دیوان شمس

ای تو ترش کرده رو تا که بترسانیم (1718)

ای تو ترش کرده رو تا که بترسانیم
بسته شکرخنده را تا که بگریانیم

ترش نگردم از آنک از تو همه شکرم
گریه نصیب تن است من گهر جانیم

در دل آتش روم تازه و خندان شوم
همچو زر سرخ از آنک جمله زر کانیم

در دل آتش اگر غیر تو را بنگرم
دار مرا سنگسار ز آنچ من ارزانیم

هیچ نشینم به عیش هیچ نخیزم به پا
جز تو که برداریم جز تو که بنشانیم

این دل من صورتی گشت و به من بنگرید
بوسه همی‌داد دل بر سر و پیشانیم

گفتم ای دل بگو خیر بود حال چیست
تو نه که نوری همه من نه که ظلمانیم

ور تو منی من توام خیرگی از خود ز چیست
مست بخندید و گفت دل که نمی‌دانیم

رو مطلب تو محال نیست زبان را مجال
سوره کهفم که تو خفته فروخوانیم

زود برو درفتاد صورت من پیش دل
گفت بگو راست ای صادق ربانیم

گفت که این حیرت از منظر شمس حق است
مفخر تبریزیان آنک در او فانیم

پیشتر آ می لبا تا همه شیدا شویم (1719)

پیشتر آ می لبا تا همه شیدا شویم
بیشتر آ گوهرا تا همه دریا رویم

دست به هم وادهیم حلقه صفت جوق جوق
جمع معلق زنان مست به دریا دویم

بر لب دریای عشق تازه بروییم باز
های که چون گلستان تا به ابد ما نویم

وز جگر گلستان شعله دیگر زنیم
چون ز رخ آتشین مایه صد پرتویم

جوهر ما رو نمود لیک از آن سوی بحر
آه که تو زین سوی آه که ما زان سویم

شاه سوارا به سر تاج بجنبان چنین
تاج تو را گوهریم اسپ تو را ما جویم

بر سر دارش کنیم هر کی بگوید یکیم
آتش اندرزنیم هر کی بگوید دویم

بار دگر ذره وار رقص کنان آمدیم (1720)

بار دگر ذره وار رقص کنان آمدیم
زان سوی گردون عشق چرخ زنان آمدیم

بر سر میدان عشق چونک یکی گو شدیم
گه به کران تاختیم گه به میان آمدیم

عشق نیاز آورد گر تو چنانی رواست
ما چو از آن سوتریم ما نه چنان آمدیم

خواجه مجلس توی مجلسیان حاضرند
آب چو آتش بیار ما نه بنان آمدیم

شکر که ناداشت وار از سبب زخم تو
چون که به جان آمدیم زود به جان آمدیم

شمس حق این عشق تو تشنه خون من است
تیغ و کفن در بغل بهر همان آمدیم

جز نمکت نشکند شورش تبریز را
فخر زمین در غمت شور زمان آمدیم

خوش سوی ما آ دمی ز آنچ که ما هم خوشیم (1721)

خوش سوی ما آ دمی ز آنچ که ما هم خوشیم
آب حیات توایم گرچه به شکل آتشیم

تو جو کبوتربچه زاده این لانه‌ای
گر تو نیایی به خود مات از این سو کشیم

حاضر ما شو که ما حاضر آن شاهدیم
مست می اش می شویم باده از او می چشیم

تیزروان همچو سیل گرچه چو که ساکنیم
نعره زنان همچو رعد گرچه چنین خامشیم

جان چو دریا تو راست بر کف خود نه بیا
گرچه که ما همچو چرخ بی‌گنهی می کشیم

زان سوی این پنج حس نوبت ما پنج کن
کان سوی این شش جهت خسرو این هر ششیم

در پی سرنای عشق تیزدم و دلنواز
کز رگ جان همچو چنگ بهر تو در نالشیم

صحت دعوی عشق مسند و بالش مجو
ما نه چو رنجورکان عاشق آن بالشیم

نور فلک شمس دین مفخر تبریز ما
از رخ آن آفتاب چرخ درون مه وشیم

بدار دست ز ریشم که باده‌ای خوردم (1722)

بدار دست ز ریشم که باده‌ای خوردم
ز بیخودی سر و ریش و سبال گم کردم

ز پیشگاه و ز درگاه نیستم آگاه
به پیشگاه خرابات روی آوردم

خرد که گرد برآورد از تک دریا
هزار سال دود درنیابد او گردم

فراختر ز فلک گشت سینه تنگم
لطیفتر ز قمر گشت چهره زردم

دکان جمله طبیبان خراب خواهم کرد
که من سعادت بیمار و داروی دردم

شرابخانه عالم شده‌ست سینه من
هزار رحمت بر سینه جوامردم

هزار حمد و ثنا مر خدای عالم را
که دنگ عشقم و از ننگ خویشتن فردم

چو خاک شاه شدم ارغوان ز من رویید
چو مات شاه شدم جمله لعب را بردم

چو دانه‌ای که بمیرد هزار خوشه شود
شدم به فضل خدا صد هزار چون مردم

منم بهشت خدا لیک نام من عشق است
که از فشار رهد هر دلی کش افشردم

رهد ز تیر فلک وز سنان مریخش
هر آن مرید که او را به عشق پروردم

چو آفتاب سعادت رسید سوی حمل
دو صد تموز بجوشید از دی سردم

خموش باش که گر نی ز خوف فتنه بدی
هزار پرده دریدی زبان من هر دم

نیَم ز کار تو فارغ، همیشه در کارم (1723)

نیَم ز کار تو فارغ، همیشه در کارم
که لحظه لحظه تو را من عزیزتر دارم

به ذات پاک من و آفتاب سلطنتم
که من تو را نگذارم، به لطف بردارم

رخ تو را ز شعاعات خویش نور دهم
سر تو را به ده انگشت مغفرت خارم

هزار ابر عنایت بر آسمان رضاست
اگر ببارم از آن ابر بر سرت بارم

ببسته‌ست میان لطف من به تیمارت
که دیده برکات وصال و تیمارم

هزار شربت شافی به مهر می‌‌جوشد
از آن شبی که بگفتی به من که «بیمارم»

بیا به پیش که تا سرمه نوت بکشم
که چشم‌روشن باشی به فهم ِ اسرارم

ز خاص خاص خودم لطف کی دریغ آید؟
که از کمال کرم دستگیر اغیارم

تو را که دزد گرفتم سپردمت به عوان
که یافت شد به جوال تو صاع انبارم

تو خیره در سبب قهر و گفت ممکن نی
هزار لطف در آن بود اگر چه قهارم

نه ابن یامین زان زخم یافت یوسف خویش؟
به چشم لطف نظر کن به جمله آثارم

به خلوتش همه تأویل آن بیان فرمود
که من گزاف کسی را به غم نیازارم

خموش کردم تا وقت خلوت تو رسد
ولی مبر تو گمان بد، ای گرفتارم!

همه جمال تو بینم چو چشم باز کنم (1724)

همه جمال تو بینم چو چشم باز کنم
همه شراب تو نوشم چو لب فراز کنم

حرام دارم با مردمان سخن گفتن
و چون حدیث تو آید سخن دراز کنم

هزار گونه بلنگم به هر رهم که برند
رهی که آن به سوی تو است ترک تاز کنم

اگر به دست من آید چو خضر آب حیات
ز خاک کوی تو آن آب را طراز کنم

ز خارخار غم تو چو خارچین گردم
ز نرگس و گل صدبرگ احتراز کنم

ز آفتاب و ز مهتاب بگذرد نورم
چو روی خود به شهنشاه دلنواز کنم

چو پر و بال برآرم ز شوق چون بهرام
به مسجد فلک هفتمین نماز کنم

همه سعادت بینم چو سوی نحس روم
همه حقیقت گردد اگر مجاز کنم

مرا و قوم مرا عاقبت شود محمود
چو خویش را پی محمود خود ایاز کنم

چو آفتاب شوم آتش و ز گرمی دل
چو ذره‌ها همه را مست و عشقباز کنم

پریر عشق مرا گفت من همه نازم
همه نیاز شو آن لحظه‌ای که ناز کنم

چو ناز را بگذاری همه نیاز شوی
من از برای تو خود را همه نیاز کنم

خموش باش زمانی بساز با خمشی
که تا برای سماع تو چنگ ساز کنم

نگفتمت مرو آنجا که آشنات منم (1725)

نگفتمت مرو آنجا که آشنات منم
در این سراب فنا چشمهٔ حیات منم

وگر به خشم روی صدهزار سال ز من
به‌ عاقبت به من آیی که منتهات منم

نگفتمت که به نقش‌ جهان مشو راضی
که نقش‌بند سراپردهٔ رضات منم

نگفتمت که منم بحر و تو یکی ماهی
مرو به خشک که دریای با صَفات منم

نگفتمت که چو مرغان به‌ سوی دام مرو
بیا که قدرت پرواز و پرّ و پات منم

نگفتمت که تو را ره‌ زنند و سرد کنند
که آتش و تبش و گرمی هوات منم

نگفتمت که صفت‌های زشت در تو نهند
که گم کنی که سرِ چشمه صفات منم

نگفتمت که مگو کار بنده از چه جهت
نظام گیرد؟ خلّاق بی‌جهات منم

اگر چراغ دلی، دان که راه خانه کجاست
وگر خداصفتی، دان که کدخدات منم

بیار باده که دیر است در خمار توام (1726)

بیار باده که دیر است در خمار توام
اگرچه دلق کشانم نه یار غار توام

بیار رطل و سبو کارم از قدح بگذشت
غلام همت و داد بزرگوار توام

در این زمان که خمارم مطیع من می باش
چو مست گشتم از آن پس به اختیار توام

بیار جام اناالحق شراب منصوری
در این زمان که چو منصور زیر دار توام

به یاد آر سخن‌ها و شرط‌ها که ز الست
قرار دادی با من بر آن قرار توام

بگو به ساغرش ای کف تو گر سوار منی
عجبتر اینک در این لحظه من سوار توام

میان حلقه به ظاهر تو در دوار منی
ولی چو درنگرم نیک در دوار توام

به زیر چرخ ننوشم شراب ای زهره
که من عدو قدح‌های زهربار توام

چو شیشه زان شده‌ام تا که جام شه باشم
شها بگیر به دستم که دست کار توام

عجب که شیشه شکافید و می نمی‌ریزد
چگونه ریزد داند که بر کنار توام

اگر به قد چو کمانم ولی ز تیر توام
چو زعفران شدم اما به لاله زار توام

چگونه کافر باشم چو بت پرست توام
چگونه فاسق باشم شرابخوار توام

بیا بیا که تو راز زمانه می دانی
بپوش راز دل من که رازدار توام

چو آفتاب رخ تو بتافت بر رخ من
گمان فتاد رخم را که هم عذار توام

شمرد مرغ دلم حلقه‌های دام تو را
از آن خویش شمارم که در شمار توام

اگرچه در چه پستم نه سربلند توام
وگرچه اشتر مستم نه در قطار توام

میان خون دل پرخون بگفت خاک تو را
اگرچه غرقه خونم نه در تغار توام

اگرچه مال ندارم نه دستمال توام
اگرچه کار ندارم نه مست کار توام

برآی مفخر آفاق شمس تبریزی
که عاشق رخ پرنور شمس وار توام

به غم فرونروم باز سوی یار روم (1727)

به غم فرونروم باز سوی یار روم
در آن بهشت و گلستان و سبزه زار روم

ز برگ ریز خزان فراق سیر شدم
به گلشن ابد و سرو پایدار روم

من از شمار بشر نیستم وداع وداع
به نقل و مجلس و سغراق بی‌شمار روم

نمی‌شکیبد ماهی ز آب من چه کنم
چو آب سجده کنان سوی جویبار روم

به عاقبت غم عشقم کشان کشان ببرد
همان به‌ست که اکنون به اختیار روم

ز داد عشق بود کار و بار سلطانان
به عشق درنروم در کدام کار روم

شنیده‌ام که امیر بتان به صید شده‌ست
اگر چه لاغرم سوی مرغزار روم

چو شیر عشق فرستد سگان خود به شکار
به عشق دل به دهان سگ شکار روم

چو بر براق سعادت کنون سوار شدم
به سوی سنجق سلطان کامیار روم

جهان عشق به زیر لوای سلطانی است
چو از رعیت عشقم بدان دیار روم

منم که در نظرم خوار گشت جان و جهان
بدان جهان و بدان جان بی‌غبار روم

غبار تن نبود ماه جان بود آن جا
سزد سزد که بر آن چرخ برق وار روم

اگر کلیم حلیمم بدان درخت شوم
وگر خلیل جلیلم در آن شرار روم

خموش کی هلدم تشنگی این یاران
مگر که از بر یاران به یار غار روم

جوار مفخر آفاق شمس تبریزی
بهشت عدن بود هم در آن جوار روم