ نداد
کزان دانش او را نبد هیچ یاد

به نادانی آنکس که خستو شود
ز فام نکوهنده یک سو شود

ز داننده چون شاه پاسخ نیافت
پراندیشه دل را سوی چاره تافت

فرستاد بر هر سویی مهتری
که تا باز جوید ز هر کشوری

یکی بدره با هر یکی یار کرد
به برگشتن امید بسیار کرد

به هر بدره‌ای بد درم ده هزار
بدان تاکند در جهان خواستار

گزارنده خواب دانا کسی
به هر دانشی راه جسته بسی

که بگزارد این خواب شاه جهان
نهفته بر آرد ز بند نهان

یکی بدره آگنده او را دهند
سپاسی به شاه جهان برنهند

به هر سو بشد موبدی کاردان
سواری هشیوار بسیار دان

یکی از ردان نامش آزادسرو
ز درگاه کسری بیامد به مرو

بیامد همه گرد مرو او بجست
یکی موبدی دید بازند و است

همی کودکان را بیاموخت زند
به تندی و خشم و ببانگ بلند

یکی کودکی مهتر ایدر برش
پژوهنده زند وا ستا سرش

همی‌خواندندیش بوزرجمهر
نهاده بران دفتر از مهر چهر

عنانرا بپیچید موبد ز راه
بیامد بپرسید زو خواب شاه

نویسنده گفت این نه کارمنست
زهر دانشی زند یارمنست

ز موبد چو بشنید بوزرجمهر
بدو داد گوش و بر افروخت چهر

باستاد گفت این شکارمنست
گزاریدن خواب کارمنست

یکی بانگ برزد برو مرد است
که تو دفتر خویش کردی درست

فرستاده گفت ای خردمند مرد
مگر داند او گرد دانا مگرد

غمی شد ز بوزرجمهر اوستاد
بگوی آنچ داری بدو گفت یاد

نگویم من این گفت جز پیش شاه
بدانگه که بنشاندم پیش گاه

بدادش فرستاده اسب و درم
دگر هرچ بایستش از بیش و کم

برفتند هر دو برابر ز مرو
خرامان چو زیر گل اندر تذرو

چنان هم گرازان و گویان ز شاه
ز فرمان وز فر وز تاج و گاه

رسیدند جایی کجا آب بود
چو هنگامه خوردن و خواب بود

به زیر درختی فرود آمدند
چوچیزی بخوردند و دم بر زدند

بخفت اندران سایه بوزرجمهر
یکی چادر اندرکشیده به چهر

هنوز این گرانمایه بیدار بود
که با او به راه اندرون یار بود

نگه کرد و پیسه یکی مار دید
که آن چادر از خفته اندر کشید

ز سر تا به پایش ببویید سخت
شد ازپیش او نرم سوی درخت

چو مار سیه بر سر دار شد
سر کودک از خواب بیدار شد

چو آن اژدها شورش او شنید
بران شاخ باریک شد ناپدید

فرستاده اندر شگفتی بماند
فراوان برو نام یزدان بخواند

به دل گفت کین کودک هوشمند
بجایی رسد در بزرگی بلند

وزان بیشه پویان به راه آمدند
خرامان به نزدیک شاه آمدند

فرستاده از پیش کودک برفت
برتخت کسری خرامید تفت

بدو گفت کای شاه نوشین‌روان
تویی خفته بیدار و دولت جوان

برفتم ز درگاه شاها به مرو
بگشتم چو اندر گلستان تذرو

ز فرهنگیان کودکی یافتم
بیاوردم و تیز بشتافتم

بگفت آن سخن کزلب او شنید
ز مار سیاه آن شگفتی که دید

جهاندار کسری ورا پیش خواند
وزان خواب چندی سخنها براند

چوبشنید دانا ز نوشین روان
سرش پرسخن گشت و گویا زبان

چنین داد پاسخ که در خان تو
میان بتان شبستان تو

یکی مرد برناست کز خویشتن
به آرایش جامه کرده‌ست زن

ز بیگانه پردخته کن جایگاه
برین رای ما تا نیابند راه

بفرمای تا پیش تو بگذرند
پی خویشتن بر زمین بسپرند

بپرسیم زان ناسزای دلیر
که چون اندر آمد به بالین شیر

ز بیگانه ایوانش پردخت کرد
درکاخ شاهنشهی سخت کرد

بتان شبستان آن شهریار
برفتند پر بوی و رنگ و نگار

سمن بوی خوبان با ناز و شرم
همه پیش کسری برفتند نرم

ندیدند ازین سان کسی در میان
برآشفت کسری چو شیر ژیان

گزارنده گفت این نه اندر خورست
غلامی میان زنان اندرست

شمن گفت رفتن بافزون کنید
رخ از چادر شرم بیرون کنید

دگر باره بر پیش بگذاشتند
همه خواب را خیره پنداشتند

غلامی پدید آمد اندر میان
به بالای سرو و بچهر کیان

تنش لرز لرزان به کردار بید
دل از جان شیرین شده نا امید

کنیزک بدان حجره هفتاد بود
که هر یک به تن سرو آزاد بود

یکی دختری مهتر چاج بود
به بالای سرو و ببر عاج بود

غلامی سمن پیکر و مشک‌بوی
به خان پدر مهربان بد بدوی

بسان یکی بنده در پیش اوی
به هر جا که رفتی بدی خویش اوی

بپرسید ز و گفت کین مرد کیست
کسی کو چنین بنده پرورد کیست

چنین برگزیدی دلیر و جوان
میان شبستان نوشین‌روان

چنین گفت زن کین ز من کهترست
جوانست و با من ز یک مادرست

چنین جامه پوشید کز شرم شاه
نیارست کردن به رویش نگاه

برادر گر از تو بپوشید روی
ز شرم توبود آن بهانه مجوی

چو بشنید این گفته نوشین‌روان
شگفت آمدش کار هر دو جوان

برآشفت زان پس به دژخیم گفت
که این هر دو در خاک باید نهفت

کشنده ببرد آن دو تن را دوان
پس پردهٔ شاه نوشین‌روان

برآویختشان درشبستان شاه
نگونسار پرخون و تن پر گناه

گزارندهٔ خواب را بدره داد
ز اسب وز پوشیدنی بهره داد

فرومانده از دانش او شگفت
ز گفتارش اندازه‌ها برگرفت

نوشتند نامش به دیوان شاه
بر موبدان نماینده راه

فروزنده شد نام بوزرجمهر
بدو روی بنمود گردان سپهر

همی روز روزش فزون بود بخت
بدو شادمان بد دل شاه سخت

دل شاه کسری پر از داد بود
به دانش دل ومغزش آباد بود

بدرگاه بر موبدان داشتی
ز هر دانشی بخردان داشتی

همیشه سخن گوی هفتاد مرد
به درگاه بودی بخواب و بخورد

هرانگه که پردخته گشتی ز کار
ز داد و دهش وز می و میگسار

زهر موبدی نوسخن خواستی
دلش را بدانش بیاراستی

بدانگاه نو بود بوزرجمهر
سراینده وزیرک وخوب چهر

چنان بدکزان موبدان و ردان
ستاره شناسان و هم بخردان

همی دانش آموخت و اندر گذشت
و زان فیلسوفان سرش برگذشت

چنان بد که بنشست روزی بخوان
بفرمود کاین موبدان را بخوان

که باشند دانا و دانش پذیر
سراینده و باهش و یاد گیر

برفتند بیداردل موبدان
زهر دانشی راز جسته ردان

چو نان خورده شد جام می‌خواستند
به می جان روشن بیاراستند

بدانندگان شاه بیدار گفت
که دانش گشاده کنید از نهفت

هران کس که دارد به دل دانشی
بگوید مرا زو بود رامشی

ازیشان هران کس که دانا بدند
بگفتن دلیر و توانا بدند

زبان برگشادند برشهریار
کجا بود داننده را خواستار

چو بوزرجمهر آن سخنها شنید
بدانش نگه کردن شاه دید

یکی آفرین کرد و بر پای خاست
چنین گفت کای داور داد و راست

زمین بنده تاج وتخت تو باد
فلک روشن از روی و بخت تو باد

گر ای دون که فرمان دهی بنده را
که بگشاید از بند گوینده را

بگویم و گر چند بی‌مایه‌ام
بدانش در از کمترین پایه‌ام

نکوهش نباشد که دانا زبان
گشاده کند نزد نوشین‌روان

نگه کرد کسری بداننده گفت
که دانش چرا باید اندر نهفت

جوان برزبان پادشاهی نمود
ز گفتار او روشنایی فزود

بدو گفت روشن روان آنکسی
که کوتاه گوید به معنی بسی

کسی را که مغزش بود پرشتاب
فراوان سخن باشد و دیر یاب

چو گفتار بیهوده بسیار گشت
سخن گوی در مردمی خوارگشت

هنرجوی و تیمار بیشی مخور
که گیتی سپنجست و ما بر گذر

همه روشنیهای تو راستیست
ز تاری وکژی بباید گریست

دل هرکسی بندهٔ آرزوست
وزو هر یکی را دگرگونه خوست

سر راستی دانش ایزدست
چو دانستیش زو نترسی بدست

خردمند ودانا و روشن روان
تنش زین جهانست وجان زان جهان

هران کس که در کار پیشی کند
همه رای وآهنگ بیشی کند

بنایافت رنجه مکن خویشتن
که تیمارجان باشد و رنج تن

ز نیرو بود مرد را راستی
ز سستی دروغ آید وکاستی

ز دانش چوجان تو را مایه نیست
به از خامشی هیچ پیرایه نیست

چو بردانش خویش مهرآوری
خرد را ز تو بگسلد داوری

توانگر بود هر کرا آز نیست
خنک بنده کش آز انباز نیست

مدارا خرد را برادر بود
خرد بر سر جان چو افسر بود

چو دانا تو را دشمن جان بود
به از دوست مردی که نادان بود

توانگر شد آنکس که خشنود گشت
بدو آز و تیمار او سود گشت

بآموختن گر فروتر شوی
سخن را ز دانندگان بشنوی

به گفتار گرخیره شد رای مرد
نگردد کسی خیره همتای مرد

هران کس که دانش فرامش کند
زبان را به گفتار خامش کند

چوداری به دست اندرون خواسته
زر و سیم و اسبان آراسته

هزینه چنان کن که بایدت کرد
نشاید گشاد و نباید فشرد

خردمند کز دشمنان دور گشت
تن دشمن او را چو مزدور گشت

چو داد تن خویشتن داد مرد
چنان دان که پیروز شد در نبرد

مگو آن سخن کاندرو سود نیست
کزان آتشت بهره جز دود نیست

میندیش ازان کان نشاید بدن
نداند کس آهن به آب آژدن

فروتن بود شه که دانا بود
به دانش بزرگ و توانا بود

هر آنکس که او کردهٔ کردگار
بداند گذشت از بد روزگار

پرستیدن داور افزون کند
ز دل کاوش دیو بیرون کند

بپرهیزد از هرچ ناکردنیست
نیازارد آن را که نازردنیست

به یزدان گراییم فرجام کار
که روزی ده اویست و پروردگار

ازان خوب گفتار بوزرجمهر
حکیمان همه تازه کردند چهر

یکی انجمن ماند اندر شگفت
که مرد جوان آن بزرگی گرفت

جهاندار کسری درو خیره ماند
سرافراز روزی دهان را بخواند

بفرمود تا نام او سر کنند
بدانگه که آغاز دفتر کنند

میان مهان بخت بوزرجمهر
چو خورشید تابنده شد بر سپهر

ز پیش شهنشاه برخاستند
برو آفرینی نو آراستند

بپرسش گرفتند زو آنچ گفت
که مغز ودلش باخرد بود جفت

زبان تیز بگشاد مرد جوان
که پاکیزه دل بود و روشن‌روان

چنین گفت کز خسرو دادگر
نپیچید باید به اندیشه سر

کجا چون شبانست ما گوسفند
و گر ما زمین او سپهر بلند

نشاید گذشتن ز پیمان اوی
نه پیچیدن از رای و فرمان اوی

بشادیش باید که باشیم شاد
چو داد زمانه بخواهیم داد

هنرهاش گسترده اندرجهان
همه راز او داشتن درنهان

مشو با گرامیش کردن دلیر
کزآتش بترسد دل نره شیر

اگر کوه فرمانش دارد سبک
دلش خیره خوانیم و مغزش تنک

همه بد ز شاهست و نیکی زشاه
کزو بند و چاهست و هم تاج و گاه

سرتاجور فر یزدان بود
خردمند ازو شاد وخندان بود

ازآهرمنست آن کزو شاد نیست
دل و مغزش از دانش آباد نیست

شنیدند گفتار مرد جوان
فروبست فرتوت را زو زبان

پراگنده گشتند زان انجمن
پر از آفرین روز و شبشان دهن

دگر هفته روشن دل شهریار
همی‌بود داننده را خواستار

دل از کار گیتی به یکسو کشید
کجا خواست گفتار دانا شنید

کسی کو سرافراز درگاه بود
به دانندگی درخور شاه بود

برفتند گویندگان سخن
جوان و جهاندیده مرد کهن

سرافراز بوزرجمهرجوان
بشد باحکیمان روشن‌روان

حکیمان داننده و هوشمند
رسیدند نزدیک تخت بلند

نهادند رخ سوی بوزرجمهر
که کسری همی زو برافروخت چهر

ازیشان یکی بود فرزانه‌تر
بپرسید ازو از قضا و قدر

که انجام و فرجام چونین سخن
چه گونه‌است و این برچه آید ببن

چنین داد پاسخ که جوینده مرد
دوان وشب و روز با کار کرد

بود راه روزی برو تارو تنگ
بجوی اندرون آب او با درنگ

یکی بی هنر خفته بر تخت بخت
همی گل فشاند برو بر درخت

چنینست رسم قضا و قدر
ز بخشش نیابی به کوشش گذر

جهاندار دانا و پروردگار
چنین آفرید اختر روزگار

دگرگفت کان چیز کافزون ترست
کدامست و بیشی که را در خورست

چنین گفت کان کس که داننده تر
به نیکی کرا دانش آید ببر

دگرگفت کز ما چه نیکوترست
ز گیتی کرانیکویی درخورست

چنین داد پاسخ که آهستگی
کریمی وخوبی وشایستگی

فزونتر بکردن سرخویش پست
ببخشد نه از بهر پاداش دست

بکوشد بجوید بگرد جهان
خرامد به هنگام با همرهان

دگر گفت کاندر خردمند مرد
هنرچیست هنگام ننگ و نبرد

چنین گفت کان کس که آهوی خویش
ببیند بگرداند آیین وکیش

بپرسید دیگر که در زیستن
چه سازی که کمتر بود رنج تن

چنین داد پاسخ که گر با خرد
دلش بردبارست رامش برد

بداد وستد در کند راستی
ببندد در کژی و کاستی

ببخشد گنه چون شود کامکار
نباشد سرش تیز و نا بردبار

بپرسید دیگر که از انجمن
نگهبان کدامست برخویشتن

چنین گفت کان کو پس آرزوی
نرفت از کریمی وز نیک خوی

دگر کو بسستی نشد پیش کار
چو دید او فزونی بدروزگار

دگرگفت کزبخشش نیک‌خوی
کدامست نیکوتر از هر دو سوی

کجا در دو گیتیش بارآورد
بسالی دو بارش بهارآورد

چنین گفت کان کس که با خواسته
ببخشش کند جانش آراسته

وگر بر ستاننده آرد سپاس
ز بخشنده بازارگانی شناس

دگر گفت کز مرد پیرایه چیست
وزان نیکوییها گرانمایه چیست

چنین داد پاسخ که بخشنده مرد
کجا نیکویی با سزاوار کرد

ببالد به کردار سرو بلند
چو بالید هرگز نباشد نژند

وگر ناسزا را بسایی به مشک
نبوید نروید گل از خار خشک

سخن پرسی از گنگ گر مرد کر
به بار آید ورای ناید ببر

یکی گفت کاندر سرای سپنج
نباشد خردمند بی‌درد و رنج

چه سازیم تا نام نیک آوریم
درآغاز فرجام نیک آوریم

بدو گفت شو دور باش از گناه
جهان را همه چون تن خویش خواه

هران چیزکانت نیاید پسند
تن دوست و دشمن دران برمبند

دگرگفت کوشش ز اندازه بیش
چه گویی کزین دوکدامست پیش

چنین داد پاسخ که اندر خرد
جز اندیشه چیزی نه اندر خورد

بکوشی چو در پیش کار آیدت
چوخواهی که رنجی به بار آیدت

سزای ستایش دگر گفت کیست
اگر برنکوهیده باید گریست

چنین گفت کان کو به یزدان پاک
فزون دارد امید و هم بیم و باک

دگر گفت کای مرد روشن‌خرد
ز گردون چه بر سر همی‌بگذرد

کدامست خوشتر مرا روزگار
ازین برشده چرخ ناپایدار

سخن گوی پاسخ چنین داد باز
که هرکس که گشت ایمن و بی‌نیاز

به خوبی زمانه ورا داد داد
سزد گر نگیری جز از داد یاد

بپرسید دیگر که دانش کدام
به گیتی که باشیم زو شادکام

چنین گفت کان کو بود بردبار
به نزدیک اومرد بی‌شرم خوار

دگر گفت کان کو نجوید گزند
ز خوها کدامش بود سودمند

بگفت آنک مغزش نجوشد زخشم
بخوابد بخشم از گنهکار چشم

دگر گفت کان چیست ای هوشمند
که آید خردمند را آن پسند

چنین گفت کان کو بود پر خرد
ندارد غم آن کزو بگذرد

وگر ارجمندی سپارد به خاک
نبندد دل اندر غم و درد پاک

دگر کو ز نادیدنیها امید
چنان بگسلد دل چو از باد بید

دگر گفت بد چیست بر پادشای
کزو تیره گردد دل پارسای

چنین داد پاسخ که بر شهریار
خردمند گوید که آهو چهار

یکی آنک ترسد ز دشمن به جنگ
و دیگر که دارد دل از بخش تنگ

دگر آنک رای خردمند مرد
به یک سو نهد روز ننگ و نبرد

چهارم که باشد سرش پرشتاب
نجوید به کار اندر آرام و خواب

بپرسید دیگر که بی عیب کیست
نکوهیدن آزادگان را بچیست

چنین گفت کین را ببخشیم راست
که جان وخرد درسخن پادشاست

گرانمایگان را فسون و دروغ
به کژی و بیداد جستن فروغ

میانه بو د مرد کنداوری
نکوهشگر و سر پر از داوری

منش پستی وکام برپادشا
به بیهوده خستن دل پارسا

زبان راندن و دیده بی‌آب شرم
گزیدن خروش اندر آواز نرم

خردمند مردم که دارد روا
خرد دور کردن ز بهر هوا

بپرسید دیگر یکی هوشمند
که اندرجهان چیست آن بی‌گزند

چنین داد پاسخ او کز نخست
درپاک یزدان بدانست وجست

کزویت سپاس و بدویت پناه
خداوند روز و شب و هور و ماه

دل خویش راآشکار و نهان
سپردن به فرمان شاه جهان

تن خویشتن پروریدن به ناز
برو سخت بستن در رنج وآز

نگه داشتن مردم خویش را
گسستن تن از رنج درویش را

سپردن به فرهنگ فرزند خرد
که گیتی بنادان نشاید سپرد

چوفرمان پذیرنده باشد پسر
نوازنده باید که باشد پدر

بپرسید دیگر که فرزند راست
به نزد پدر جایگاهش کجاست

چنین داد پاسخ که نزد پدر
گرامی چوجانست فرخ پسر

پس ازمرگ نامش بماند به جای
ازیرا پسرخواندش رهنمای

بپرسید دیگر که ازخواسته
که دانی که دارد دل آراسته

چنین داد پاسخ که مردم به چیز
گرامیست وز چیز خوارست نیز

نخست آنکه یابی بدو آرزوی
ز هستیش پیدا کنی نیک‌خوی

وگر چون بباید نیاری به کار
همان سنگ وهم گوهر شاهوار

دگر گفت با تاج و نام بلند
کرا خوانی از خسروان سودمند

چنین داد پاسخ کزان شهریار
که ایمن بود مرد پرهیزکار

وز آواز او بدهراسان بود
زمین زیر تختش تن آسان بود

دگر گفت مردم توانگر بچیست
به گیتی پر از رنج و درویش کیست

چنین گفت آنکس که هستش بسند
ببخش خداوند چرخ بلند

کسی را کجا بخت انباز نیست
بدی در جهان بتر از آز نیست

ازو نامداران فروماندند
همه همزبان آفرین خواندند

چو یک هفته بگذشت هشتم پگاه
نشست از بر تخت پیروز شاه

بخواند آنکسی راکه دانا بدند
به گفتار ودانش توانا بدند

بگفتند هرگونه‌ای هرکسی
همانا پسندش نیامد بسی

چنین گفت کسری به بوزرجمهر
که از چادر شرم بگشای چهر

سخن گوی دانا زبان برگشاد
ز هرگونه دانش همی‌کرد یاد

نخست آفرین کرد بر شهریار
که پیروز بادا سر تاجدار

دگر گفت مردم نگردد بلند
مگر سر بپیچد ز راه گزند

چو باید که دانش بیفزایدت
سخن یافتن را خرد بایدت

در نام جستن دلیری بود
زمانه ز بد دل به سیری بود

وگر تخت جویی هنر بایدت
چوسبزی بود شاخ و بر بایدت

چوپرسند پرسندگان از هنر
نشاید که پاسخ دهیم از گهر

گهر بی‌هنر ناپسندست و خوار
برین داستان زد یکی هوشیار

که گر گل نبوید به رنگش مجوی
کز آتش بروید مگر آب جوی

توانگر به بخشش بود شهریار
به گنج نهفته نه‌ای پایدار

به گفتار خوب ار هنر خواستی
به کردار پیدا کند راستی

فروتر بود هرک دارد خرد
سپهرش همی درخرد پرورد

چنین هم بود مردم شاد دل
ز کژیش خون گردد آزاد دل

خرد درجهان چون درخت وفاست
وزو بار جستن دل پادشاست

چوخرسند باشی تن آسان شوی
چو آز آوری زو هراسان شوی

مکن نیک مردی به جای کسی
که پاداش نیکی نیابی بسی

گشاده دلانرا بود بخت یار
انوشه کسی کو بود بردبار

هران کس که جوید همی برتری
هنرها بباید بدین داوری

یکی رای وفرهنگ باید نخست
دوم آزمایش بباید درست

سیوم یار باید بهنگام کار
ز نیک وز بد برگرفتن شمار

چهارم که مانی بجا کام را
ببینی ز آغاز فرجام را

به پنجم اگر زورمندی بود
به تن کوشش آری بلندی بود

وزین هر دری جفت گردد سخن
هنرخیره بی‌آزمایش مکن

ازان پس چو یارت بود نیکساز
بروبر به هنگامت آید نیاز

چو کوشش نباشد تن زورمند
نیارد سر آرزوها ببند

چو کوشش ز اندازه اندر گذشت
چنان دان که کوشنده نومید گشت

خوی مرد دانا بگوییم پنج
کزان عادت او خود نباشد به رنج

چونادان عادت کند هفت چیز
وزان هفت چیز به رنج‌ست نیز

نخست آنک هرکس که دارد خرد
ندارد غم آن کزو بگذرد

نه شادان کند دل بنایافته
نه گر بگذرد زو شود تافته

چو از رنج وز بد تن آسان شود
ز نابودنیها هراسان شود

چو سختیش پیش آید از هر شمار
شود پیش و سستی نیارد به کار

ز نادان که گفتیم هفتست راه
یکی آنک خشم آورد بی‌گناه

گشاده کند گنج بر ناسزای
نه زو مزد یابد بهر دو سرای

سه دیگر به یزدان بود ناسپاس
تن خویش را در نهان ناشناس

چهارم که با هر کسی راز خویش
بگوید برافرازد آواز خویش

به پنجم به گفتار ناسودمند
تن خویش دارد بدرد و گزند

ششم گردد ایمن ز نا استوار
همی پرنیان جوید از خار بار

به هفتم که بستیهد اندر دروغ
به بی‌شرمی اندر بجوید فروغ

چنان دان توای شهریار بلند
که از وی نبیند کسی جز گزند

چو بر انجمن مرد خامش بود
ازان خامشی دل به رامش بود

سپردن به دانای داننده گوش
به تن توشه یابد به دل رای وهوش

شنیده سخنها فرامش مکن
که تاجست برتخت شاهی سخن

چوخواهی که دانسته آید به بر
به گفتار بگشای بند از هنر

چوگسترد خواهی به هر جای نام
زبان برکشی همچو تیغ از نیام

چو بامرد دانات باشد نشست
زبردست گردد سر زیر دست

ز دانش بود جان و دل را فروغ
نگر تا نگردی به گرد دروغ

سخنگوی چون بر گشاید سخن
بمان تا بگوید تو تندی مکن

زبان را چو با دل بود راستی
ببندد ز هر سو درکاستی

ز بیکار گویان تو دانا شوی
نگویی ازان سان کزو بشنوی

ز دانش دربی‌نیازی مجوی
و گر چند ازو سختی آید بروی

همیشه دل شاه نوشین‌روان
مبادا ز آموختن ناتوان

بپرسید پس موبد تیز مغز
که اندر جهان چیست کردار نغز

کجا مرد را روشنایی دهد
ز رنج زمانه رهایی دهد

چنین داد پاسخ که هر کو خرد
بیابد ز هر دو جهان بر خورد

بدو گفت گرنیستش بخردی
خرد خلعتی روشنست ایزدی

چنین داد پاسخ که دانش بهست
چو دانا بود برمهان برمهست

بدو گفت گر راه دانش نجست
بدین آب هرگز روان را نشست

چنین داد پاسخ که از مرد گرد
سرخویش را خوار باید شمرد

اگر تاو دارد به روز نبرد
سر بدسگال اندر آرد بگرد

گرامی بود بر دل پادشا
بود جاودان شاد و فرمانروا

بدو گفت گرنیستش بهره زین
ندارد پژوهیدن آیین و دین

چنین داد پاسخ که آن به که مرگ
نهد بر سر او یکی تیره ترگ

دگر گفت کزبار آن میوه دار
که دانا بکارد به باغ بهار

چه سازیم تاهرکسی برخوریم
وگر سایهٔ او به پی بسپریم

چنین داد پاسخ که هر کو زبان
ز بد بسته دارد نرنجد روان

کسی را ندرد به گفتار پوست
بود بر دل انجمن نیز دوست

همه کار دشوارش آسان شود
ورا دشمن ودوست یکسان شود

دگر گفت کان کو ز راه گزند
بگردد بزرگست و هم ارجمند

چنین داد پاسخ که کردار بد
بسان درختیست با بار بد

اگر نرم گوید زبان کسی
درشتی به گوشش نیاید بسی

بدان کز زبانست گوشش به رنج
چو رنجش نجویی سخن را بسنج

همان کم سخن مرد خسروپرست
جز از پیش گاهش نشاید نشست

دگر از بدیهای نا آمده
گریزد چو از دام مرغ و دده

سه دیگر که بر بد توانا بود
بپرهیزد ار ویژه دانا بود

نیازد به کاری که ناکردنیست
نیازارد آن را که نازردنیست

نماند که نیکی برو بگذرد
پی روز نا آمده نشمرد

بدشمن ز نخچیر آژیرتر
برو دوست همواره چون تیر و پر

ز شادی که فرجام او غم بود
خردمند را ارز وی کم بود

تن آسانی و کاهلی دور کن
بکوش وز رنج تنت سور کن

که ایدر تو را سود بی‌رنج نیست
چنان هم که بی‌پاسبان گنج نیست

ازین باره گفتار بسیار گشت
دل مردم خفته بیدار گشت

جهان زنده باد به نوشین‌روان
همیشه جهاندار و دولت جوان

برو خواندند آفرین موبدان
کنارنگ و بیداردل بخردان

ستودند شاه جهان را بسی
برفتند با خرمی هرکسی

دوهفته برین نیز بگذشت شاه
بپردخت روزی ز کاری سپاه

بفرمود تا موبدان و ردان
به ایوان خرامند با بخردان

بپرسید شاه ازبن و از نژاد
ز تیزی و آرام و فرهنگ و داد

ز شاهی وز داد کنداوران
ز آغاز وفرجام نیک اختران

سخن کرد زین موبدان خواستار
به پرسش گرفت آنچ آید به کار

به بوزرجمهر آن زمان شاه گفت
که رخشنده گوهر برآر از نهفت

یکی آفرین کرد بوزرجمهر
که‌ای شاه روشن‌دل و خوب‌چهر

چنان دان که اندر جهان نیز شاه
یکی چون تو ننهاد برسرکلاه

به داد و به دانش به تاج و به تخت
به فر و به چهر و برای و به بخت

چوپرهیزکاری کند شهریار
چه نیکوست پرهیز با تاجدار

ز یزدان بترسد گه داوری
نگردد به میل و بکنداوری

خرد راکند پادشا بر هوا
بدانگه که خشم آورد پادشا

نباید که اندیشهٔ شهریار
بود جز پسندیدهٔ کردگار

ز یزدان شناسد همه خوب و زشت
به پاداش نیکی بجوید بهشت

زبان راست گوی و دل آزرم‌جوی
همیشه جهان را بدو آبروی

هران کس که باشد ورا رای‌زن
سبک باشد اندر دل انجمن

سخن گوی وروشن دل و دادده
کهان را بکه دارد و مه به مه

کسی کو بود شاه را زیر دست
نباید که یابد به جائی شکست

بدانگه شد تاج خسرو بلند
که دانا بود نزد او ارجمند

نگه داشتن کار درگاه را
به زهر آژدن کام بدخواه را

چو دارد ز هر دانشی آگهی
بماند جهاندار با فرهی

نباید که خسبد کسی دردمند
که آید مگر شاه را زو گزند

کسی کو به بادافره اندرخورست
کجا بدنژادست و بد گوهرست

کند شاه دور از میان گروه
بی‌آزار تا زو نگردد ستوه

هران کس که باشد به زندان شاه
گنهکار گر مردم بیگناه

به فرمان یزدان بباید گشاد
بزند و باست آنچ کرده‌ست یاد

سپهبد به فرهنگ دارد سپاه
براساید از درد فریادخواه

چو آژیر باشی ز دشمن برای
بداندیش را دل برآید ز جای

همه رخنهٔ پادشاهی بمرد
بداری به هنگام پیش از نبرد

به چیزی که گردد نکوهیده شاه
نکوهش بود نیز با فر و گاه

ازو دور گشتن به رغم هوا
خرد را بران رای کردن گوا

فزودن به فرزند برمهر خویش
چو در آب دیدن بود چهر خویش

ز فرهنگ وز دانش آموختن
سزد گر دلت یابد افروختن

گشادن برو بر در گنج خویش
نباید که یادآورد رنج خویش

هرانگه که یازد ببد کار دست
دل شاه بچه نباید شکست

چو بر بد کنش دست گردد دراز
به خون جز به فرمان یزدان میاز

و گر دشمنی یابی اندر دلش
چو خوباشد از بوستان بگسلش

که گر دیر ماند بنیرو شود
وزو باغ شاهی پرآهو شود

چوباشد جهانجوی با فر و هوش
نباید که دارد به بدگوی گوش

ز دستور بد گوهر و گفت بد
تباهی به دیهیم شاهی رسد

نباید شنیدن ز نادان سخن
چو بد گوید از داد فرمان مکن

همه راستی باید آراستن
نباید که دیو آورد کاستن

چواین گفتها بشنود پارسا
خرد راکند بر دلش پادشا

کند آفرین تاج برشهریار
شود تخت شاهی برو پایدار

بنازد بدو تاج شاهی و تخت
بداندیش نومید گردد زبخت

چو برگردد این چرخ ناپایدار
ازو نام نیکو بود یادگار

بماناد تا روز باشد جوان
هنر یافته جان نوشین‌روان

ز گفتار او انجمن خیره شد
همه رای دانندگان تیره شد

چو نوشین‌روان آن سخنها شنود
به روزیش چندانک بد برفزود

وزان پندها دیده پر آب کرد
دهانش پر از در خوشاب کرد

یکی انجمن لب پر از آفرین
برفتند ز ایوان شاه زمین

برین نیز بگذشت یک هفته روز
بهشتم چو بفروخت گیتی‌فروز

بیانداخت آن چادر لاژورد
بیاراست گیتی به دیبای زرد

شهنشاه بنشست با موبدان
جهاندیده و کار کرده ردان

سرموبد موبدان اردشیر
چو شاپور وچون یزدگرد دبیر

ستاره شناسان و جویندگان
خردمند و بیدار گویندگان

سراینده بوزرجمهر جوان
بیامد برشاه نوشین‌روان

بدانندگان گفت شاه جهان
که باکیست این دانش اندر نهان

کزو دین یزدان به نیرو شود
همان تخت شاهی بی‌آهو شود

چوبشنید زو موبد موبدان
زبان برگشاد از میان ردان

چنین داد پاسخ که از داد شاه
درفشان شود فر دیهیم و گاه

چو با داد بگشاید از گنج بند
بماند پس از مرگ نامش بلند

دگر کو بشوید زبان از دروغ
نجوید به کژی ز گیتی فروغ

سپهبد چو با داد و بخشایشست
ز تاجش زمانه پرآسایشست

و دیگر که از کهتر پرگناه
چو پوزش کند باز بخشدش شاه

به پنجم جهاندار نیکوسخن
که نامش نگردد به گیتی کهن

همه راست گوید سخن کم وبیش
نگردد بهر کار ز آیین خویش

ششم بر پرستندهٔ تخت خویش
چنان مهر دارد که بر بخت خویش

به هفتم سخن هرک دانا بود
زبانش بگفتن توانا بود

نگردد دلش سیر ز آموختن
از اندیشگان مغز را سوختن

به آزادیست ازخرد هرکسی
چنانچون ببالد ز اختر بسی

دلت مگسل ای شاه راد از خرد
خرد نام و فرجام را پرورد

منش پست وکم دانش آنکس که گفت
کنم کم ز گیتی کسی نیست جفت

چنین گفت پس یزدگرد دبیر
که ای شاه دانا و دانش‌پذیر

ابرشاه زشتست خون ریختن
به اندک سخن دل برآهیختن

همان چون سبک سر بود شهریار
بداندیش دست اندآرد به کار

همان با خردمند گیرد ستیز
کند دل ز نادانی خویش تیز

دل شاه گیتی چو پر آز گشت
روان ورا دیو انباز گشت

و رایدون که حاکم بود تیزمغز
نیاید ز گفتار او کار نغز

دگر کارزاری که هنگام جنگ
بترسد ز جان و نترسد ز ننگ

توانگر که باشد دلش تنگ و زفت
شکم زمین بهتر او را نهفت

چو بر مرد درویش کنداوری
نه کهتر نه زیبندهٔ مهتری

چوکژی کند پیر ناخوش بود
پس ازمرگ جانش پرآتش بود

چو کاهل بود مرد برنا به کار
ازو سیر گردد دل روزگار

نماند ز نا تندرستی جوان
مبادش توان و مبادش روان

چو بوزرجمهر این سخنهای نغز
شنید و بدانش بیاراست مغز

چنین گفت باشاه خورشید چهر
که بادا به کام تو روشن سپهر

چنان دان که هرکس که دارد خرد
بدانش روان را همی‌پرورد

نکوهیده ده کار بر ده گروه
نکوهیده‌تر نزد دانش پژوه

یکی آنک حاکم بود با دروغ
نگیرد بر مرد دانا فروغ

سپهبد که باشد نگهبان گنج
سپاهی که او سر بپیچد ز رنج

دگر دانشومند کو از بزه
نترسد چو چیزی بود بامزه

پزشکی که باشد به تن دردمند
ز بیمار چون باز دارد گزند

چو درویش مردم که نازد به چیز
که آن چیز گفتن نیرزد به نیز

همان سفله کز هر کس آرام و خواب
ز دریا دریغ آیدش روشن آب

وگرباد نوشین بتو برجهد
سپاسی ازان برسرت برنهد

بهفتم خردمند کاید به خشم
به چیز کسان برگمارد دو چشم

بهشتم به نادان نماینده راه
سپردن به کاهل کسی کارگاه

همان بیخرد کو نیابد خرد
پشیمان شود هم ز گفتار بد

دل مردم بیخرد به آرزوی
برین گونه آویزد ای نیک‌خوی

چوآتش که گوگرد یابد خورش
گرش درنیستان بود پرورش

دل شاه نوشین‌روان زنده باد
سران جهان پیش او بنده باد

برین نیزبگذشت یک هفته ماه
نشست از بر تخت پیروز شاه

به یک دست موبد که بودش وزیر
به دست دگر یزدگرد دبیر

همان گرد بر گرد او موبدان
سخن گو چو بوزرجمهر جوان

به بوزرجمهر آن زمان گفت شاه
که‌ای مرد پر دانش و نیک‌خواه

سخنها که جان را بود سودمند
همی مرد بی‌ارز گردد بلند

ازو گنج گویا نگیرد کمی
شنودن بود مرد را خرمی

چنین گفت موبد به بوزرجمهر
که‌ای نامورتر ز گردان سپهر

چه دانی که بیشیش بگزایدت
چوکمی بود روز بفزایدت

چنین داد پاسخ که کمتر خوری
تن آسان شوی هم روان پروری

ز کردار نیکی چو بیشی کنی
همی برهماورد پیشی کنی

چنین گفت پس یزدگرد دبیر
که‌ای مرد گوینده و یاد گیر

سه آهو کدامند با دل به راز
که دارند وهستند زان بی‌نیاز

چنین داد پاسخ که باری نخست
دل از عیب جستن ببایدت شست

بی‌آهو کسی نیست اندر جهان
چه در آشکار و چه اندر نهان

چومهتر بود بر تو رشک آوری
چوکهتر بود زو سرشک آوری

سه دیگر سخن چین و دوروی مرد
بران تا برانگیزد از آب گرد

چو گوینده‌ای کو نه برجایگاه
سخن گفت و زو دور شد فر و جاه

همان کو سخن سر به سر نشنود
نداند به گفتار و هم نگرود

به چیزی ندارد خردمند چشم
کزو بازماند بپیچد ز خشم

بپرسید پس موبد موبدان
که این برتر از دانش بخردان

کسی نیست بی‌آرزو درجهان
اگر آشکارست و گر در نهان

همان آرزو را پدیدست راه
که پیدا کند مرد را دستگاه

کدامین ره آید تو را سودمند
کدامست با درد و رنج و گزند

چنین داد پاسخ که راه از دو سوست
گذشتن تو را تا کدام آرزوست

ز گیتی یکی بازگشتن به خاک
که راهی درازست با بیم و باک

خرد باشدت زین سخن رهنمون
بدین پرسش اندر چرایی و چون

خرد مرد راخلعت ایزدیست
سزاوار خلعت نگه کن که کیست

تنومند را کو خرد یار نیست
به گیتی کس او را خریدار نیست

نباشد خرد جان نباشد رواست
خرد جان پاکست و ایزد گو است

چوبنیاد مردی بیاموخت مرد
سرافراز گردد به ننگ و نبرد

ز دانش نخستین به یزدان گرای
که او هست و باشد همیشه به جای

بدو بگروی کام دل یافتی
رسیدی به جایی که بشتافتی

دگر دانش آنست کز خوردنی
فراز آوری روی آوردنی

بخورد و بپوشش به یزدان گرای
بدین دار فرمان یزدان به جای

گر آیدت روزی به چیزی نیاز
به دشت و به گنج و به پیلان مناز

هم از پیشه‌ها آن گزین کاندروی
ز نامش نگردد نهان آبروی

همان دوستی باکسی کن بلند
که باشد بسختی تو را سودمند

تو در انجمن خامشی برگزین
چوخواهی که یک سر کنند آفرین

چو گویی همان گوی کموختی
به آموختن درجگر سوختی

سخن سنج و دینار گنجی مسنج
که در دانشی مرد خوارست گنج

روان در سخن گفتن آژیرکن
کمان کن خرد را سخن تیرکن

چو رزم آیدت پیش هشیار باش
تنت را ز دشمن نگهدار باش

چو بدخواه پیش توصف برکشید
تو را رای وآرام باید گزید

برابر چو بینی کسی هم نبرد
نباید که گردد تو را روی زرد

تو پیروزی ار پیشدستی کنی
سرت پست گردد چوسستی کنی

بدانگه که اسب افگنی هوش دار
سلیح هم آورد را گوش دار

گرو تیز گردد تو زو برمگرد
هشیوار یاران گزین در نبرد

چودانی که با او نتابی مکوش
ببرگشتن از رزم باز آر هوش

چنین هم نگه دار تن در خورش
نباید که بگزایدت پرورش

بخور آن چنان کان بنگزایدت
ببیشی خورش تن بنفزایدت

مکن درخورش خویش را چار سوی
چنان خور که نیزت کند آرزوی

ز می نیزهم شادمانی گزین
که مست ازکسی نشنود آفرین

چو یزدان پسندی پسندیده‌ای
جهان چون تنست و تو چون دیده‌ای

بسی از جهان آفرین یاد کن
پرستش برین یاد بنیاد کن

به ژرفی نگهدار هنگام را
به روز و به شب گاه آرام را

چودانی که هستی سرشته ز خاک
فرامش مکن راه یزدان پاک

پرستش ز خورد ایچ کمتر مکن
تو نو باش گرهست گیتی کهن

به نیکی گرای و غنیمت شناس
همه ز آفریننده دار این سپاس

مگرد ایچ گونه به گرد بدی
به نیکی گر ایی اگر بخردی

ستوده‌ترآنکس بود در جهان
که نیکش بود آشکار و نهان

هوا را مبر پیش رای وخرد
کزان پس خرد سوی تو ننگرد

چوخواهی که رنج تو آید به بر
ز آموزگاران مپرتاب سر

دبیری بیاموز فرزند را
چوهستی بود خویش و پیوند را

دبیری رساند جوان را به تخت
کند نا سزا را سزاوار بخت

دبیریست از پیشه‌ها ارجمند
کزو مرد افگنده گردد بلند

چو با آلت و رای باشد دبیر
نشیند بر پادشا ناگزیر

تن خویش آژیر دارد ز رنج
بیابد بی‌اندازه از شاه گنج

بلاغت چو با خط گرد آیدش
براندیشه معنی بیفزایدش

ز لفظ آن گزیند که کوتاه‌تر
بخط آن نماید که دلخواه‌تر

خردمند باید که باشد دبیر
همان بردبار و سخن یادگیر

هشیوار و سازیدهٔ پادشا
زبان خامش از بد به تن پارسا

شکیبا و با دانش و راست‌گوی
وفادار و پاکیزه و تازه‌روی

چو با این هنرها شود نزد شاه
نشاید نشستن مگر پیش گاه

سخنها چوبشنید از و شهریار
دلش تازه شد چون گل اندر بهار

چنین گفت کسری به موبد که رو
ورا پایگاهی بیارای نو

درم خواه و خلعت سزاوار اوی
که در دل نشسته‌ست گفتار اوی

دگر هفته چون هور بفراخت تاج
بیامد نشست از بر تخت عاج

ابا نامور موبدان و ردان
جهاندار و بیدار دل بخردان

همی‌خواست ز ایشان جهاندارشاه
همان نیز فرخ دبیر سپاه

هم از فیلسوفان وز مهتران
ز هر کشوری کار دیده سران

همان ساوه و یزدگرد دبیر
به پیش اندرون بهمن تیزویر

به بوزرجمهر آن زمان گفت شاه
که دل را بیارای و بنمای راه

زمن راستی هرچ دانی بگوی
به کژی مجو ازجهان آبروی

پرستش چگونه است فرمان من
نگه داشتن رای و پیمان من

ز گیتی چو آگه شوند این مهان
شنیده بگویند با همرهان

چنین گفت با شاه بیدار مرد
که ای برتر از گنبد لاژورد

پرستیدن شهریار زمین
نجوید خردمند جز راه دین

نباید به فرمان شاهان درنگ
نباید که باشد دل شاه تنگ

هرآنکس که برپادشا دشمنست
روانش پرستار آهرمنست

دلی کو ندارد تن شاه دوست
نباید که باشد ورا مغز و پوست

چنان دان که آرام گیتیست شاه
چونیکی کنیم او دهد دستگاه

به نیک و بد او را بود دست رس
نیازد به کین و به آزرم کس

تو مپسند فرزند را جای اوی
چوجان دار در دل همه رای اوی

به شهری که هست اندرو مهرشاه
نیابد نیاز اندران بوم راه

بدی از تو از فر او بگذرد
که بختش همه نیکویی پرورد

جهان را دل ازشاه خندان بود
که بر چهر او فر یزدان بود

چو از نعمتش بهره یابی بکوش
که داری همیشه به فرمانش گوش

به اندیشه گر سربپیچی ازوی
نبیند به نیکی تو را بخت روی

چو نزدیک دارد مشو برمنش
وگر دور گردی مشو بدکنش

پرستنده گر یابد از شاه رنج
نگه کن که با رنج نامست و گنج

نباید که سیر آید از کارکرد
همان تیز گردد ز گفتار سرد

اگر گشن شد بنده را دستگاه
به فر و به نام جهاندار شاه

گر از ده یکی باژ خواهد رواست
چنان رفت باید که او را هواست

گرامی‌تر آنکس بود نزد شاه
که چون گشن بیند ورا دستگاه

ز بهری که اورا سراید ز گنج
نماند که باشد بدو درد و رنج

ز یزدان بود آنک ماند سپاس
کند آفرین مرد یزدان‌شناس

و دیگر که اندر دلش راز شاه
بدارد نگوید به خورشید وماه

به فرمان شاه آنک سستی کند
همی از تن خویش مستی کند

نکوهیده باشد گل آن درخت
که نپراگند بار بر تاج وتخت

ز کسهای او پیش او بدمگوی
که کمتر کنی نزد او آبروی

و گر پرسدت هرچ دانی نگوی
به بسیار گفتن مبر آبروی

هرآنکس که بسیار گوید دروغ
به نزدیک شاهان نگیرد فروغ

سخن کان نه اندر خورد با خرد
بکوشد که بر پادشا نشمرد

فزونست زان دانش اندر جهان
که بشنید گوش آشکار و نهان

کسی را که شاه جهان خوار کرد
بماند همیشه روان پر ز درد

همان در جهان ارجمند آن بود
که با او لب شاه خندان بود

چو بنوازدت شاه کشی مکن
اگر چه پرستنده باشی کهن

که هرچند گردد پرستش دراز
چنان دان که هست او ز تو بی‌نیاز

اگر با تو گردد ز چیزی دژم
به پوزش گرای و مزن هیچ دم

اگر پرورد دیگری را همان
پرستار باشد چو تو بی گمان

و گر نیستت آگهی زان گناه
برهنه دلت را ببر نزد شاه

وگر نه هیچ تاب اندر آری به دل
بدو روی منمای و پی برگسل

به فرش ببیند نهان تو را
دل کژ و تیره روان تو را

ازان پس نیابی تو زو نیکوی
همان گرم گفتار او نشنوی

در پادشا همچو دریا شمر
پرستنده ملاح وکشتی هنر

سخن لنگر و بادبانش خرد
به دریا خردمند چون بگذرد

همان بادبان را کند سایه دار
که هم سایه‌دارست و هم مایه دار

کسی کو ندارد روانش خرد
سزد گر در پادشا نسپرد

اگر پادشا کوه آتش بدی
پرستنده را زیستن خوش بدی

چو آتش گه خشم سوزان بود
چوخشنود باشد فروزان بود

ازو یک زمان شیروشهدست بهر
به دیگر زمان چون گزاینده زهر

به کردار دریا بود کارشاه
به فرمان او تابد از چرخ ماه

ز دریا یکی ریگ دارد به کف
دگر دربیابد میان صدف

جهان زنده بادا بنوشین‌روان
همیشه به فرمانش کیوان روان

نگه کرد کسری بگفتا راوی
دلش گشت خرم به دیدار اوی

چو گفتی که زه بدره بودی چهار
بدین گونه بد بخشش شهریار

چو با زه بگفتی زهازه بهم
چهل بدره بودی ز گنجش درم

چو گنجور باشاه کردی شمار
به هربدره بودی درم ده هزار

شهنشاه با زه زهازه بگفت
که گفتار او با درم بود جفت

بیاورد گنجور خورشید چهر
درم بدره‌ها پیش بوزرجمهر

برین داستان برسخن ساختم
به مهبود دستور پرداختم

میاسای ز آموختن یک زمان
ز دانش میفگن دل اندرگمان

چوگویی که فام خرد توختم
همه هرچ بایستم آموختم

یکی نغز بازی کند روزگار
که بنشاندت پیش آموزگار

ز دهقان کنون بشنو این داستان
که برخواند از گفتهٔ باستان

بخش ۱۲ – وفات یافتن قیصر روم و رزم کسری

چنین گوید از نامهٔ باستان
ز گفتار آن دانشی راستان

که آگاهی آمد به آباد بوم
بنزد جهاندار کسری ز روم

که تو زنده بادی که قیصر بمرد
زمان و زمین دیگری را سپرد

پراندیشه شد جان کسری ز مرگ
شد آن لعل رخساره چون زرد برگ

گزین کرد ز ایران فرستاده‌ای
جهاندیده و راد آزاده‌ای

فرستاد نزدیک فرزند اوی
برشاخ سبز برومند اوی

سخن گفت با او به چربی بسی
کزین بد رهایی نیابد کسی

یکی نامه بنوشت با سوگ و درد
پر از آب دیده دو رخساره زرد

که یزدان تو را زندگانی دهاد
همت خوبی و کامرانی دهاد

نزاید جز از مرگ را جانور
سرای سپنجست و ما بر گذر

اگر تاج ساییم و گر خود و ترگ
رهایی نیابیم از چنگ مرگ

چه قیصر چه خاقان چو آید زمان
بخاک اندر آید سرش بی‌گمان

ز قیصر تو را مزد بسیار باد
مسیحا روان تو را یار باد

شنیدم که بر نامور تخت اوی
نشستی بیاراستی بخت اوی

ز ما هرچ باید ز نیرو بخواه
ز اسب و سلیح و ز گنج و سپاه

فرستاده از پیش کسری برفت
به نزدیک قیصر خرامید تفت

چو آمد بدرگه گشادند راه
فرستاده آمد بر تخت و گاه

چو قیصر نگه کرد وعنوان بدید
ز بیشی کسری دلش بردمید

جوان نیز بد مهتر نونشست
فرستاده را نیز نبسود دست

بپرسید ناکام پرسیدنی
نگه کردنی سست و کژ دیدنی

یکی جای دورش فرود آورید
بدان نامه پادشا ننگرید

یکی هفته هرکش که بد رای زن
به نزدیک قیصر شدند انجمن

سرانجام گفتند ما کهتریم
ز فرمان شاه جهان نگذریم

سزا خود ز کسری چنین نامه بود
نه برکام بایست بدکامه بود

که امروز قیصر جوانست و نو
به گوهر بدین مرزها پیشرو

یک امسال با مرد برنا مکاو
به عنوان بیشی و با باژ و ساو

بهرپایمردی و خودکامه‌ای
نبشتند بر ناسزا نامه‌ای

بعنوان ز قیصر سرافراز روم
جهان سر به سر هرچ جز روم شوم

فرستادهٔ شاه ایران رسید
بگوید ز بازار ما هرچ دید

از اندوه و شادی سخن هرچ گفت
غم و شادمانی نباید نهفت

بشد قیصر و تازه شد قیصری
که سر بر فرازد ز هرمهتری

ندارد ز شاهان کسی را بکس
چه کهتر بود شاه فریادرس

چو قرطاس رومی بیاراستند
بدربر فرستاده را خواستند

چوبشنید دانا که شد رای راست
بیامد بدر پاسخ نامه خواست

ورا ناسزا خلعتی ساختند
ز بیگانه ایوان بپرداختند

بدو گفت قیصر نه من چاکرم
نه از چین و هیتالیان کمترم

ز مهتر سبک داشتن ناسزاست
وگر شاه تو بر جهان پادشاست

بزرگ آنک او را بسی دشمنست
مرا دشمن و دوست بردامنست

چه داری بزرگی تو از من دریغ
همی آفتاب اندر آری بمیغ

نه از تابش او همی کم شود
وگر خون چکاند برو نم شود

چو کار آیدم شهریارم تویی
همان از پدر یادگارم تویی

سخن هرچ دیدی بخوبی بگوی
وزین پاسخ نامه زشتی مجوی

تنش را بخلعت بیاراستند
ز در بارهٔ مرزبان خواستند

فرستاده برگشت و آمد دمان
به منزل زمانی نجستی زمان

بیامد به نزدیک کسری رسید
بگفت آن کجا رفت و دید و شنید

ز گفتار او تنگدل گشت شاه
بدو گفت برخوردی از رنج راه

شنیدم که هرکو هوا پرورد
بفرجام کردار کیفر برد

گر از دوست دشمن نداند همی
چنین راز دل بر تو خواند همی

گماند که ما را همو دوست نیست
اگر چند او را پی و پوست نیست

کنون نیز یک تن ز رومی نژاد
نمانم که باشد ازان تخت شاد

همی سر فرازد که من قیصرم
گر از نامداران یکی مهترم

کنم زین سپس روم را نام شوم
برانگیزم آتش ز آباد بوم

به یزدان پاک و بخورشید و ماه
به آذر گشسب و بتخت و کلاه

که کز هرچ در پادشاهی اوست
ز گنج کهن پرکند گاو پوست

نساید سرتیغ ما رانیام
حلال جهان باد بر من حرام

بفرمود تا بر درش کرنای
دمیدند با سنج و هندی درای

همه کوس بر کوههٔ ژنده پیل
ببستند و شد روی گیتی چونیل

سپاهی گذشت از مداین به دشت
که دریای سبز اندرو خیره گشت

ز نالیدن بوق و رنگ درفش
ز جوش سواران زرینه کفش

ستاره توگفتی به آب اندرست
سپهر روان هم بخواب اندرست

چوآگاهی آمد بقیصر ز شاه
که پرخشم ز ایوان بشد با سپاه

بیامد ز عموریه تا حلب
جهان کرد پر جنگ و جوش و جلب

سواران رومی چو سیصد هزار
حلب را گرفتند یکسر حصار

سپاه اندر آمد ز هرسو به جنگ
نبد جنگشانرا فراوان درنگ

بیاراست بر هر دری منجنیق
ز گردان روم آنکه بد جاثلیق

حصار سقیلان بپرداختند
کزان سو همی‌تاختن ساختند

حلب شد بکردار دریای خون
به زنهار شد لشکر باطرون

بدو هفته از رومیان سی هزار
گرفتند و آمد بر شهریار

بی‌اندازه کشتند ز ایشان بتیر
به رزم اندرون چند شد دستگیر

به پیش سپه کنده‌ای ساختند
بشبگیر آب اندر انداختند

بکنده ببستند برشاه راه
فروماند از جنگ شاه و سپاه

برآمد برین روزگاری دراز
بسیم و زر آمد سپه را نیاز

سپهدار روزی‌دهان را بخواند
وزان جنگ چندی سخنها براند

که این کار با رنج بسیار گشت
به آب و به کنده نشاید گذشت

سپه را درم باید و دستگاه
همان اسب وخفتان و رومی کلاه

سوی گنج رفتند روزی‌دهان
دبیران و گنجور شاه جهان

از اندازه لشکر شهریار
کم آمد درم تنگ سیصد هزار

بیامد برشاه موبد چوگرد
به گنج آنچ بود از درم یاد کرد

دژم کرد شاه اندران کار چهر
بفرمود تا رفت بوزرجمهر

بدو گفت گر گنج شاهی تهی
چه باید مرا تخت شاهنشهی

بروهم کنون ساروان را بخواه
هیونان بختی برافگن به راه

صد از گنج مازندران بارکن
وزو بیشتر بار دینار کن

بشاه جهان گفت بوزرجمهر
که ای شاه با دانش و داد و مهر

سوی گنج ایران درازست راه
تهی دست و بیکار باشد سپاه

بدین شهرها گرد ماهرکسست
کسی کو درم بیش دارد بدست

ز بازارگان و ز دهقان درم
اگر وام خواهی نگردد دژم

بدین کار شد شاه همداستان
که دانای ایران بزد داستان

فرستاده‌ای جست بوزرجمهر
خردمند و شادان دل و خوب چهر

بدو گفت ز ایدر سه اسبه برو
گزین کن یکی نامبردار گو

ز بازارگان و ز دهقان شهر
کسی را کجا باشد از نام بهر

ز بهر سپه این درم فام خواه
بزودی بفرماید از گنج شاه

بیامد فرستادهٔ خوش منش
جوان وخردمندی و نیکوکنش

پیمبر باندیشه باریک بود
بیامد بشهری که نزدیک بود

درم خواست فام از پی شهریار
برو انجمن شد بسی مایه دار

یکی کفشگر بود و موزه فروش
به گفتار او تیز بگشاد گوش

درم چند باید بدو گفت مرد
دلاور شمار درم یاد کرد

چنین گفت کای پرخرد مایه دار
چهل من درم هرمنی صدهزار

بدو کفشگر گفت من این دهم
سپاسی ز گنجور بر سر نهم

بیاورد قپان و سنگ و درم
نبد هیچ دفتر به کار و قلم

چو بازارگان را درم سخته شد
فرستاده زان کار پردخته شد

بدو کفشگر گفت کای خوب چهر
به رنج‌ی بگویی به بوزرجمهر

که اندر زمانه مرا کودکیست
که بازار او بر دلم خوار نیست

بگویی مگر شهریار جهان
مرا شاد گرداند اندر نهان

که او را سپارد بفرهنگیان
که دارد سرمایه و هنگ آن

فرستاده گفت این ندارم به رنج
که کوتاه کردی مرا راه گنج

بیامد بر مرد دانا به شب
وزان کفشگر نیز بگشاد لب

برشاه شد شاد بوزرجمهر
بران خواسته شاه بگشاد چهر

چنین گفتن زان پس که یزدان سپاس
مبادم مگر پاک و یزدان شناس

که در پادشاهی یکی موزه دوز
برین گونه شادست و گیتی فروز

که چندین درم ساخته باشدش
مبادا که بیداد بخراشدش

نگر تا چه دارد کنون آرزوی
بماناد بر ما همین راه و خوی

چو فامش بتوزی درم صدهزار
بده تا بماند ز ما یادگار

بدان زیردستان دلاور شدند
جهانجوی با تخت وافسر شدند

مبادا که بیدادگر شهریار
بود شاد برتخت و به روزگار

بشاه جهان گفت بوزرجمهر
که ای شاه نیک اختر خوب چهر

یکی آرزو کرد موزه فروش
اگر شاه دارد بمن بنده گوش

فرستاده گوید که این مرد گفت
که شاه جهان با خرد باد جفت

یکی پور دارم رسیده بجای
بفرهنگ جوید همی رهنمای

اگر شاه باشد بدین دستگیر
که این پاک فرزند گردد دبیر

ز یزدان بخواهم همی جان شاه
که جاوید باد این سزاوار گاه

بدو گفت شاه ای خردمند مرد
چرا دیو چشم تو را تیره کرد

برو همچنان بازگردان شتر
مبادا کزو سیم خواهیم و در

چو بازارگان بچه گردد دبیر
هنرمند و بادانش و یادگیر

چو فرزند ما برنشیند بتخت
دبیری ببایدش پیروزبخت

هنر باید از مرد موزه فروش
بدین کار دیگر تو با من مکوش

بدست خردمند و مرد نژاد
نماند به جز حسرت وسرد باد

شود پیش او خوار مردم شناس
چوپاسخ دهد زو پذیرد سپاس

بما بر پس از مرگ نفرین بود
چوآیین این روزگار این بود

نخواهیم روزی جز از گنج داد
درم زو مخواه و مکن هیچ یاد

هم اکنون شتر بازگردان به راه
درم خواه وز موزه دوزان مخواه

فرستاده برگشت و شد با درم
دل کفشگر گشت پر درد و غم

شب آمد غمی شد ز گفتار شاه
خروش جرس خاست از بارگاه

طلایه پراگنده بر گرد دشت
همه شب همی گرد لشکر بگشت

ز ماهی چو بنمود خورشید تاج
برافگند خلعت زمین را ز عاج

طلایه چو گشت از لب کنده باز
بیامد بر شاه گردن فراز

که پیغمبر قیصر آمد بشاه
پر از درد و پوزش کنان از گناه

فرستاده آمد همانگه دوان
نیایش کنان پیش نوشین روان

چو رومی سر تاج کسری بدید
یکی باد سرد از جگر برکشید

به دل گفت کینت سزاوار گاه
بشاهی ومردی وچندین سپاه

وزان فیلسوفان رومی چهل
زبان برگشادند پر باد دل

ز دینار با هرکسی سی هزار
نثار آوریده بر شهریار

چو دیدند رنگ رخ شهریار
برفتند لرزان و پیچان چومار

شهنشاه چون دید بنواختشان
به آیین یکی جایگه ساختشان

چنین گفت گوینده پیشرو
که ای شاه قیصر جوانست و نو

پدر مرده و ناسپرده جهان
نداند همی آشکار و نهان

همه سر به سر باژدار توایم
پرستار و در زینهار توایم

تو را روم ایران و ایران چو روم
جدایی چرا باید این مرز و بوم

خرد در زمانه شهنشاه راست
وزو داشت قیصر همی‌پشت راست

چه خاقان چینی چه در هند شاه
یکایک پرستند این تاج و گاه

اگر کودکی نارسیده بجای
سخن گفت بی‌دانش و رهنمای

ندارد شهنشاه ازو کین و درد
که شادست ازو گنبد لاژورد

همان باژ روم آنچ بود از نخست
سپاریم و عهدی بتازه درست

بخندید نوشین روان زان سخن
که مرد فرستاده افگند بن

بدو گفت اگر نامور کودکست
خرد با سخن نزد او اندکست

چه قیصر چه آن بی خرد رهنمون
ز دانش روان را گرفته زبون

همه هوشمندان اسکندری
گرفتند پیروزی و برتری

کسی کو بگردد ز پیمان ما
بپیچید دل از رای و فرمان ما

از آباد بومش بر آریم خاک
زگنج و ز لشکر نداریم باک

فرستادگان خاک دادند بوس
چنانچون بود مردم چابلوس

که ای شاه پیروز برترمنش
ز کار گذشته مکن سرزنش

همه سر به سر خاک رنج توایم
همه پاسبانان گنج توایم

چوخشنود گردد ز ما شهریار
نباشیم ناکام و بد روزگار

ز رنجی که ایدر شهنشاه برد
همه رومیان آن ندارند خرد

ز دینار پرکرده ده چرم گاو
به گنج آوریم از درباژ وساو

بکمی وبیشیش فرمان رواست
پذیرد ز ما گرچه آن ناسزاست

چنین داد پاسخ که ازکار گنج
سزاوار دستور باشد به رنج

همه رومیان پیش موبد شدند
خروشان و با اختر بد شدند

فراوان ز هر در سخن راندند
همه راز قیصر برو راندند

ز دینار گفتند وز گاو پوست
ز کاری که آرام روم اندروست

چنین گفت موبد اگر زر دهید
ز دیبا چه مایه بران سرنهید

بهنگام برگشتن شهریار
ز دیبای زربفت باید هزار

که خلعت بود شاه را هر زمان
چه با کهتران و چه با مهتران

برین برنهادند و گشتند باز
همه پاک بردند پیشش نماز

ببد شاه چندی بران رزمگاه
چوآسوده شد شهریار و سپاه

ز لشکر یکی مرد بگزید گرد
که داند شمار نبشت و سترد

سپاهی بدو داد تا باژ روم
ستاند سپارد به آباد بوم

وز آنجا بیامد سوی طیسفون
سپاهی پس پشت و پیش اندرون

همه یکسر آباد از سیم و زر
به زرین ستام و به زرین کمر

ز بس پرنیانی درفش سران
تو گفتی هوا شد همه پرنیان

در و دشت گفتی که زرین شدست
کمرها ز گوهر چو پروین شدست

چو نزدیک شهر اندر آمد ز راه
پذیره شدندش فراوان سپاه

همه پیش کسری پیاده شدند
کمر بسته و دل گشاده شدند

هر آنکس که پیمود با شاه راه
پیاده بشد تا در بارگاه

همه مهتران خواندند آفرین
بران شاه بیدار باداد ودین

چو تنگ اندر آمد به جای نشست
بهرمهتری شاه بنمود دست

سرآمد سخن گفتن موزه دوز
ز ماه محرم گذشته سه روز

جهانجوی دهقان آموزگار
چه گفت اندرین گردش روزگار

که روزی فرازست و روزی نشیب
گهی با خرامیم و گه با نهیب

سرانجام بستر بود تیره خاک
یکی را فراز و یکی را مغاک

نشانی نداریم ازان رفته‌گان
که بیدار و شادند اگر خفته گان

بدان گیتی ار چندشان برگ نیست
همان به که آویزش مرگ نیست

اگر صد بود سال اگر بیست و پنج
یکی شد چو یاد آید از روز رنج

چه آنکس که گوید خرامست وناز
چه گوید که دردست و رنج و نیاز

کسی را ندیدم بمرگ آرزوی
نه بی راه و از مردم نیکخوی

چه دینی چه اهریمن بت پرست
ز مرگند بر سر نهاده دو دست

چوسالت شد ای پیر برشست و یک
می‌و جام وآرام شد بی‌نمک

نبندد دل اندر سپنجی سرای
خرد یافته مردم پاکرای

بگاه بسیجیدن مرگ می
چو پیراهن شعر باشد بدی

فسرده تن اندر میان گناه
روان سوی فردوس گم کرده راه

ز یاران بسی ماند و چندی گذشت
تو با جام همراه مانده به دشت

زمان خواهم ازکرد گار زمان
که چندی بماند دلم شادمان

که این داستانها و چندین سخن
گذشته برو سال و گشته کهن

ز هنگام کی شاه تا یزدگرد
ز لفظ من آمد پراگنده گرد

بپیوندم و باغ بی‌خو کنم
سخنهای شاهنشهان نو کنم

هماناکه دل را ندارم به رنج
اگر بگذرم زین سرای سپنج

چه گوید کنون مرد روشن روان
ز رای جهاندار نوشین روان

چوسال اندر آمد بهفتاد و چار
پراندیشهٔ مرگ شد شهریار

جهان راهمی کدخدایی بجست
که پیراهن داد پوشد نخست

دگر کو بدرویش بر مهربان
بود راد و بی‌رنج روشن‌روان

پسر بد مر او را گرانمایه شش
همه راد وبینادل وشاه فش

بمردی و فرهنگ و پرهیز و رای
جوانان با دانش و دلگشای

از ایشان خردمند و مهتر بسال
گرانمایه هرمزد بد بی‌همال

سر افراز و بادانش و خوب چهر
بر آزادگان بر بگسترده مهر

بفرمود کسری به کارآگهان
که جویند راز وی اندر نهان

نگه داشتندی به روز و به شب
اگر داستان را گشادی دو لب

ز کاری که کردی بدی با بهی
رسیدی بشاه جهان آگهی

به بوزرجمهر آن زمان شاه گفت
که رازی همی‌داشتم در نهفت

ز هفتاد چون سالیان درگذشت
سر و موی مشکین چو کافور گشت

چومن بگذرم زین سپنجی سرای
جهان رابباید یکی کدخدای

که بخشایش آرد به درویش بر
به بیگانه و مردم خویش بر

ببخشد بپرهیزد از مهر گنج
نبندد دل اندر سرای سپنج

سپاسم ز یزدان که فرزند هست
خردمند و دانا و ایزد پرست

وز ایشان بهرمزد یازان ترم
برای و بهوشش فرازان ترم

ز بخشایش و بخشش و راستی
نبینم همی در دلش کاستی

کنون موبدان و ردان را بخواه
کسی کو کند سوی دانش نگاه

بخوانیدش و آزمایش کنید
هنر بر هنر بر فزایش کنید

شدند اندران موبدان انجمن
ز هر در پژوهنده و رای زن

جهانجوی هرمزد را خواندند
بر نامدارنش بنشاندند

نخستین سخن گفت بوزرجمهر
که ای شاه نیک اختر خوب چهر

چه دانی کزو جان پاک و خرد
شود روشن وکالبد برخورد

چنین داد پاسخ که دانش به است
که داننده برمهتران بر مه است

بدانش بود مرد را ایمنی
ببندد ز بد دست اهریمنی

دگر بردباری و بخشایشست
که تن را بدو نام و آرایشست

بپرسید کز نیکوی سودمند
بگو ازچه گردد چو گردد بلند

چنین داد پاسخ که آنک از نخست
بنیک و بد آزرم هرکس بجست

بکوشید تا بردل هرکسی
ازو رنج بردن نباشد بسی

چنین داد پاسخ که هرکس که داد
بداد از تن خود همو بود شاد

نگه کرد پرسنده بوزرجمهر
بدان پاکدل مهتر خوب چهر

بدو گفت کز گفتنی هرچ هست
بگویم تو بشمر یکایک بدست

سراسر همه پرسشم یادگیر
به پاسخ همه داد بنیاد گیر

سخن را مگردان پس و پیش هیچ
جوانمردی وداد دادن بسیچ

اگر یادگیری چنین بی‌گمان
گشادست برتو در آسمان

که چندین به گفتار بشتافتم
ز پرسنده پاسخ فزون یافتم

جهاندار آموزگار تو باد
خرد جوشن و بخت یار تو باد

کنون هرچ دانم بپرسم ز داد
توپاسخ گزار آنچ آیدت یاد

ز فرزند کو بر پدر ارجمند
کدامست شایسته و بی‌گزند

ببخشایش دل سزاوار کیست
که بر درد او بر بباید گریست

ز کردار نیکی پشیمان کراست
که دل بر پشیمانی او گواست

سزاکیست کو را نکوهش کنیم
ز کردار او چون پژوهش کنیم

ز گیتی کجا بهتر آید گریز
که خیزد از آرام او رستخیز

بدین روزگار از چه باشیم شاد
گذشته چه بهتر که گیریم یاد

زمانه که او را بباید ستود
کدامست وما از چه داریم سود

گرانمایه‌تر کیست از دوستان
کز آواز او دل شود بوستان

کرا بیشتر دوست اندر جهان
که یابد بدو آشکار ونهان

همان نیز دشمن کرا بیشتر
که باشد برو بر بداندیش‌تر

سزاوار آرام بودن کجاست
که دارد جهاندار ازو پشت راست

ز گیتی زیانکارتر کارچیست
که بر کرده خود بباید گریست

ز چیزی که مردم همی‌پرورد
چه چیزیست کان زودتر بگذرد

ستمکاره کش نزد اوشرم نیست
کدامست کش مهر وآزرم نیست

تباهی بگیتی ز گفتار کیست
دل دوستانرا پر آزار کیست

چه چیزیست کان ننگ پیش آورد
همان بد ز گفتار خویش آورد

بیک روز تا شب برآمد ز کوه
ز گفتار دانا نیامد ستوه

چو هنگام شمع آمد از تیرگی
سرمهتران تیره از خیرگی

ز گفتار ایشان غمی گشت شاه
همی‌کرد خامش بپاسخ نگاه

گرانمایه هرمزد برپای خاست
یکی آفرین کرد بر شاه راست

که از شاه گیتی مبادا تهی
همی‌باد بر تخت شاهنشهی

مبادا که بی‌تو ببینیم تاج
گر آیین شاهی وگر تخت عاج

به پوزش جهان پیش تو خاک باد
گزند تو را چرخ تریاک باد

سخن هرچ او گفت پاسخ دهم
بدین آرزو رای فرخ نهم

ز فرزند پرسید دانا سخن
وزو بایدم پاسخ افگند بن

به فرزند باشد پدر شاددل
ز غمها بدو دارد آزاد دل

اگر مهربان باشد او بر پدر
به نیکی گراینده و دادگر

دگر آنک بر جای بخشایست
برو چشم را جای پالایشست

بزرگی که بختش پراگنده گشت
به پیش یکی ناسزا بنده گشت

ز کار وی ار خون خروشی رواست
که ناپارسایی برو پادشاست

دگر هر که با مردم ناسپاس
کند نیکویی ماند اندر هراس

هران کس که نیکی فرامش کند
خرد رابکوشد که بیهش کند

دگر گفت ازآرام راه گریز
گرفتن کجا خوبتر از ستیز

به شهری که بیداد شد پادشا
ندارد خردمند بودن روا

ز بیدادگر شاه باید گریز
کزن خیزد اندر جهان رستخیز

چه گوید که دانی که شادی بدوست
برادر بود با دلارام دوست

دگر آنک پرسد ز کار زمان
زمانی کزو گم شود بدگمان

روا باشد ار چند بستایدش
هم اندر ستایش بیفزایدش

دگر آنک پرسید ازمرد دوست
ز هر دوستی یارمندی نکوست

توانگر بود چادر او بپوش
چو درویش باشد تو با او بکوش

کسی کو فروتن‌تر و رادتر
دل دوستانش بدو شادتر

دگر آنک پرسد که دشمن کراست
کزو دل همیشه بدرد و بلاست

چوگستاخ باشد زبانش ببد
ز گفتار او دشمن آید سزد

دگر آنک پرسید دشوار چیست
بی‌آزار را دل پر آواز کیست

چو بد بود وبد ساز با وی نشست
یکی زندگانی بود چون کبست

دگر آنک گوید گوا کیست راست
که جان وخرد برگوا برگواست

به از آزمایش ندیدم گوا
گوای سخنگوی و فرمانروا

زیانکارتر کار گفتی که چیست
که فرجام ازان بد بباید گریست

چوچیره شود بر دلت بر هوا
هوا بگذرد همچو باد هوا

پشیمانی آرد بفرجام سود
گل آرزو را نشاید بسود

دگر آنک گوید که گردان ترست
که چون پای جویی بدستت سرست

چنین دوستی مرد نادان بود
سرشتش بد و رای گردان بود

دگر آنک گوید ستمکاره کیست
بریده دل ازشرم و بیچاره کیست

چوکژی کند مرد بیچاره خوان
چوبی شرمی آرد ستمکاره خوان

هرآنکس که او پیشه گیرد دروغ
ستمکاره‌ای خوانمش بی‌فروغ

تباهی که گفتی ز گفتار کیست
پرآزارتر درد آزار کیست

سخن چین و دو روی و بیکار مرد
دل هوشیاران کند پر ز درد

بپرسید دانا که عیب از چه بیش
که باشد پشیمان ز گفتار خویش

هرآنکس که راند سخن بر گزاف
بود بر سر انجمن مرد لاف

بگاهی که تنها بود در نهفت
پشیمان شود زان سخنها که گفت

هم اندر زمان چون گشاید سخن
به پیش آرد آن لافهای کهن

خردمند و گر مردم بی‌هنر
کس از آفرنیش نیابد گذر

چنین بود تا بود دوران دهر
یکی زهر یابد یکی پای زهر

همه پرسش این بود و پاسخ همین
که برشاه باد از جهان آفرین

زبانها بفرمانش گوینده باد
دل راد او شاد و جوینده باد

شهنشاه کسری ازو خیره ماند
بسی آفرین کیانی بخواند

ز گفتار او انجمن شاد شد
دل شهریار از غم آزاد شد

نبشتند عهدی بفرمان شاه
که هرمزد را داد تخت و کلاه

چوقرطاس رومی شد از باد خشک
نهادند مهری بروبر ز مشک

به موبد سپردند پیش ردان
بزرگان و بیدار دل بخردان

جهان را نمایش چو کردار نیست
نهانش جز از رنج وتیمار نیست

اگر تاج داری اگر گرم و رنج
همان بگذری زین سرای سپنج

بپیوستم این عهد نوشین روان
به پیروزی شهریار جوان

یکی نامهٔ شهریاران بخوان
نگر تاکه باشد چو نوشین روان

برای و بداد و ببزم و به جنگ
چو روزش سرآمد نبودش درنگ

توای پیر فرتوت بی‌توبه مرد
خرد گیر وز بزم و شادی بگرد

جهان تازه شد چون قدح یافتی
روانرا ز توبه تو برتافتی

چه گفت آن سراینده سالخورد
چو اندرز نوشین روان یاد کرد

سخنهای هرمزد چون شد ببن
یکی نو پی افگند موبد سخن

هم آواز شد رایزن با دبیر
نبشتند پس نامه‌ای بر حریر

دلارای عهدی ز نوشین روان
به هرمزد ناسالخورده جوان

سرنامه از دادگر کرد یاد
دگر گفت کین پند پور قباد

بدان ای پسر کین جهان بی‌وفاست
پر از رنج و تیمار و درد و بلاست

هرآنگه که باشی بدو شادتر
ز رنج زمانه دل آزادتر

همه شادمانی بمانی به جای
بباید شدن زین سپنجی سرای

چو اندیشه رفتن آمد فراز
برخشنده روز و شب دیریاز

بجستیم تاج کیی را سری
که بر هر سری باشد او افسری

خردمند شش بود ما را پسر
دل فروز و بخشنده و دادگر

تو را برگزیدم که مهتر بدی
خردمند و زیبای افسر بدی

بهشتاد بر بود پای قباد
که در پادشاهی مرا کرد یاد

کنون من رسیدم به هفتاد و چار
تو راکردم اندر جهان شهریار

جز آرام وخوبی نجستم برین
که باشد روان مرا آفرین

امیدم چنانست کز کردگار
نباشی جز از شاد و به روزگار

گر ایمن کنی مردمان را بداد
خود ایمن بخسبی و از داد شاد

به پاداش نیکی بیابی بهشت
بزرگ آنک او تخم نیکی بکشت

نگر تا نباشی به جز بردبار
که تندی نه خوب آید از شهریار

جهاندار وبیدار و فرهنگ‌جوی
بماند همه ساله با آبروی

بگرد دروغ ایچ گونه مگرد
چوگردی شود بخت را روی زرد

دل ومغز را دور دار از شتاب
خرد را شتاب اندرآرد به خواب

به نیکی گرای و به نیکی بکوش
بهرنیک و بد پند دانا نیوش

نباید که گردد بگرد تو بد
کزان بد تو را بی گمان بد رسد

همه پاک پوش و همه پاک خور
همه پندها یادگیر از پدر

ز یزدان گشای و به یزدان گرای
چو خواهی که باشد تو را رهنمای

جهان را چو آباد داری بداد
بود تخت آباد و دهر از تو شاد

چو نیکی نمایند پاداش کن
ممان تا شود رنج نیکی کهن

خردمند را شاد و نزدیک دار
جهان بر بداندیش تاریک دار

بهرکار با مرد دانا سگال
به رنج تن از پادشاهی منال

چویابد خردمند نزد تو راه
بماند بتو تاج و تخت و کلاه

هرآنکس که باشد تو را زیردست
مفرمای در بی‌نوایی نشست

بزرگان وآزادگان را بشهر
ز داد تو باید که یابند بهر

ز نیکی فرومایه را دور دار
به بیدادگر مرد مگذار کار

همه گوش ودل سوی درویش دار
همه کار او چون غم خویش دار

ور ایدونک دشمن شود دوستدار
تو در بوستان تخم نیکی بکار

چو از خویشتن نامور داد داد
جهان گشت ازو شاد و او از تو شاد

بر ارزانیان گنج بسته مدار
ببخشای بر مرد پرهیزکار

که گر پند ما را شوی کاربند
همیشه بماند کلاهت بلند

که نیکی دهش نیک خواه تو باد
همه نیکی اندر پناه تو باد

مبادت فراموش گفتار من
اگر دور مانی ز دیدار من

سرت سبز باد و دلت شادمان
تنت پاک و دور از بد بدگمان

همیشه خرد پاسبان تو باد
همه نیکی اندر گمان تو باد

چو من بگذرم زین جهان فراخ
برآورد باید یکی خوب کاخ

بجای کزو دور باشد گذر
نپرد بدو کرکس تیزپر

دری دور برچرخ ایوان بلند
ببالا برآورده چون ده کمند

نبشته برو بارگاه مرا
بزرگی و گنج و سپاه مرا

فراوان ز هر گونه افگندنی
هم از رنگ و بوی و پراگندنی

بکافور تن را توانگر کنید
زمشک از بر ترگم افسر کنید

ز دیبای زربفت پرمایه پنج
بیارید ناکار دیده ز گنج

بپوشید برما به رسم کیان
بر آیین نیکان ما در میان

بسازید هم زین نشان تخت عاج
بر آویخته ازبر عاج تاج

همان هرچه زرین به پیش اندرست
اگر طاس و جامست اگر گوهرست

گلاب و می و زعفران جام بیست
ز مشک و ز کافور و عنبر دویست

نهاده ز دست چپ و دست راست
ز فرمان فزونی نباید نه کاست

ز خون کرد باید تهیگاه خشک
بدو اندر افگنده کافور و مشک

ازان پس برآرید درگاه را
نباید که بیند کسی شاه را

چو زین گونه بد کار آن بارگاه
نیابد بر ما کسی نیز راه

ز فرزند وز دودهٔ ارجمند
کسی کش ز مرگ من آید گزند

بیاساید از بزم و شادی دو ماه
که این باشد آیین پس از مرگ شاه

سزد گر هرآنکو بود پارسا
بگرید برین نامور پادشا

ز فرمان هرمزد برمگذرید
دم خویش بی رای او مشمرید

فراوان بران نامه هرکس گریست
پس از عهد یک سال دیگر بزیست

برفت و بماند این سخن یادگار
تو این یادگارش بزنهار دار

کنون زین سپس تاج هرمزد شاه
بیارایم و برنشانم بگاه

بخش ۱ – پادشاهی هرمزد دوازده سال بود

بخندید تموز بر سرخ سیب
همی‌کرد با بار و برگش عتیب

که آن دسته گل بوقت بهار
بمستی همی‌داشتی درکنار

همی باد شرم آمد از رنگ اوی
همی یاد یار آمد از چنگ اوی

چه کردی که بودت خریدار آن
کجا یافتی تیز بازار آن

عقیق و زبرجد که دادت بهم
ز بار گران شاخ تو هم بخم

همانا که گل را بها خواستی
بدان رنگ رخ را بیاراستی

همی رنگ شرم آید از گردنت
همی مشک بوید ز پیراهنت

مگر جامه از مشتری بستدی
به لوئلؤ بر از خون نقط برزدی

زبرجدت برگست و چرمت بنفش
سرت برتر از کاویانی درفش

بپیرایه زرد وسرخ وسپید
مرا کردی از برگ گل ناامید

نگارا بهارا کجا رفته‌ای
که آرایش باغ بنهفته‌ای

همی مهرگان بوید از باد تو
بجام می‌اندر کنم یاد تو

چورنگت شود سبز بستایمت
چو دیهیم هرمز بیارایمت

که امروز تیزست بازار من
نبینی پس از مرگ آثار من

چنین گفت پس با سپه ساوه شاه
که از جادوی اندر آرید راه

بدان تا دل و چشم ایرانیان
بپیچد نیاید شما را زیان

همه جاودان جادوی ساختند
همی در هوا آتش انداختند

برآمد یکی باد و ابری سیاه
همی تیر بارید ازو بر سپاه

خروشید بهرام کای مهتران
بزرگان ایران و کنداوران

بدین جادویها مدارید چشم
به جنگ اندر آیید یکسر بخشم

که آن سر به سر تنبل وجادویست
ز چاره برایشان بباید گریست

خروشی برآمد ز ایرانیان
ببستند خون ریختن را میان

نگه کرد زان رزمگه ساوه شاه
که آن جادویی را ندادند راه

بیاورد لشکر سوی میسره
چو گرگ اندر آمد به‌پیش بره

چویک روی لشکر به‌هم برشکست
سوی قلب بهرام یازید دست

نگه کرد بهرام زان قلب‌گاه
گریزان سپه دید پیش سپاه

بیامد به‌نیزه سه تن را ز زین
نگون‌سار کرد و بزد بر زمین

همی‌گفت زین سان بود کارزار
همین بود رسم و همین بود کار

ندارید شرم از خدای جهان
نه از نامداران فرخ مهان

و زان پس بیامد سوی میمنه
چو شیر ژیان کو شود گرسنه

چنان لشکری رابه‌هم بردرید
درفش سپه‌دار شد ناپدید

و زان جایگه شد سوی قلب‌گاه
بران سو که سالار بد با سپاه

بدو گفت برگشت باد این سخن
گر ای دون که این رزم گردد کهن

پراکنده گردد به جنگ این سپاه
نگه کن کنون تا کدامست راه

برفتند وجستند راهی نبود
کزان راه شایست بالا نمود

چنین گفت با لشکر آرای خویش
که دیوار ما آهنینست پیش

هر آنکس که او رخنه داند زدن
ز دیوار بیرون تواند شدن

شود ایمن و جان به ایران برد
به نزدیک شاه دلیران برد

همه دل به خون ریختن برنهید
سپر بر سر آرید و خنجر دهید

ز یزدان نباشد کسی ناامید
و گر تیره بینند روز سپید

چنین گفت با مهتران ساوه شاه
که پیلان بیارید پیش سپاه

به انبوه لشکر به جنگ آورید
بدیشان جهان تار و تنگ آورید

چو از دور بهرام پیلان بدید
غمی گشت و تیغ از میان برکشید

از آن پس چنین گفت با مهتران
که ای نام‌داران و جنگ آوران

کمانهای چاچی بزه برنهید
همه یکسره ترگ برسرنهید

به‌جان و سر شهریار جهان
گزین بزرگان و تاج مهان

که هرکس که بااو کمانست و تیر
کمان را بزه برنهد ناگزیر

خدنگی که پیکانش یازد به‌خون
سه چوبه به‌خرطوم پیل اندرون

نشانید و پس گرزها برکشید
به جنگ اندر آیید و دشمن کشید

سپهبد کمان را بزه برنهاد
یکی خود پولاد بر سر نهاد

به‌پیل اندرون تیر باران گرفت
کمان را چو ابر بهاران گرفت

پس پشت او اندر آمد سپاه
ستاره شد از پر و پیکان سیاه

بخستند خرطوم پیلان به‌تیر
ز خون شد در و دشت چون آب‌گیر

از آن خستگی پشت برگاشتند
بدو دشت پیکار بگذاشتند

چو پیل آن‌چنان زخم پیکان بدید
همه لشکر خویش را بسپرید

سپه بر هم افتاد و چندی بمرد
همان بخت بد کام‌کاری ببرد

سپاه اندر آمد پس پشت پیل
زمین شد بکردار دریای نیل

تلی بود خرم بدان جایگاه
پس پشت آن رنج دیده سپاه

یکی تخت زرین نهاده بروی
نشسته برو ساوهٔ رزم‌جوی

سپه دید چون کوه آهن روان
همه سر پر از گرد و تیره روان

پس پشت آن زنده پیلان مست
همی‌کوفتند آن سپه را بدست

پر از آب شد دیدهٔ ساوه شاه
بدان تا چرا شد هزیمت سپاه

نشست از بر تازی اسب سمند
همی‌تاخت ترسان ز بیم گزند

بر ساوه بهرام چون پیل مست
کمندی به بازو کمانی بدست

به لشکر چنین گفت کای سرکشان
زبخت بد آمد بر ایشان نشان

نه هنگام رازست و روز سخن
بتازید با تیغ‌های کهن

بر ایشان یکی تیر باران کنید
بکوشید وکار سواران کنید

بران تل بر آمد کجا ساوه شاه
همی‌بود بر تخت زر با کلاه

و را دید برتازیی چون هزبر
همی‌تاخت در دشت برسان ابر

خدنگی گزین کرد پیکان چو آب
نهاده برو چار پر عقاب

بمالید چاچی کمان را بدست
به چرم گوزن اندر آورد شست

چو چپ راست کرد و خم آورد راست
خروش از خم چرخ چاچی بخاست

چو آورد یال یلی رابه‌گوش
ز شاخ گوزنان برآمد خروش

چو بگذشت پیکان از انگشت اوی
گذر کرد از مهرهٔ پشت اوی

سر ساوه آمد بخاک اندرون
بزیر اندرش خاک شد جوی خون

شد آن نامور شاه و چندان سپاه
همان تخت زرین و زرین کلاه

چنینست کردار گردان سپهر
نه نامهربانیش پیدا نه مهر

نگر تا ننازی به‌تخت بلند
چو ایمن شوی دورباش از گزند

چو بهرام جنگی رسید اندروی
کشیدش بر آن خاک تفته بروی

برید آن سر شاه‌وارش ز تن
نیامد کسی پیشش از انجمن

چوترکان رسیدند نزدیک شاه
فگنده تنی بود بی‌سر به راه

همه برگرفتند یکسر خروش
زمین پر خروش و هوا پر ز جوش

پسر گفت کاین ایزدی کار بود
که بهرام را بخت بیدار بود

ز تنگی کجا راه بد بر سپاه
فراوان بمردند زان تنگ راه

بسی پیل بسپرد مردم به‌پای
نشد زان سپه ده یکی باز جای

چه زیر پی پیل گشته تباه
چه سرها بریده به‌آوردگاه

چو بگذشت زان روز بد به زمان
ندیدند زنده یکی بد گمان

مگرآنک بودند گشته اسیر
روان‌ها به غم خسته و تن به تیر

همه راه برگستوان بود و ترگ
سران را ز ترگ آمده روز مرگ

همان تیغ هندی و تیر و کمان
به هرسوی افگنده بد بدگمان

ز کشته چو دریای خون شد زمین
به هرگوشه‌ای مانده اسبی به زین

همی‌گشت بهرام گرد سپاه
که تا کشته ز ایران که یابد به راه

از آن پس بخراد برزین بگفت
که یک روز با رنج ما باش جفت

نگه کن کز ایرانیان کشته کیست
کزان درد ما را بباید گریست

به هرجای خراد برزین بگشت
به هر پرده و خیمه‌ای برگذشت

کم آمد زلشکر یکی نامور
که بهرام بدنام آن پرهنر

ز تخم سیاوش گوی مهتری
سپهبد سواری دلاور سری

همی‌رفت جوینده چون بیهشان
مگر زو بیابد بجایی نشان

تن خسته و کشته چندی کشید
ز بهرام جایی نشانی ندید

سپهدار زان کار شد دردمند
همی‌گفت زار ای گو مستمند

زمانی برآمد پدید آمد اوی
در بسته را چون کلید آمد اوی

ابا سرخ ترکی بد او گربه چشم
تو گفتی دل آزرده دارد بخشم

چو بهرام بهرام را دید گفت
که هرگز مبادی تو با خاک جفت

از آن پس بپرسیدش از ترک زشت
که ای دوزخی روی دور از بهشت

چه مردی و نام نژاد تو چیست
که زاینده را برتو باید گریست

چنین داد پاسخ که من جادوام
ز مردی و از مردمی یک‌سوام

هران کس که سالار باشد به جنگ
به کارآیمش چون بود کارتنگ

به شب چیزهایی نمایم بخواب
که آهستگان را کنم پرشتاب

تو را من نمودم شب آن خواب بد
بدان گونه تا بر سرت بد رسد

مرا چاره زان بیش بایست جست
چو نیرنگ‌ها را نکردم درست

به‌ما اختر بد چنین بازگشت
همان رنج با باد انباز گشت

اگر یابم از تو به جان زینهار
یکی پر هنر یافتی دست‌وار

چو بشنید بهرام و اندیشه کرد
دلش گشت پر درد و رخساره زرد

زمانی همی‌گفت کین روز جنگ
به کار آیدم چو شود کار تنگ

زمانی همی‌گفت برساوه شاه
چه سود آمد ازجادویی برسپاه

همه نیکویها ز یزدان بود
کسی را کجا بخت خندان بود

بفرمود از تن بریدن سرش
جدا کرد جان از تن بی‌برش

چو او رابکشتند بر پای خاست
چنین گفت کای داور داد وراست

بزرگی و پیروزی و فرهی
بلندی و نیروی شاهنشهی

نژندی و هم شادمانی ز تست
انوشه دلیری که راه توجست

و زان پس بیامد دبیر بزرگ
چنین گفت کای پهلوان سترگ

فریدون یل چون تویک پهلوان
ندید و نه کسری نوشین روان

همت شیرمردی هم اورند و بند
که هرگز به جان‌ت مبادا گزند

همه شهر ایران به تو زنده‌اند
همه پهلوانان تو را بنده‌اند

بتو گشت بخت بزرگی بلند
به‌تو زیردستان شوند ارجمند

سپهبد تویی هم سپهبدنژاد
خنک مام کو چون تو فرزند زاد

که فرخ نژادی و فرخ سری
ستون همه شهر و بوم و بری

پراگنده گشتند ز آوردگاه
بزرگان و هم پهلوان سپاه

شب تیره چون زلف را تاب داد
همان تاب او چشم را خواب داد

پدید آمد آن پردهٔ آبنوس
بر آسود گیتی ز آواز کوس

همی‌گشت گردون شتاب آمدش
شب تیره را دیریاب آمدش

بر آمد یکی زرد کشتی ز آب
بپالود رنج و بپالود خواب

سپهبد بیامد فرستاد کس
به‌نزدیک یاران فریادرس

که تا هرک شد کشته از مهتران
بزرگان ترکان و جنگ آوران

سران‌شان ببرید یکسر ز تن
کسی راکه بد مهتر انجمن

درفشی درفشان پس هر سری
که بودند از آن جنگیان افسری

اسیران و سرها همه گرد کرد
ببردند ز آوردگاه نبرد

دبیر نویسنده را پیش خواند
ز هر در فراوان سخن‌ها براند

از آن لشکر نامور بی‌شمار
از آن جنبش و گردش روزگار

از آن چاره و جنگ واز هر دری
کجا رفته بد با چنان لشکری

و زان کوشش و جنگ ایرانیان
که نگشاد روزی سواری میان

چو آن نامه بنوشت نزدیک شاه
گزین کرد گوینده‌ای زان سپاه

نخستین سر ساوه برنیزه کرد
درفشی کجا داشتی در نبرد

سران بزرگان توران زمین
چنان هم درفش سواران چین

بفرمود تا برستور نوند
به‌زودی برشاه ایران برند

اسیران و آن خواسته هرچ بود
همی‌داشت اندر هری نابسود

بدان تا چه فرمان دهد شهریار
فرستاد با سر فراوان سوار

همان تا بود نیز دستور شاه
سوی جنگ پرموده بردن سپاه

ستور نوند اندر آمد ز جای
به‌پیش سواران یکی رهنمای

وزان روی ترکان همه برهنه
برفتند بی‌ساز واسب و بنه

رسیدند یکسر به‌توران زمین
سواران ترک و دلیران چین

چو آمد بپرموده زان آگهی
بینداخت از سر کلاه مهی

خروشی بر آمد ز ترکان به‌زار
برآن مهتران تلخ شد روزگار

همه سر پر از گرد و دیده پر آب
کسی رانبد خورد و آرام و خواب

ازآن پس گوان‌را بر خویش خواند
به‌مژگان همی خون دل برفشاند

بپرسید کز لشکر بی‌شمار
که در رزم جستن نکردند کار

چنین داد پاسخ ورا رهنمون
که ما داشتیم آن سپه را زبون

چو بهرام جنگی بهنگام کار
نبیند کس اندر جهان یک سوار

ز رستم فزونست هنگام جنگ
دلیران نگیرند پیشش درنگ

نبد لشکرش را ز ما صد یکی
نخست از دلیران ما کودکی

جهان‌دار یزدان ورا برکشید
ازین بیش گویم نباید شنید

چو پرموده بشنید گفتار اوی
پر اندیشه گشتش دل از کار اوی

بجوشید و رخسارگان کرد زرد
به‌درد دل آهنگ آورد کرد

سپه بودش از جنگیان صدهزار
همه نامدار از در کارزار

ز خرگاه لشکر به‌هامون کشید
به نزدیکی رود جیحون کشید

وزان پس کجا نامه پهلوان
بیامد بر شاه روشن روان

نشسته جهان‌دار با موبدان
همی‌گفت کای نامور بخردان

دو هفته بدین بارگاه مهی
نیامد ز بهرام هیچ آگهی

چه گویید ازین پس چه شاید بدن
بباید بدین داستان‌ها زدن

همانگه که گفت این سخن شهریار
بیامد ز درگاه سالار بار

شهنشاه را زان سخن مژده داد
که جاوید بادا جهان‌دار شاد

که بهرام بر ساوه پیروز گشت
به رزم اندرون گیتی افروز گشت

سبک مرد بهرام را پیش خواند
وزان نامدارانش برتر نشاند

فرستاده گفت ای سر افراز شاه
به کام تو شد کام آن رزم‌گاه

انوشه بدی شاد و رامش‌پذیر
که بخت بد اندیش توگشت پیر

سر ساوه شاهست و کهتر پسر
که فغفور خواندیش وی‌را پدر

زده بر سرنیزه‌ها بر درست
همه شهر نظاره آن سرست

شهنشاه بشنید بر پای خاست
بزودی خم آورد بالای راست

همی‌بود بر پیش یزدان به‌پای
همی‌گفت کای داور رهنمای

بد اندیش ما را تو کردی تباه
تویی آفریننده هور و ماه

چنان زار و نومید بودم ز بخت
که دشمن نگون اندر آمد ز تخت

سپهبد نکرد این نه جنگی سپاه
که یزدان بد این جنگ را نیک خواه

بیاورد زان پس صد و سی هزار
ز گنجی که بود از پدر یادگار

سه یک زان نخستین بدرویش داد
پرستندگان را درم بیش داد

سه یک دیگر از بهر آتشکده
همان بهر نوروز و جشن سده

فرستاد تا هیربد را دهند
که در پیش آتشکده برنهند

سیم بهره جایی که ویران بود
رباطی که اندر بیابان بود

کند یکسر آباد جوینده مرد
نباشد به راه اندرون بیم و درد

ببخشید پس چار ساله خراج
به درویش و آن را که بد تخت عاج

نبشتند پس نامه از شهریار
به هرکشوری سوی هرنامدار

که بهرام پیروز شد بر سپاه
بریدند بی‌بر سر ساوه شاه

پرستنده بد شاه در هفت روز
به هشتم چو بفروخت گیتی فروز

فرستادهٔ پهلوان رابخواند
به مهر از بر نامداران نشاند

مر آن نامه را خوب پاسخ نبشت
درختی به باغ بزرگی بکشت

یکی تخت سیمین فرستاد نیز
دو نعلین زرین و هر گونه چیز

ز هیتال تا پیش رود برک
به بهرام بخشید و بنوشت چک

بفرمود کان خواسته بر سپاه
ببخش آنچ آوردی از رزم‌گاه

مگرگنج ویژه تن ساوه شاه
که آورد باید بدین بارگاه

وزان پس تو خود جنگ پرموده ساز
ممان تا شود خصم گردن فراز

هم ایرانیان را فرستاد چیز
نبشته به هر شهر منشور نیز

فرستاده را خلعت آراستند
پس اسب جهان پهلوان خواستند

فرستاده چون پیش بهرام شد
سپهدار از و شاد و پدرام شد

غنیمت ببخشید پس بر سپاه
جز از گنج ناپاک دل ساوه شاه

فرستاد تا استواران خویش
جهان‌دیده ونام‌داران خویش

ببردند یک‌سر به درگاه شاه
سپهبد سوی جنگ شد با سپاه

ازو چون بپرموده شد آگهی
که جوید همی تخت شاهنشهی

دزی داشت پرموده افراز نام
کزان دز بدی ایمن و شادکام

نهاد آنچ بودش بدز در درم
ز دینار وز گوهر و بیش و کم

ز جیحون گذر کرد خود با سپاه
بیامد گرازان سوی زرم‌گاه

دو لشکر به تنگ اندر آمد به جنگ
به‌ره بر نکردند جایی درنگ

بدو منزل بلخ هر دو سپاه
گزیدند شایسته دو رزم‌گاه

میان دو لشکر دو فرسنگ بود
که پهنای دشت از در جنگ بود

دگر روز بهرام جنگی برفت
به دیدار گردان پرموده تفت

نگه کرد پرموده را بدید
ز هامون یکی تند بالا گزید

سپه را سراسر همه برنشاند
چنان شد که در دشت جایی نماند

سپه دید پرموده چندانک دشت
ز دیدار ایشان همی خیره گشت

و را دید در پیش آن لشکرش
به گردون برآورده جنگی سرش

غمی گشت و با لشکر خویش گفت
که این پیش‌رو را هزبرست جفت

شمار سپاهش پدیدار نیست
هم این رزم را کس خریدار نیست

سپهدار گردن‌کش و خشمناک
همی خون شود زیر او تیره خاک

چو شب تیره گردد شبیخون کنیم
ز دل بیم و اندیشه بیرون کنیم

چو پرموده آمد به پرده سرای
همی‌زد ز هر گونه از جنگ رای

همی‌گفت کین از هنرها یکیست
اگر چه سپه‌شان کنون اندکیست

سواران و گردان پر مایه‌اند
ز گردن‌کشان برترین پایه‌اند

سلیحست وبهرام‌شان پیش‌رو
که گردد سنان پیش او خار و خو

به پیروزی ساوه شاه اندرون
گرفته دل و مست گشته به خون

اگر یار باشد جهان آفرین
به خون پدر خواهم از کوه کین

بدان‌گه که بهرام شد جنگ‌جوی
از ایران سوی ترک بنهاد روی

چوقیصر نگه کرد و نامه بخواند
ز هر گونه اندیشه بر دل براند

ازان پس بدستور پرمایه گفت
که این راز را بازخواه از نهفت

نگه کن خسرو بدین کار زار
شود شاد اگر پیچد از روزگار

گرای دون که گویی که پیروز نیست
ازان پس و را نیز نوروز نیست

بمانیم تا سوی خاقان شود
چو بیمار شد نزد درمان شود

ور ای دون که پیروزگر باشد اوی
بشاهی بسان پدر باشد اوی

همان به کز ایدر شود با سپاه
مگر کینه در دل ندارد نگاه

چو بشنید دستور دانا سخن
به فرمود تا زیجهای کهن

ببردند مردان اخترشناس
سخن راند تا ماند از شب سه پاس

سرانجام مرد ستاره شمر
به قیصر چنین گفت کای تاجور

نگه کردم این زیجهای کهن
کز اختر فلاطون فگندست بن

نه بس دیر شاهی به خسرو رسد
ز شاهنشهی گردش نو رسد

برین گونه تا سال بر سی وهشت
برو گرد تیره نیارد گذشت

چوبشنید قیصر به دستور گفت
که بیرون شد این آرزوی از نهفت

چه گوییم و این را چه پاسخ دهیم
بیا تا برین رای فرخ نهیم

گران مایه دستور گفت این سخن
که در آسمان اختر افگند بن

به مردی و دانش کجا داشت کس
جهان داورت باد فریاد رس

چو خسرو سوی مرز خاقان شود
ورا یاد خواهد تن آسان شود

چولشکر ز جای دگر سازد اوی
ز کین تو هرگز نپردازد اوی

نگه کن کنون تو که داناتری
بدین آرزوها تواناتری

چنین گفت قیصر که اکنون سپاه
فرستیم ناچار با پیل وگاه

سخن چند گویم همان به که گنج
کنم خوار تا دور مانم ز رنج

وزان پس چو دانست کامد سپاه
جهان شد ز گرد سواران سیاه

گزین کرد زان رومیان صدهزار
همه نامدار ازدرکارزار

سلیح و درم خواست واسپان جنگ
سرآمد برو روزگار درنگ

یکی دخترش بود مریم بنام
خردمند و با سنگ و با رای وکام

بخسرو فرستاد به آیین دین
همی‌خواست ازکردگار آفرین

بپذرفت دخترش گستهم گرد
به آیین نیکو بخسرو سپرد

وزان پس بیاورد چندان جهیز
کزان کند شد بارگیهای تیز

ز زرینه و گوهر شاهوار
ز یاقوت وز جامهٔ زرنگار

ز گستردنیها و دیبای روم
به زر پیکر و از بریشمش بوم

همان یاره و طوق با گوشوار
سه تاج گرانمایه گوهرنگار

عماری بیاراست زرین چهار
جلیلش پر ازگوهر شاهوا ر

چهل مهد دیگر بد از آبنوس
ز گوهر درفشان چو چشم خروس

ازان پس پرستنده ماه روی
زایوان برفتند با رنگ وبوی

خردمند و بیدار پانصد غلام
بیامد بزرین وسیمین ستام

ز رومی همان نیز خادم چهل
پری چهره و شهره ودلگسل

وزان فیلسوفان رومی چهار
خردمند و با دانش ونامدار

بدیشان بگفت آنچ بایست گفت
همان نیز با مریم اندرنهفت

از آرام وز کام و بایستگی
همان بخشش و خورد و شایستگی

پس از خواسته کرد رومی شمار
فزون بد ز سیصد هزاران هزار

فرستاد هر کس که بد بردرش
ز گوهر نگار افسری بر سرش

مهان را همان اسپ و دینار داد
ز شایسته هر چیز بسیار داد

چنین گفت کای زیردستان شاه
سزد گر بر آرید گردن بماه

ز گستهم شایسته‌تر در جهان
نخیزد کسی از میان مهان

چوشاپور مهتر کرانجی بود
که اندر سخنها میانجی بود

یکی راز دارست بالوی نیز
که نفروشد آزادگان را بچیز

چوخراد برزین نبیند کسی
اگر چند ماند بگیتی بسی

بران آفریدش خدای جهان
که تا آشکارا شود زو نهان

چو خورشید تابنده او بی‌بدیست
همه کار و کردار او ایزدیست

همه یاد کرد این به نامه درون
برفتند با دانش و رهنمون

ستاره شمر پیش با رهنمای
که تارفتنش کی به آید ز جای

به جنبید قیصر به بهرام روز
به نیک اختر و فال گیتی فروز

دو منزل همی‌رفت قیصر به راه
سدیگر بیامد به پیش سپاه

به فرمود تا مریم آمد به پیش
سخن گفت با او ز اندازه بیش

بدو گفت دامن ز ایرانیان
نگه دار و مگشای بند ازمیان

برهنه نباید که خسرو تو را
ببیند که کاری رسد نو تو را

بگفت این و بدرود کردش به مهر
که یار تو بادا برفتن سپهر

نیاطوس جنگی برادرش بود
بدان جنگ سالار لشکرش بود

بدو گفت مریم به خون خویش تست
بران برنهادم که هم کیش تست

سپردم تو را دختر وخواسته
سپاهی برین گونه آراسته

نیاطوس یکسر پذیرفت از وی
بگفتند و گریان بپیچید روی

همی‌رفت لشکر به راه وریغ
نیا طوس در پیش با گرز وتیغ

چو بشنید خسروکه آمد سپاه
ازان شارستان برد لشکر به راه

چو آمد پدیدار گرد سران
درفش سواران جوشن وران

همی‌رفت لشکر بکردار گرد
سواران بیدار و مردان مرد

دل خسرو از لشکر نامدار
بخندید چون گل بوقت بهار

دل روشن راد راتیز کرد
مران باره را پاشنه خیز کرد

نیاطوس را دید و در برگرفت
بپرسیدن آزادی اندرگرفت

ز قیصر که برداشت زانگونه رنج
ابا رنج دیگر تهی کرد گنج

وزانجای سوی عماری کشید
بپرده درون روی مریم بدید

بپرسید و بر دست او بوس داد
ز دیدار آن خوب رخ گشت شاد

بیاورد لشکر به پرده سرای
نهفته یکی ماه را ساخت جای

سخن گفت و بنشست بااوسه روز
چهارم چو بفروخت گیتی فروز

گزیده سرایی بیاراستند
نیاطوس را پیش اوخواستند

ابا سرگس و کوت جنگی بهم
سران سپه را همه بیش و کم

بدیشان چنین گفت کاکنون سران
کدامند و مردان جنگاوران

نیاطوس بگزید هفتاد مرد
که آورد گیرند روز نبرد

که زیر درفشش برفتی هزار
گزیده سواران خنجر گزار

چو خسرو بدید آن گزیده سپاه
سواران گردنکش ورزمخواه

همی‌خواند بر کردگار آفرین
که چرخ آفرید و زمان و زمین

همان بر نیاطوس وبر لشکرش
چه برنامور قیصر وکشورش

بدان مهتران گفت اگر کردگار
مرا یارباشد گه کارزار

توانایی خویش پیداکنم
زمین رابکوکب ثریاکنم

نباشد جزاندیشهٔ دوستان
فلک یارومهر ردان بوستان

چوآمد به بهرام زین آگهی
که تازه شد آن فر شاهنشهی

همانگه ز لشکر یکی نامجوی
نگه کرد با دانش و آب روی

کجا نام او بود داناپناه
که بهرام را او بدی نیک خواه

دبیر سرافراز را پیش خواند
سخنهای بایسته چندی براند

بفرمود تا نامه‌های بزرگ
نویسد بران مهتران سترگ

بگستهم و گردوی و بندوی گرد
که از مهتران نام گردی ببرد

چو شاپور و چون اندیان سوار
هرآنکس که بود از یلان نامدار

سرنامه گفت از جهان آفرین
همی‌خواهم اندر نهان آفرین

چوبیدار گردید یکسر ز خواب
نگیرید بر بد ازین سان شتاب

که تا درجهان تخم ساسانیان
پدید آمد اندر کنار و میان

ازیشان نرفتست جزبرتری
بگرد جهان گشتن و داوری

نخست از سر بابکان اردشیر
که اندر جهان تازه شد داروگیر

زمانه ز شمشیر او تیره گشت
سر نامداران همه خیره گشت

نخستین سخن گویم از اردوان
ازان نامداران روشن روان

شنیدی که بر نامور سوفزای
چه آمد ز پیروز ناپاک رای

رها کردن ازبند پای قباد
وزان مهتران دادن او را بباد

قباد بد اندیش نیرو گرفت
هنرها بشست از دل آهو گرفت

چنان نامور نیک دل را بکشت
برو شد دل نامداران درشت

کسی کو نشاید به پیوند خویش
هوا بر گزیند ز فرزند خویش

به بیگانگان هم نشاید بنیز
نجوید کسی عاج از چوب شیز

بساسانیان تا ندارید امید
مجویید یاقوت از سرخ بید

چواین نامه آرند نزد شما
که فرخنده باد اورمزد شما

به نزدیک من جایتان روشنست
برو آستی هم ز پیراهنست

بیک جای مان بود آرام و خواب
اگر تیره بد گر بلند آفتاب

چو آیید یکسر به نزدیک من
شود روشن این جان تاریک من

نیندیشم از روم وز شاهشان
بپای اندر آرم سر و گاهشان

نهادند برنامه‌ها مهر اوی
بیامد فرستاده راه جوی

بکردار بازارگانان برفت
بدرگاه خسرو خرامید تفت

یکی کاروانی ز هرگونه چیز
ابا نامه‌ها هدیه‌ها داشت نیز

بدید آن بزرگی و چندان سپاه
که گفتی مگر بر زمین نیست راه

به دل گفت با این چنین شهریار
نخواهد ز بهرام یل زینهار

یکی مرد بی‌دشمنم پارسی
همان بار دارم شتروار سی

چراخویشتن کرد باید هلاک
بلندی پدیدار گشت ازمغاک

شوم نامه نزدیک خسروبرم
به نزدیک او هدیهٔ نوبرم

باندیشه آمد به نزدیک شاه
ابا هدیه و نامه ونیک خواه

درم برد و با نامه‌ها هدیه برد
سخنهاش برشاه گیتی شمرد

جهاندار چون نامه‌ها را بخواند
مر او را بکرسی زرین نشاند

بدو گفت کای مرد بسیاردان
تو بهرام را نزد من خوار دان

کنون ز آنچ کردی رسیدی بکام
فزون‌تر مجو اندرین کار نام

بفرمود تا نزد او شد دبیر
مران پاسخ نامه را ناگزیر

نوشت اندران نامه‌های دراز
که این مهتر گرد گردن فراز

همه نامه‌های تو برخواندیم
فرستاده را پیش بنشاندیم

به گفتار بیکار با خسرویم
به دل با تو همچون بهار نویم

چولشکر بیاری بدین مرز وبوم
که اندیشد از گرز مردان روم

همه پاک شمشیرها برکشیم
به جنگ اندورن رومیان را کشیم

چو خسرو ببیند سپاه تو را
همان مردی و پایگاه تو را

دلش زود بیکار ولرزان شود
زپیشت چو روبه گریزان شود

بدان نامه‌ها مهر بنهاد شاه
ببرد ان پسندیدهٔ نیک خواه

بدو گفت شاه ای خردمند مرد
برش گنج یابی ازین کارکرد

مرو را گهر داد و دینار داد
گرانمایه یاقوت بسیار داد

بدو گفت کاین نزد چوبینه بر
شنیده سخنها برو بر شمر

چو پیدا شد ازآسمان گرد ماه
شب تیره بفشاند گرد سیاه

پراکنده گشتند و مستان شدند
وز آنجای هرکس به ایوان شدند

چو پیداشد آن فرخورشید زرد
به پیچید زلف شب لاژورد

قژ آگند پوشید بهرام گرد
گرامی تنش را به یزدان سپرد

کمند و کمان برد و شش چوبه تیر
یکی نیزه دو شاخ نخچیرگیر

چوآمد به نزدیک آن برزکوه
بفرمود تا بازگردد گروه

بران شیر کپی چو نزدیک شد
تو گفتی برو کوه تاریک شد

میان اندارن کوه خارا ببست
بخم کمند از بر زین نشست

کمان را بمالید وبر زه نهاد
ز یزدان نیکی دهش کرد باد

چو بر اژدها برشدی موی‌تر
نبودی برو تیر کس کارگر

شد آن شیر کپی به چشمه درون
به غلتید و برخاست و آمد برون

بغرید و بر زد بران سنگ دست
همی آتش از کوه خارا بجست

کمان را بمالید بهرام گرد
به تیر از هوا روشنایی ببرد

خدنگی بینداخت شیر دلیر
برشیر کپی شد از جنگ سیر

دگر تیر بهرام زد بر سرش
فرو ریخت چون آب خون ازبرش

سیوم تیر و چارم بزد بر دهانش
که بردوخت برهم دهان و زبانش

به پنجم بزد تیر بر چنگ اوی
همی‌دید نیروی و آهنگ اوی

بهشتم میانش گشاد از کمند
بجست از بر کوهسار بلند

بزد نیزه‌ای بر میان دده
که شد سنگ خارا به خون آژده

وزان پس بشمشیر یازید مرد
تن اژدها را به دونیم کرد

سر از تن جدا کند و بفگند خوار
ازان پس فرود آمد از کوهسار

ازان بیشه خاقان و خاتون برفت
دمان و دنان تا برکوه تفت

خروشی برآمد ز گردان چین
کز آواز گفتی بلرزد زمین

به بهرام برآفرین خواندند
بسی گوهر و زر برافشاندند

چو خاتون بشد دست او بوس داد
برفتند گردان فرخ نژاد

همه هم زبان آفرین خواندند
ورا شاه ایران زمین خواندند

گرفتش سپهدار چین در کنار
وزان پس ورا خواندی شهریار

چو خاقان چینی به ایوان رسید
فرستاده‌ای مهربان برگزید

فرستاد ده بدره گنجی درم
همان بدره و برده از بیش و کم

که رو پیش بهرام جنگی بگوی
که نزدیک ما یافتی آب روی

پس پردهٔ ما یکی دخترست
که بر تارک اختران افسرست

کنون گر بخواهی ز من دخترم
سپارم بتو لشکر و کشورم

بدو گفت بهرام کاری رواست
جهاندار بر بندگان پادشاست

به بهرام داد آن زمان دخترش
به فرمان او شد همه کشورش

بفرمود تا پیش او شد دبیر
نوشتند منشور نو بر حریر

بدو گفت هرکس کز ایران سرست
ببخشش نگر تا کرا در خورست

بر آیین چین خلعت آراستند
فراوان کلاه و کمر خواستند

جزاز داد و خورد شکارش نبود
غم گردش روزگارش نبود

بزرگان چینی و گردنکشان
ز بهرام یل داشتندی نشان

همه چین همی‌گفت ما بنده‌ایم
ز بهر تو اندر جهان زنده‌ایم

همی‌خورد بهرام و بخشید چیز
برو بر بسی آفرین بود نیز

وزان روی بهرام شد تا به مرو
بیاراست لشکر چو پر تذرو

کس آمد به خاقان که از ترک و چین
ممان‌تا کس آید به ایران زمین

که آگاهی ما به خسرو برند
ورا زان سخن هدیهٔ نو برند

منادیگری کرد خاقان چین
که بی‌مهر ماکس به ایران زمین

شود تامیانش کنم بدو نیم
به یزدان که نفروشم او را به سیم

همی‌بود خراد برزین سه ماه
همی‌داشت این رازها را نگاه

به تنگی دل اندر قلون را بخواند
بران نامور جایگاهش نشاند

بدو گفت روزی که کس در جهان
ندارد دلی کش نباشد نهان

تو نان جو و ارزن و پوستین
فراوان به جستی ز هردر به چین

کنون خوردنیهات نان و بره
همان پوششت جامه‌های سره

چنان بود یک چند و اکنون چنین
چه نفرین شنیدی و چه آفرین

کنون روزگار تو بر سرگذشت
بسی روز و شب دیدی و کوه و دشت

یکی کار دارم تو را بیمناک
اگرتخت یابی اگر تیره خاک

ستانم یکی مهر خاقان چین
چنان رو که اندر نوردی زمین

به نزدیک بهرام باید شدن
به مروت فراوان بباید بدن

بپوشی همان پوستین سیاه
یکی کارد بستان و بنورد راه

نگه دار از آن ماه بهرام روز
برو تا در مرو گیتی فروز

وی آن روز را شوم دارد به فال
نگه داشتیم بسیار سال

نخواهد که انبوه باشد برش
به دیبای چینی بپوشد سرش

چنین گوی کز دخت خاقان پیام
رسانم برین مهتر شادکام

همان کارد در آستین برهنه
همی‌دار تا خواندت یک تنه

چو نزدیک چوبینه آیی فراز
چنین گوی کان دختر سرفراز

مرا گفت چون راز گویی بگوش
سخنها ز بیگانه مردم بپوش

چو گوید چه رازست با من بگوی
تو بشتاب و نزدیک بهرام پوی

بزن کارد و نافش سراسر بدر
وزان پس بجه گر بیابی گذر

هر آنکس که آواز او بشنود
ز پیش سهبد به آخر دود

یکی سوی فرش و یکی سوی گنج
نیاید ز کشتن بروی تو رنج

وگر خود کشندت جهاندیده‌ای
همه نیک و بدها پسندیده‌ای

همانا بتو کس نپردازدی
که با تو بدانگه بدی سازدی

گر ایدون که یابی زکشتن رها
جهان را خریدی و دادی بها

تو را شاه پرویز شهری دهد
همان از جهان نیز بهری دهد

چنین گفت با مرد دانا قلون
که اکنون بباید یکی رهنمون

همانا مرا سال بر صد رسید
به بیچارگی چند خواهم کشید

فدای تو بادا تن و جان من
به بیچارگی بر جهانبان من

چو بشنید خراد برزین دوید
ازان خانه تا پیش خاتون رسید

بدو گفت کامد گه آرزوی
بگویم تو را ای زن نیک خوی

ببند اندرند این دو کسهای من
سزد گرگشاده کنی پای من

یکی مهر بستان ز خاقان مرا
چنان دان که بخشیده‌ای جان مرا

بدو گفت خاتون که خفتست مست
مگر گل نهم از نگینش بدست

ز خراد برزین گل مهر خواست
به بالین مست آمد از حجره راست

گل اندر زمان برنگینش نهاد
بیامد بران مرد جوینده داد

بدو آفرین کرد مرد دبیر
بیامد سپرد آن بدین مرد پیر