دگر هفته با لشکری سرفراز
به نخچیرگه رفت با یوز و باز

برابر ز کوهی یکی شیر دید
کجا پشت گوری همی بر درید

برآورد زاغ سیه را بزه
به تندی به شست سه‌پر زد گره

دل گور بردوخت با پشت شیر
پر از خون هژبر از بر و گور زیر

چو او گور و شیر دلاور بکشت
به ایوان خرامید تیغی به مشت

دگر هفته نعمان و منذر به راه
همی رفت با او به نخچیرگاه

بسی نامور برده از تازیان
کزیشان بدی راه سود و زیان

همی خواست منذر که بهرام گور
بدیشان نماید سواری و زور

شترمرغ دیدند جایی گله
دوان هر یکی چون هیونی یله

چو بهرام‌گور آن شترمرغ دید
به کردار باد هوا بردمید

کمان را بمالید خندان به چنگ
بزد بر کمر چار تیر خدنگ

یکایک همی راند اندر کمان
بدان تا سرآرد بریشان زمان

همی برشکافید پرشان به تیر
بدین سان زند مرد نخچیرگیر

به یک سوزن این زان فزون‌تر نبود
همان تیر زین تیر برتر نبود

برفت و بدید آنک بد نامدار
به یک موی‌بر بود زخم سوار

همی آفرین خواند منذر بدوی
همان نیزه‌داران پرخاشجوی

بدو گفت منذر که ای شهریار
بتو شادمانم چو گلبن به بار

مبادا که خم آورد ماه تو
وگر سست گردد کمرگاه تو

هم‌انگه چون منذر به ایوان رسید
ز بهرام رایش به کیوان رسید

فراوان مصور بجست از یمن
شدند این سران بر درش انجمن

بفرمود تا زخم او را به تیر
مصور نگاری کند بر حریر

سواری چو بهرام با یال و کفت
بلند اشتری زیر و زخمی شگفت

کمان مهره و شیر و آهو و گور
گشاده بر و چربه دستی به زور

شترمرغ و هامون و آن زخم تیر
ز قیر سیه تازه شد بر حریر

سواری برافگند زی شهریار
فرستاد نزدیک او آن نگار

فرستاده چون شد بر یزدگرد
همه لشکر آمد بران نامه گرد

همه نامداران فروماندند
به بهرام بر آفرین خواندند

وزان پس هنرها چو کردی به کار
همی تاختندی بر شهریار

چنان بد که یک روز در بزمگاه
همی بود بر پای در پیش شاه

چو شد تیره بر پای خواب آمدش
هم از ایستادن شتاب آمدش

پدر چون بدیدش بهم برده چشم
به تندی یکی بانگ برزد به خشم

به دژخیم فرمود کو را ببر
کزین پس نبیند کلاه و کمر

بدو خانه زندان کن و بازگرد
نزیبد برو گاه و ننگ و نبرد

به ایوان همی بود خسته جگر
ندید اندران سال روی پدر

مگر مهر و نوروز و جشن سده
که او پیش رفتی میان رده

چنان بد که طینوش رومی ز راه
فرستاده آمد به نزدیک شاه

ابا بدره و برده و باژ روم
فرستاد قیصر به آباد بوم

چو آمد شهنشاه بنواختش
سزاوار او جایگه ساختش

فرستاد بهرام زی او پیام
که ای مرد بیدار گسترده کام

ز کهتر به چیزی بیازرد شاه
ازو دور گشتم چنین بی‌گناه

تو خواهش کنی گر ترا بخشدم
مگر بخت پژمرده بدرخشدم

سوی دایگانم فرستد مگر
که منذر مرا به ز مام و پدر

چو طینوش بشنید پیغام اوی
برآورد ازان آرزو کام اوی

دل‌آزار بهرام زان شاد گشت
وزان بند بی‌مایه آزاد گشت

به درویش بخشید بسیار چیز
وزان جایگه رفتن آراست نیز

همه زیردستان خود را بخواند
شب تیره چون باد لشکر براند

به یاران همی گفت یزدان سپاس
که رفتیم و ایمن شدیم از هراس

چو آمد به نزدیک شهر یمن
پذیره شدش کودک و مرد و زن

برفتند نعمان و منذر ز جای
همان نیزه‌داران پاکیزه‌رای

چو منذر ببهرام نزدیک شد
ز گرد سپه روز تاریک شد

پیاده شدند آن دو آزادمرد
همی گفت بهرام تیمار و درد

ز گفتار او چند منذر گریست
بپرسید گفت اختر شاه چیست

بدو گفت بهرام کو خود مباد
که گیرد ز شوم اخترش نیز یاد

که هر کو نیاید به راه خرد
ز کردار ترسم که کیفر برد

فرود آوریدش هم‌انجا که بود
بران نیکوی نیکویها فزود

بجز بزم و میدان نبودیش کار
وگر بخشش و کوشش کارزار

برفت و بیامد به ایوان خویش
همه شب همی ساخت درمان خویش

پراندیشه آن شب به ایوان بخفت
بخندید و آن راز با کس نگفت

به شبگیر چون تاج بر سر نهاد
سپه را سراسر همه بار داد

بفرمود تا لنبک آبکش
بشد پیش او دست کرده به کش

ببردند ز ایوان به راهام را
جهود بداندیش و بدکام را

چو در بارگه رفت بنشاندند
یکی پاک‌دل مرد را خواندند

بدو گفت رو بارگیها ببر
نگر تا نباشی به جز دادگر

به خان به راهام شو بر گذار
نگر تا چه بینی نهاده بیار

بشد پاک‌دل تا به خان جهود
همه خانه دیبا و دینار بود

ز پوشیدنی هم ز گستردنی
ز افگندنی و پراگندنی

یکی کاروان‌خانه بود و سرای
کزان خانه بیرون نبودیش جای

ز در و ز یاقوت و هر گوهری
ز هر بدره‌ای بر سرش افسری

که دانند موبد مر آن را شمار
ندانست کردن بس روزگار

فرستاد موبد بدانجا سوار
شتر خواست از دشت جهرم هزار

همه بار کردند و دیگر نماند
همی شاددل کاروان را براند

چو بانگ درای آمد از بارگاه
بشد مرد بینا بگفت آن به شاه

که گوهر فزون زین به گنج تو نیست
همان مانده خروار باشد دویست

بماند اندران شاه ایران شگفت
ز راز دل اندیشه‌ها برگرفت

که چندین بورزید مرد جهود
چو روزی نبودش ز ورزش چه سود

ازان صد شتروار زر و درم
ز گستردنیها و از بیش و کم

جهاندار شاه آبکش را سپرد
بشد لنبک از راه گنجی ببرد

ازان پس براهام را خواند و گفت
که ای در کمی گشته با خاک جفت

چه گویی که پیغمبرت چند زیست
چه بایست چندی به زشتی گریست

سوار آمد و گفت با من سخن
ازان داستانهای گشته کهن

که هرکس که دارد فزونی خورد
کسی کو ندارد همی پژمرد

کنون دست یازان ز خوردن بکش
ببین زین سپس خوردن آبکش

ز سرگین و زربفت و دستار و خشت
بسی گفت با سفله مرد کنشت

درم داد ناپاک دل را چهار
بدو گفت کاین را تو سرمایه‌دار

سزا نیست زین بیشتر مر ترا
درم مرد درویش را سر ترا

به ارزانیان داد چیزی که بود
خروشان همی رفت مرد جهود

بخفت آن شب و بامداد پگاه
بیامد سوی دشت نخچیرگاه

همه راه و بی‌راه لشکر گذشت
چنان شد که یک ماه ماند او به دشت

سراپرده و خیمه‌ها ساختند
ز نخچیر دشتی بپرداختند

کسی را نیامد بران دشت خواب
می و گوشت نخچیر و چنگ و رباب

بیابان همی آتش افروختند
تر و خشک هیزم بسی سوختند

برفتند بسیار مردم ز شهر
کسی کش ز دینار بایست بهر

همی بود چندی خرید و فروخت
بیابان ز لشکر همی برفروخت

ز نخچیر دشت و ز مرغان آب
همی یافت خواهنده چندان کباب

که بردی به خروار تا خان خویش
بر کودک خرد و مهمان خویش

چو ماهی برآمد شتاب آمدش
همی با بتان رای خواب آمدش

بیاورد لشکر ز نخچیرگاه
ز گرد سواران ندیدند راه

همی رفت لشکر به کردار گرد
چنین تا رخ روز شد لاژورد

یکی شارستان پیشش آمد به راه
پر از برزن و کوی و بازارگاه

بفرمود تا لشکرش با بنه
گذارند و ماند خود او یک تنه

بپرسید تا مهتر ده کجاست
سر اندر کشید و همی رفت راست

شکسته دری دید پهن و دراز
بیامد خداوند و بردش نماز

بپرسید کاین خانه ویران کراست
میان ده این جای ویران چراست

خداوند گفت این سرای منست
همین بخت بد رهنمای منست

نه گاو ستم ایدر نه پوشش نه خر
نه دانش نه مردی نه پای و نه پر

مرا دیدی اکنون سرایم ببین
بدین خانه نفرین به از آفرین

ز اسپ اندر آمد بدید آن سرای
جهاندار را سست شد دست و پای

همه خانه سرگین بد از گوسفند
یکی طاق بر پای و جای بلند

بدو گفت چیزی ز بهر نشست
فراز آور ای مرد مهمان‌پرست

چنین داد پاسخ که بر میزبان
به خیره چرا خندی ای مرزبان

گر افگندنی هیچ بودی مرا
مگر مرد مهمان ستودی مرا

نه افگندنی هست و نه خوردنی
نه پوشیدنی و نه گستردنی

به جای دگر خانه جویی رواست
که ایدر همه کارها بی‌نواست

ورا گفت بالش نگه کن یکی
که تا برنشینم برو اندکی

بدو گفت ایدر نه جای نکوست
همانا ترا شیر مرغ آرزوست

پس‌انگاه گفتش که شیر آر گرم
چنان چون بیابی یکی نان نرم

چنین داد پاسخ که ایدو گمان
که خوردی و گشتی ازو شادمان

اگر نان بدی در تنم جان بدی
اگر چند جانم به از نان بدی

بدو گفت گر نیستت گوسفند
که آمد به خان تو سرگین فگند

چنین داد پاسخ که شب تیره شد
مرا سر ز گفتار تو خیره شد

یکی خانه بگزین که یابی پلاس
خداوند آن خانه دارد سپاس

چه باشی به نزدیکی شوربخت
که بستر کند شب ز برگ درخت

به زر تیغ داری به زربر رکیب
نباید که آید ز دزدت نهیب

ز یزدان بترس و ز من دور باش
به هر کار چون من تو رنجور باش

چو خانه برین‌گونه ویران بود
گذرگاه دزدان و شیران بود

بدو گفت اگر دزد شمشیر من
ببردی کنون نیستی زیر من

کدیور بدو گفت زین در مرنج
که در خان من کس نیابد سپنج

بدو گفت شاه ای خردمند پیر
چه باشی به پیشم همی خیره خیر

چنانچون گمانم هم از آب سرد
ببخشای ای مرد آزادمرد

کدیور بدو گفت کان آبگیر
به پیش است کمتر ز پرتاب تیر

بخور چند خواهی و بردار نیز
چه جویی بدین بی‌نوا خانه چیز

همانا بدیدی تو درویش مرد
ز پیری فرومانده از کارکرد

چنین داد پاسخ که گر مهتری
نداری مکن جنگ با لشکری

چه نامی بدو گفت فرشیدورد
نه بوم و نه پوشش نه خواب و نه خورد

بدو گفت بهرام با کام خویش
چرا نان نجویی بدین نام خویش

کدیور بدو گفت کز کردگار
سرآید مگر بر من این روزگار

نیایش کنم پیش یزدان خویش
ببینم مگر بی‌تو ویران خویش

چرا آمدی در سرای تهی
که هرگز نبینی مهی و بهی

بگفت این و بگریست چندان به زار
که بگریخت ز آواز او شهریار

بخندید زان پیر و آمد به راه
دمادم بیامد پس او سپاه

چو بیرون شد از نامور شارستان
به پیش اندر آمد یکی خارستان

تبر داشت مردی همی کند خار
ز لشکر بشد پیش او شهریار

بدو گفت مهتر بدین شارستان
کرا دانی ای دشمن خارستان

چنین داد پاسخ که فرشیدورد
بماند همه ساله بی‌خواب و خورد

مگر گوسفندش بود صدهزار
همان اسپ و استر بود زین شمار

زمین پر ز آگنده دینار اوست
که مه مغز بادش بتن‌بر مه پوست

شکم گرسنه مانده تن برهنه
نه فرزند و خویش نه‌بار و بنه

اگر کشتمندش فروشد به زر
یکی خانه بومش کند پر گهر

شبانش همی گوشت جوشد به شیر
خود او نان ارزن خورد با پنیر

دو جامه ندیدست هرگز به هم
ازویست هم بر تن او ستم

چنین گفت با خارزن شهریار
که گر گوسفندش ندانی شمار

بدانی همانا کجا دارد اوی
شمارش بتو گفت کی یارد اوی

چنین گفت کای رزم دیده سوار
ازان خواسته کس نداند شمار

بدان خارزن داد دینار چند
بدو گفت کاکنون شدی ارجمند

بفرمود تا از میان سپاه
بیاید یکی مرد دانا به راه

کجا نام آن مرد بهرام بود
سواری دلیر و دلارام بود

فرستاد با نامور سی سوار
گزین کرده شایسته مردان کار

دبیری گزین کرد پرهیزگار
بدان‌سان که دانست کردن شمار

بدان خارزن گفت ز ایدر برو
همی خارکندی کنون زر درو

ازان خواسته ده یکی مر تراست
بدین مردمان راه بنمای راست

دل افرزو بد نام آن خارزن
گرازنده مردی به نیروی تن

گرانمایه اسپی بدو داد و گفت
که با باد باید که گردی تو جفت

دل‌افروز بد گیتی افروز شد
چو آمد به درگاه پیروز شد

بیاورد لشکر به کوه و به دشت
همی گوسفند از عدد برگذشت

شتر بود بر کوه ده کاروان
به هر کاروان بر یکی ساروان

ز گاوان ورز و ز گاوان شیر
ز پشم و ز روغن ز کشت و پنیر

همه دشت و کوه و بیابان کنام
کس او را به گیتی ندانست نام

بیابان سراسر همه کنده سم
همان روغن گاو در سم به خم

ز شیراز وز ترف سیصدهراز
شتروار بد بر لب جویبار

یکی نامه بنوشت بهرام هور
به نزد شهنشاه بهرام گور

نخست آفرین کرد بر کردگار
که اویست پیروز و پروردگار

دگر آفرین بر شهنشاه کرد
که کیش بدی (را) نگونسار کرد

چنین گفت کای شهریار جهان
ز تو شاد یکسر کهان و مهان

کز اندازه دادت همی بگذرد
ازین خامشی گنج کیفر برد

همه کار گیتی به اندازه به
دل شاه ز اندیشه‌ها تازه به

یکی گم شده نام فرشیدورد
نه در بزمگاه و نه اندر نبرد

ندانست کس نام او در جهان
میان کهان و میان مهان

نه خسروپرست و نه یزدان‌شناس
ندانست کردن به چیزی سپاس

چنین خواسته گسترد در جهان
تهی‌دست و پر غم نشسته نهان

به بیداد ماند همی داد شاه
منه پند گفتار من بر گناه

پی افگن یکی گنج زین خواسته
سیوم سال را گردد آراسته

دبیران داننده را خواندم
برین کوه آباد بنشاندم

شمارش پدیدار نامد هنوز
نویسنده را پشت برگشت کوز

چنین گفت گوینده کاندر زمین
ورا زر و گوهر فزونست زین

برین کوهسارم دو دیده به راه
بدان تا چه فرمان دهد پیشگاه

ز من باد بر شاه ایران درود
بمان زنده تا نام تارست و پود

هیونی برافگند پویان به راه
بدان تا برد نامه نزدیک شاه

چو آن نامه برخواند بهرام‌گور
به دلش اندر افتارد زان کار شور

دژم گشت و دیده پر از آب کرد
بروهای جنگی پر از تاب کرد

بفرمود تا پیش او شد دبیر
قلم خواست رومی و چینی حریر

نخست آفرین کرد بر کردگار
خداوند پیروز و به روزگار

خداوند دانایی و فرهی
خداوند دیهیم شاهنشهی

نبشت آن که گر دادگر بودمی
همین مرد را رنج ننمودمی

نیاورد گرد این ز دزدی و خون
نبد هم کسی را به بد رهنمون

همی بد که این مرد بد ناسپاس
ز یزدان نبودش به دل در هراس

یکی پاسبان بد برین خواسته
دل و جان ز افزون شدن کاسته

بدین دشت چه گرگ و چه گوسفند
چو باشد به پیکار و ناسودمند

به زیر زمین در چه گوهر چه سنگ
کزو خورد و پوشش نیاید به چنگ

نسازیم ازان رنج بنیاد گنج
نبندیم دل در سرای سپنج

فریدون نه پیداست اندر جهان
همان ایرج و سلم و تور از مهان

همان جم و کاوس با کیقباد
جزین نامداران که داریم یاد

پدرم آنک زو دل پر از درد بود
نبد دادگر ناجوانمرد بود

کسی زین بزرگان پدیدار نیست
بدین با خداوند پیکار نیست

تو آن خواسته گرد کن هرچ هست
ببخش و مبر زان به یک چیز دست

کسی را که پوشیده دارد نیاز
که از بد همی دیر یابد جواز

همان نیز پیری که بیکار گشت
به چشم گرانمایگان خوار گشت

دگر هرک چیزیش بود و بخورد
کنون ماند با درد و با بادسرد

کسی را که نامست و دینار نیست
به بازارگانی کسش یار نیست

دگر کودکانی که بینی یتیم
پدر مرده و مانده بی زر و سیم

زنانی که بی‌شوی و بی‌پوشش‌اند
که کاری ندانند و بی‌کوشش‌اند

بریشان ببخش این همه خواسته
برافروز جان و روان کاسته

تو با آنک رفتی سوی گنج باد
همه داد و پرهیزگاریت باد

نهان کرده دینار فرشیدورد
بدو مان همی تا نماند به درد

مر او را چه دینار و گوهر چه خاک
چو بایست کردن همی در مغاک

سپهر گراینده یار تو باد
همان داد و پرهیز کار تو باد

نهادند بر نامه‌بر مهر شاه
فرستاد برگشت و آمد به راه

دگر هفته تنها به نخچیر شد
دژم بود با ترکش و تیر شد

ز خورشید تابنده شد دشت گرم
سپهبد ز نخچیر برگشت نرم

سوی کاخ بازارگانی رسید
به هر سو نگه کرد و کس را ندید

ببازارگان گفت ما را سپنج
توان داد کز ما نبینی تو رنج

چو بازارگانش فرود آورید
مر او را یکی خوابگه برگزید

همی بود نالان ز درد شکم
به بازارگان داد لختی درم

بدو گفت لختی نبید کهن
ابا مغز بادام بریان بکن

اگر خانگی مرغ باشد رواست
کزین آرزوها دلم را هواست

نیاورد بازارگان آنچ گفت
نبد مغز بادامش اندر نهفت

چو تاریک شد میزبان رفت نرم
یکی مرغ بریان بیاورد گرم

بیاراست خوان پیش بهرام برد
به بازارگان گفت بهرام گرد

که از تو نبید کهن خواستم
زبان را به خواهش بیاراستم

نیاوردی و داده بودم درم
که نالنده بودم ز درد شکم

چنین داد پاسخ که ای بی‌خرد
نداری خرد کو روان پرورد

چو آوردم این مرغ بریان گرم
فزون خواستن نیست آیین و شرم

چو بشنید بهرام زو این سخن
بشد آرزوی نبید کهن

پشیمان شد از گفت خود نان بخورد
برو نیز یاد گذشته نکرد

چو هنگامهٔ خوابش آمد بخفت
به بازارگان نیز چیزی نگفت

ز دریای جوشان چو خور بردمید
شد آن چادر قیرگون ناپدید

همی گفت پرمایه بازارگان
به شاگرد کای مرد ناکاردان

مران مرغ کارزش نبد یک درم
خریدی به افزون و کردی ستم

گر ارزان خریدی ابا این سوار
نبودی مرا تیره شب کارزار

خریدی مر او را به دانگی پنیر
بدی با من امروز چون آب و شیر

بدو گفت اگر این نه کار منست
چنان دان که مرغ از شمار منست

تو مهمان من باش با این سوار
بدین مرغ با من مکن کارزار

چو بهرام برخاست از خواب خوش
بشد نزد آن بارهٔ دست‌کش

که زین برنهد تا به ایوان شود
کلاهش ز ایوان به کیوان شود

چو شاگرد دیدش به بهرام گفت
که امروز با من به بد باش جفت

بشد شاه و بنشست بر تخت اوی
شگفتی فروماند از بخت اوی

جوان رفت و آورد خایه دویست
به استاد گفت ای گرامی مه‌ایست

یکی مرغ بریان با نان گرم
نبید کهن آر و بادام نرم

بشد نزد بهرام گفت ای سوار
همی خایه کردی تو دی خواستار

کنون آرزوها بیاریم گرم
هم از چندگونه خورشهای نرم

بگفت این و زان پس به بازار شد
به ساز دگرگون خریدار شد

شکر جست و بادام و مرغ و بره
که آرایش خوان کند یکسره

می و زعفران برد و مشک و گلاب
سوی خانه شد با دلی پرشتاب

بیاورد خوان با خورشهای نغز
جوان بر منش بود و پاکیزه‌مغز

چو نان خورده شد جام پر می‌ببرد
نخستنی به بهرام خسرو سپرد

بدین‌گونه تا شاد و خرم شدند
ز خردک به جام دمادم شدند

چنین گفت با میزبان شهریار
که بهرام ما را کند خواستار

شما می گسارید و مستان شوید
مجنبید تا می پرستان شوید

بمالید پس باره را زین نهاد
سوی گلشن آمد ز می گشته شاد

به بازارگان گفت چندین مکوش
از افزونی این مرد ارزان فروش

به دانگی مرا دوش بفروختی
همی چشم شاگرد را دوختی

که مرغی خریدی فزون از بها
نهادی مرا در دم اژدها

بگفت این به بازارگان و برفت
سوی گاه شاهی خرامید تفت

چو خورشید بر تخت بنمود تاج
جهانبان نشست از بر تخت عاج

بفرمود خسرو به سالار بار
که بازارگان را کند خواستار

بیارند شاگرد با او بهم
یکی شاد ازیشان و دیگر دژم

چو شاگرد و استاد رفتند زود
به پیش شهنشاه ایران چو دود

چو شاگرد را دید بنواختش
بر مهتران شاد بنشاختش

یکی بدره بردند نزدیک اوی
که چون ماه شد جان تاریک اوی

به بازارگان گفت تا زنده‌ای
چنان دان که شاگرد را بنده‌ای

همان نیز هر ماهیانی دوبار
درم شست گنجی بروبر شمار

به چیز تو شاگرد مهمان کند
دل مرد آزاده خندان کند

به موبد چنین گفت زان پس که شاه
چو کار جهان را ندارد نگاه

چه داند که مردم کدامست به
چگونه شناسد کهان را ز مه

وَزیر خردمند بر پای خاست
چُنین گفت کیخسرو داد و راست

جهان از بداَندیش بی بیم گشت
وَزین مرزهای رنج و سختی گذشت

مگر ناموَر شَنگُل از هندوان
که از داد پیچیده دارد روان

ز هندوستان تا در مرزِ چین
ز دزدانْ پرآشوب دارد زمین

به ایران همی دست یازَد به بد
بدین داستان کارسازی سِزَد

تو شاهی و شَنگُل نگهبانِ هند
چرا باژ خواهد ز چین و زِ سِند

بَراَندیش و تَدبیر آن بازجوی
نبایَد که ناخوبی آید بِروی

چو بشنید شاه آن پُراندیشه شد
جهان پیشِ او چون یکی بیشه شد

چنین گفت کاین کارِ من در نهان
بسازم نگویم به کس در جهان

به تنها ببینم سپاه وُرا
همان رسمِ شاهی و گاه وُرا

شَوَم پیشِ او چون فرستادگان
نگویم به ایران به آزادگان

بِشُد پاک دستورِ او با دبیر
جزُو هرکسی آنک بد ناگزیر

بگفتند هرگونه از بیش و کم
بِبُردَند قِرطاس و مُشک و قلم

یکی نامه بنوشت پر پند و رای
پر از دانش و آفرینِ۱ خدای

سَرِ نامه کرد از نخست آفرین
ز یزدان برآنکس که جست آفرین

خداوندِ هست و خداوندِ نیست
همه چیز جُفتَست و ایزد یکیست

ز چیزی کجا او دهد بنده را
پَرستنده و تاجِ دارنده را

فزون از خرد نیست اندر جهان
فروزنده کَهتران و مُهان

هرآنکس که او شاد شد از خرد
جهان را به کردارِ بد نَسپُرَد

پشیمان نشد هر که نیکی گزید
که بد آب دانش نیارَد مَزید

رهانَد خرد مرد را از بلا
مبادا کسی در بلا مبتلا

نخستین نشانِ خرد آن بود
که از بد همه‌ساله ترسان بود

بداند تنِ خویش را در نهان
به چَشمِ خرد جُست رازِ جَهان

خرد افسرِ شهریاران بُوَد
همان زیورِ نامداران بُوَد

بداند بد و نیک مردِ خرد
بکوشد به داد و بپیچد ز بد

تو اندازهٔ خود ندانی همی
روان را به خون در نشانی همی

اگر تاجدارِ زمانه منم
به خوبی و زشتی بهانه منم

تو شاهی کنی کِی بُوَد راستی
پدید آید از هر سوی کاستی

نه آیینِ شاهان بُوَد تاختن
چُنین با بَداَندیشِگان ساختن

نیای تو ما را پَرَستَنده بود
پدر پیشِ شاهانِ ما بَنده بود

کس از ما نبودَند همداستان
که دیر آمدی باژِ هندوستان

نگه کن کنون روزِ خاقانِ چین
که از چین بیامد به ایران زمین

به تاراج داد آنکِ آورده بود
بپیچید زان بد که خود کرده بود

چُنین هم همی بینم آیینِ تو
همان بخشش و فَرِه دینِ تو

مرا سازِ جنگست و هم خواسته
همان لشکرِ یکدل آراسته

تُرا با دلیرانِ من پای نیست
به هند اندرون لشکر آرای نیست

تو اندر گمانی زِ نیروی خویش
همی پیشِ دریا بَری جویِ خویش

فرستادم اینک فرستاده‌ای
سخن‌گویِ با دانش آزاده‌ای

اگر باژ بفرست اگر جنگ را
به بی‌دانشی سخت کن تنگ را

ز ما باد بر جانِ آنکس دُرود
که داد و خرد باشدش تار و پود

چو خَط از نسیمِ هوا گشت خُشک
نوشتند و بَر وی پَراگَند مُشک

به عنوانَش بَر نامِ بهرام کرد
که دادَش سَرِ هَر بَدی رام کرد

که تاجِ کیان یافت از یزدگرد
به خرداد ماه اندرون روزِ اَرْد

سِپَهدارِ مَرز و نِگهدارِ بوم
ستانندهٔ باژِ سَقلاب و روم

به نزدیکِ شَنگُل نگهبانِ هند
ز دریای قَنوج تا مرزِ سِند

ز بهرام شنگل شد اندرگمان
که این فر و این برز و تیر و کمان

نماند همی این فرستاده را
نه هندی نه ترکی نه آزاده را

اگر خویش شاهست گر مهترست
برادرش خوانم هم اندر خورست

بخندید و بهرام را گفت شاه
که ای پرهنر با گهر پیشگاه

برادر توی شاه را بی‌گمان
بدین بخشش و زور و تیر و کمان

که فر کیان داری و زور شیر
نباشی مگر نامداری دلیر

بدو گفت بهرام کای شاه هند
فرستادگان را مکن ناپسند

نه از تخمهٔ یزدگردم نه شاه
برادرش خوانیم باشد گناه

از ایران یکی مرد بیگانه‌ام
نه دانش پژوهم نه فرزانه‌ام

مرا بازگردان که دورست راه
نباید که یابد مرا خشم شاه

بدو گفت شنگل که تندی مکن
که با تو هنوزست ما را سخن

نبایدت کردن به رفتن شتاب
که رفتن به زودی نباشد صواب

بر ما بباش و دل آرام گیر
چو پخته نخواهی می خام گیر

پس‌انگاه دستور را پیش خواند
ز بهرام با او سخن چند راند

گر این مرد بهرام را خویش نیست
گر از پهلوان نام او بیش نیست

چو گویی دهد او تن‌اندر فریب
گر از گفت من در دل آرد نهیب

تو گویی مر او را نکوتر بود
تو آن گوی با وی که در خور بود

بگویش بران رو که باشد صواب
که پیش شه هند بفزودی آب

کنون گر بباشی به نزدیک اوی
نگه‌داری آن رای باریک اوی

هرانجا که خوشتر ولایت تراست
سپهداری و باژ و ملکت تراست

به جایی که باشد همیشه بهار
نسیم بهار آید از جویبار

گهر هست و دینار و گنج درم
چو باشد درم دل نباشد به غم

نوازنده شاهی که از مهر تو
بخندد چو بیند همی چهر تو

به سالی دو بارست بار درخت
ز قنوج برنگذرد نیک‌بخت

چو این گفته باشی به پرسش ز نام
که از نام گردد دلم شادکام

مگر رام گردد بدین مرز ما
فزون گردد از فر او ارز ما

ورا زود سالار لشکر کنیم
بدین مرز با ارز ما سر کنیم

بیامد جهاندیده دستور شاه
بگفت این به بهرام و بنمود راه

ز بهرام زان پس بپرسید نام
که بی‌نام پاسخ نبودی تمام

چو بشنید بهرام رنگ رخش
دگر شد که تا چون دهد پاسخش

به فرجام گفت ای سخن‌گوی مرد
مرا در دو کشور مکن روی زرد

من از شاه ایران نپیجم به گنج
گر از نیستی چند باشم به رنج

جزین باشد آرایش دین ما
همان گردش راه و آیین ما

هرانکس که پیچد سر از شاه خویش
به برخاستن گم کند راه خویش

فزونی نجست آنک بودش خرد
بد و نیک بر ما همی بگذرد

خداوند گیتی فریدون کجاست
که پشت زمانه بدو بود راست

کجا آن بزرگان خسرونژاد
جهاندار کیخسرو و کیقباد

دگر آنک دانی تو بهرام را
جهاندار پیروز خودکام را

اگر من ز فرمان او بگذرم
به مردی سرآرد جهان بر سرم

نماند بر و بوم هندوستان
به ایران کشد خاک جادوستان

همان به که من باز گردم بدر
ببیند مرا شاه پیروزگر

گر از نام پرسیم برزوی نام
چنین خواندم شاه و هم باب و مام

همه پاسخ من بشنگل رسان
که من دیر ماندم به شهر کسان

چو دستور بشنید پاسخ ببرد
شنیده سخن پیش او برشمرد

ز پاسخ پر آژنگ شد روی شاه
چنین گفت اگر دور ماند ز راه

یکی چاره سازم کنون من که روز
سرآید بدین مرد لشکر فروز

چو آگاهی آمد به ایران که شاه
بیامد ز قنوج خود با سپاه

ببستند آذین به راه و به شهر
همی هرکس از کار برداشت بهر

درم ریختند از کران تا کران
هم از مشک و دینار و هم زعفران

چو آگاه شد پور او یزدگرد
سپاه پراگنده را کرد گرد

چو نرسی و چون موبد موبدان
پذیره شدندش همه بخردان

چو بهرام را دید فرزند اوی
بیامد بمالید بر خاک روی

برادرش نرسی و موبد همان
پر از گرد رخسار و دل شادمان

چنان هم بیامد به ایوان خویش
به یزدان سپرده تن و جان خویش

بیاسود چون گشت گیتی سیاه
به کردار سیمین سپر گشت ماه

چو پیراهن شب بدرید روز
پدید آمد آن شمع گیتی فروز

شهنشاه بر تخت زرین نشست
در بار بگشاد و لب را ببست

برفتند هر کس که بد مهتری
خردمند و در پادشاهی سری

جهاندار بر تخت بر پای خاست
بیاراست پاکیزه گفتار راست

نخست از جهان‌آفرین یاد کرد
ز وام خرد گردن آزاد کرد

چنین گفت کز کردگار جهان
شناسندهٔ آشکار و نهان

بترسید و او را ستایش کنید
شب تیره پیشش نیایش کنید

که او داد پیروزی و دستگاه
خداوند تابنده خورشید و ماه

هرانکس که خواهد که یابد بهشت
نگردد به گرد بد و کار زشت

چو داد و دهش باشد و راستی
بپیچد دل از کژی و کاستی

ز ما کس مباشید زین پس به بیم
اگر کوه زر دارد و گنج سیم

ز دلها همه بیم بیرون کنید
نیایش به دارای بیچون کنید

کشاورز گر مرد دهقان‌نژاد
بکوشید با ما به هنگام داد

هران را که ما تاج دادیم و تخت
ز یزدان شناسید وز داد و بخت

نکوشم به آگندن گنج من
نخواهم پراگنده کرد انجمن

یکی گنج خواهم نهادن ز داد
که باشد روانم پس از مرگ شاد

برین نیز گر خواست یزدان بود
دل روشن از بخت خندان بود

برین نیکویها فزایش کنیم
سوی نیک‌بختی نمایش کنیم

گر از لشکر و کارداران من
ز خویشان و جنگی سواران من

کسی رنج بگزید و با من نگفت
همی دارد آن کژی اندر نهفت

ورا از تن خویش باشد بزه
بزه کی گزیند کسی بی‌مزه(؟)

منم پیش یزدان ازو دادخواه
که در چادر ابر بنهفت ماه

شما را مگر دیگرست آرزوی
که هرکس دگرگونه باشد به خوی

بگویید گستاخ با من سخن
مگر نو کنم آرزوی کهن

همه گوش دارید و فرمان کنید
ازین پند آرایش جان کنید

بگفت این و بنشست بر تخت داد
کلاه کیانی به سر بر نهاد

بزرگان برو خواندند آفرین
که بی‌تو مبادا کلاه و نگین

چو دانا بود شاه پیروز بخت
بنازد بدو کشور و تاج و تخت

ترا مردی و دانش و فرهی
فزون آمد از تخت شاهنشهی

بزرگی و هم دانش و هم نژاد
چو تو شاه گیتی ندارد به یاد

کنون آفرین بر تو شد ناگزیر
ز ما هر که هستیم برنا و پیر

هم آزادی تو به یزدان کنیم
دگر پیش آزادمردان کنیم

برین تخت ارزانیانست شاه
به داد و به پیروزی و دستگاه

همه مردگان را برآری ز خاک
به داد و به بخشش به گفتار پاک

خداوند دارنده یار تو باد
سر اختر اندر کنار تو باد

برفتند با رامش از پیش تخت
بزرگان و فرزانهٔ نیک‌بخت

نشست آن زمان شاه و لشکر بر اسپ
بیامد سوی خان آذر گشسپ

بسی زر و گوهر به درویش داد
نیاز آنک بنهفت ازو بیش داد

پرستندهٔ آتش زردهشت
همی رفت با باژ و برسم به مشت

سپینود را پیش او برد شاه
بیاموختش دین و آیین و راه

بشستش به دین به و آب پاک
ازو دور شد گرد و زنگار و خاک

در تنگ زندانها باز کرد
به هرسو درم دادن آغاز کرد

بیامد ز میدان چو تیر از کمان
بر دختر خویش رفت آن زمان

قلم خواست از ترک و قرطاس خواست
ز مشک سیه سوده انقاس خواست

سر عهد کرد آفرین از نخست
بران کو جهان از نژندی بشست

بگسترد هم پاکی و راستی
سوی دیو شد کژی و کاستی

سپینود را جفت بهرامشاه
سپردم بدین نامور پیشگاه

شهنشاه تا جاودان زنده باد
بزرگان همه پیش او بنده باد

چو من بگذرم زین سپنجی سرای
به قنوج بهرامشاهست رای

ز فرمان این تاجور مگذرید
تن مرده را سوی آتش برید

سپارید گنجم به بهرامشاه
همان کشور و تاج و گاه و سپاه

سپینود را داد منشور هند
نوشته خطی هندوی بر پرند

به ایران همی بود شنگل دو ماه
فرستاد پس مهتری نزد شاه

به دستوری بازگشتن به جای
خود و نامداران فرخنده‌رای

بدان شد شهنشاه همداستان
که او بازگردد به هندوستان

ز چیزی که باشد به ایران زمین
بفرمود تا کرد موبد گزین

ز دینار و ز گوهر شاهوار
ز تیغ و ز خود و کمر بی‌شمار

ز دیبا و از جامهٔ نابسود
که آن را شمار و کرانه نبود

به اندازه یارانش را هم چنین
بیاراست اسپان به دیبای چین

گسی کردشان شاد و خشنود شاه
سه منزل همی راند با او به راه

نبد هم بدین هدیه همداستان
علف داد تا مرز هندوستان

بخش ۲ – پادشاهی هرمز یک سال بود

چو هرمز برآمد به تخت پدر
به سر برنهاد آن کیی تاج زر

چو پیروز را ویژه گفتی ز خشم
همی آب رشک اندر آمد به چشم

سوی شاه هیتال شد ناگهان
ابا لشکر و گنج و چندی مهان

چغانی شهی بُد فغانیش نام
جهانجوی با لشکر و گنج و کام

فغانیش را گفت کای نیک‌خواه
دو فرزند بودیم زیبای گاه

پدر تاج شاهی به کهتر سپرد
چو بیدادگر بد سپرد و بمرد

چو لشکر دهی مر مرا گنج هست
سلیح و بزرگی و نیروی دست

فغانی بدو گفت که آری رواست
جهاندار هم بر پدر پادشاست

به پیمان سپارم سپاهی تو را
نمایم سوی داد راهی تو را

که باشد مرا ترمذ و ویسه‌گرد
که خون عهد این دارم از یزدگرد

بدو گفت پیروز کآری رواست
فزون زان به تو پادشاهی سزاست

بدو داد شمشیرزن سی‌هزار
ز هیتالیان لشکری نامدار

سپاهی بیاورد پیروزشاه
که از گرد تاریک شد چرخ ماه

برآویخت با هرمز شهریار
فراوان ببودستشان کارزار

سرانجام هرمز گرفتار شد
همه تاج‌ها پیش او خوار شد

چو پیروز روی برادر بدید
دلش مهر پیوند او برگزید

بفرمود تا بارگی برنشست
بشد تیز و ببسود رویش به دست

فرستاد بازش به ایوان خویش
بدو خوانده بد عهد و پیمان خویش