شاعران قدیم

بخش ۱ – پادشاهی یزدگرد هجده سال بود

چو شد پادشا بر جهان یزدگرد
سپاه پراگنده را کرد گرد

نشستند با موبدان و ردان
بزرگان و سالاروَش بخردان

جهانجوی بر تخت زرین نشست
در رنج و دست بدی را ببست

نخستین چنین گفت کن کز گناه
برآسود شد ایمن از کینه‌خواه

هر آنکس که دل تیره دارد ز رشک
مر آن درد را دور باشد پزشک

که رشک آورد آز و گرم و گداز
دُژآگاه دیوی بود دیرساز

هرآن چیز کآنت نیاید پسند
دل دوست و دشمن بر آن برمبند

مدارا خرد را برابر بود
خرد بر سر دانش افسر بود

به جای کسی گر تو نیکی کنی
مزن بر سرش تا دلش نشکنی

چو نیکی‌کنِش باشی و بردبار
نباشی به چشم خردمند خوار

اگر بخت پیروز یاری دهد
مرا بر جهان کامگاری دهد

یکی دفتری سازم از راستی
که بندد در کژی و کاستی

همی‌داشت یک چند گیتی به داد
زمانه بدو شاد و او نیز شاد

به هر سو فرستاد بی‌مر سپاه
همی‌داشت گیتی ز دشمن نگاه

ده و هشت بگذشت سال از برش
به پاییز چون تیره گشت افسرش

بزرگان و دانندگان را بخواند
بر تخت زرین به زانو نشاند

چنین گفت کین چرخ ناپایدار
نه پرورده داند نه پرودگار

به تاج گرانمایگان ننگرد
شکاری که یابد همی بشکرد

کنون روز من بر سر آید همی
به نیرو شکست اندر آید همی

سپردم به هرمز کلاه و نگین
همه لشکر و گنج ایران زمین

همه گوش دارید و فرمان کنید
ز پیمان او رامش جان کنید

اگر چند پیروز با فر و یال
ز هرمز فزونست چندی به سال

ز هرمز همی‌بینم آهستگی
خردمندی و داد و شایستگی

بگفت این و یک هفته زان پس بزیست
برفت و بر او تخت چندی گریست

اگر صد بمانی و گر بیست‌وپنج
ببایدت رفتن ز جای سپنج

هر آن چیز کآید همی در شمار
سزد گر نخوانی ورا پایدار

بخش ۲ – پادشاهی هرمز یک سال بود

چو هرمز برآمد به تخت پدر
به سر برنهاد آن کیی تاج زر

چو پیروز را ویژه گفتی ز خشم
همی آب رشک اندر آمد به چشم

سوی شاه هیتال شد ناگهان
ابا لشکر و گنج و چندی مهان

چغانی شهی بُد فغانیش نام
جهانجوی با لشکر و گنج و کام

فغانیش را گفت کای نیک‌خواه
دو فرزند بودیم زیبای گاه

پدر تاج شاهی به کهتر سپرد
چو بیدادگر بد سپرد و بمرد

چو لشکر دهی مر مرا گنج هست
سلیح و بزرگی و نیروی دست

فغانی بدو گفت که آری رواست
جهاندار هم بر پدر پادشاست

به پیمان سپارم سپاهی تو را
نمایم سوی داد راهی تو را

که باشد مرا ترمذ و ویسه‌گرد
که خون عهد این دارم از یزدگرد

بدو گفت پیروز کآری رواست
فزون زان به تو پادشاهی سزاست

بدو داد شمشیرزن سی‌هزار
ز هیتالیان لشکری نامدار

سپاهی بیاورد پیروزشاه
که از گرد تاریک شد چرخ ماه

برآویخت با هرمز شهریار
فراوان ببودستشان کارزار

سرانجام هرمز گرفتار شد
همه تاج‌ها پیش او خوار شد

چو پیروز روی برادر بدید
دلش مهر پیوند او برگزید

بفرمود تا بارگی برنشست
بشد تیز و ببسود رویش به دست

فرستاد بازش به ایوان خویش
بدو خوانده بد عهد و پیمان خویش

بخش ۳ – پادشاهی پیروز بیست و هفت سال بود

بیامد به تخت کیی برنشست
چنان چون بود شاه یزدان‌پرست

نخستین چنین گفت با مهتران
که ای پرهنر پاکدل سروران

همی‌خواهم از داور بی‌نیاز
که باشد مرا زندگانی دراز

که که را به که دارم و مه به مه
فراوان خرد باشدم روز به

سر مردمی بردباری بود
سبک سر همیشه به خواری بود

ستون خرد داد و بخشایشست
در بخشش او را چو آرایشست

زبان چرب و گویندگی فر اوست
دلیری و مردانگی پر اوست

هران نامور کو ندارد خرد
ز تخت بزرگی کجا برخورد؟

خردمند هم نیز جاوید نیست
فری برتر از فر جمشید نیست

چو تاجش به ماه اندر آمد بمرد
نشست کیی دیگری را سپرد

نماند برین خاک جاوید کس
ز هر بد به یزدان پناهید و بس

همی‌بود یک سال با داد و پند
خردمند وز هر بدی بی‌گزند

دگر سال روی هوا خشک شد
به جو اندرون آب چون مشک شد

سه دیگر همان و چهارم همان
ز خشکی نبد هیچکس شادمان

هوا را دهان خشک چون خاک شد
ز تنگی به جو آب تریاک شد

ز بس مردن مردم و چارپای
پیی را ندیدند بر خاک جای

شهنشاه ایران چو دید آن شگفت
خراج و گزیت از جهان برگرفت

به هر سو که انبار بودش نهان
ببخشید بر کهتران و مهان

خروشی برآمد ز درگاه شاه
که ای نامداران با دستگاه

غله هرچ دارید پیدا کنید
ز دینار پیروز گنج آگنید

هر آنکس که دارد نهانی غله
وگر گاو و گر گوسفند و گله

به نرخی فروشد که او را هواست
که از خوردنی جانور بی‌نواست

به هر کارداری و خودکامه‌ای
فرستاد تازان یکی نامه‌ای

که انبارها برگشایند باز
به گیتی برآنکس که هستش نیاز

کسی گر بمیرد بنایافت نان
ز برنا و از پیر مرد و زنان

بریزم ز تن خون انباردار
کجا کار یزدان گرفتست خوار

بفرمود تا خانه بگذاشتند
به دشت آمد و دست برداشتند

همی به آسمان اندر آمد خروش
ز بس مویه و درد و زاری و جوش

ز کوه و بیابان وز دشت و غار
ز یزدان همی‌خواستی زینهار

برین گونه تا هفت سال از جهان
ندیدند سبزی کهان و مهان

به هشتُم بیامد مه فرودین
برآمد یکی ابر با آفرین

همی دُرّ بارید بر خاک خشک
همی‌آمد از بوستان بوی مشک

شده ژاله بر گل چو مل در قدح
همی‌تافت از ابر قوس قزح

زمانه‌ برست از بد بدگمان
به هرجای بر زه نهاده کمان

چو پیروز ازان روز تنگی‌ برست
بر آرام بر تخت شاهی نشست

یکی شارستان کرد پیروز کام
بفرمود کو را نهادند نام

جهاندار گوینده گفت این رِی‌ست
که آرام شاهان فرخ‌پی‌ست

دگر کرد بادان پیروز نام
خنیده به هرجایش آرام و کام

که اکنونش خوانی همی اردبیل
که قیصر بدو دارد از داد میل

چو این بوم‌ها یکسر آباد کرد
دل مردم پر خرد شاد کرد

درم داد با لشکر نامدار
سوی جنگ جستن برآراست کار

بدان جنگ هرمز بُدی پیش‌رو
همی‌رفت با کارسازان نو

قباد از پس پشت پیروز شاه
همی‌راند چون باد لشکر به راه

که پیروز را پاک فرزند بود
خردمند شاخی برومند بود

بلاش از بر تخت بنشست شاد
که کهتر پسر بود با مهر و داد

یکی پارسی بود بس نامدار
ورا سوفزا خواندی شهریار

بفرمود پیروز کایدر بباش
چو دستور شایسته نزد بلاش

سپه را سوی جنگ ترکان کشید
همی تاج و تخت کیی را سزید

همی‌راند با لشکر و گنج و ساز
که پیکار جویند با خوشنواز

نشانی که بهرام یل کرده بود
ز پستی بلندی برآورده بود

نبشته یکی عهد شاهنشهان
که از ترک و ایرانیان در جهان

کسی زین نشان هیچ برنگذرد
کزان رود برتر زمین نشمرد

چو پیروز شیراوژن آنجا رسید
نشان کردن شاه ایران بدید

چنین گفت یکسر به گردنکشان
که از پیش ترکان برین همنشان

مناره برآرم به شمشیر و گنج
ز هیتال تا کس نباشد به رنج

چو باشد مناره به پیش برک
بزرگان به پیش من آرند چک

بگویم که آن کرد بهرام گور
به مردی و دانایی و فر و زور

نمانم به جایی پی خوشنواز
به هیتال و ترک از نشیب و فراز

چو بشنید فرزند خاقان که شاه
ز جیحون گذر کرد خود با سپاه

همی‌بشکند عهد بهرام گور
بدان تازه شد کشتن و جنگ و شور

دبیر جهاندیده را خوشنواز
بفرمود تا شد بر او فراز

یکی نامه بنوشت با آفرین
ز دادار بر شهریار زمین

چنین گفت کز عهد شاهان داد
به گردی نخوانمت خسرونژاد

نه این بود عهد نیاکان تو
گزیده جهاندار و پاکان تو

چو پیمان آزادگان بشکنی
نشان بزرگی به خاک افگنی

مرا با تو پیمان بباید شکست
به ناچار بردن به شمشیر دست

به نامه ز هر کارش آگاه کرد
بسی هدیه با نامه همراه کرد

سواری سراینده و سرفراز
همی‌رفت با نامهٔ خوشنواز

چو آن نامه برخواند پیروز شاه
برآشفت زان نامور پیشگاه

فرستاده را گفت برخیز و رو
به نزدیک آن مرد دیوانه شو

بگویش که تا پیش رود برک
شما را فرستاد بهرام چک

کنون تا لب رود جیحون تو راست
بلندی و پستی و هامون تو راست

من اینک بیارم سپاهی گران
سرافراز گردان جنگ آوران

نمانم مگر سایهٔ خوشنواز
که باشد بروی زمین بر دراز

فرستاده آمد به کردار گرد
شنیده سخن‌ها همه یاد کرد

همی‌گفت یک چند با خوشنواز
ازان شاه گردنکش و دیرساز

چو گفتار بشنید و نامه بخواند
سپاه پراگنده را برنشاند

بیاورد لشکر به دشت نبرد
همان عهد را بر سر نیزه کرد

که بستد نیایش ز بهرامشاه
که جیحون میانجیست ما را به راه

یکی مرد بینادل و چرب‌گوی
ز لشکر گزین کرد با آبروی

بدو گفت نزدیک پیروز رو
به چربی سخن‌گوی و پاسخ شنو

بگویش که عهد نیای تو را
بلند اختر و رهنمای تو را

همی بر سر نیزه پیش سپاه
بیارم چو خورشید تابان به راه

بدان تا هر آنکس که دارد خرد
به منشور آن دادگر بنگرد

مرا آفرین بر تو نفرین بود
همان نام تو شاه بی‌دین بود

نه یزدان پسندد نه یزدان‌پرست
نه اندر جهان مردم زیردست

که بیداد جوید کسی در جهان
بپیچد سر از عهد شاهنشهان

به داد و به مردی چو بهرام شاه
کسی نیز ننهاد بر سر کلاه

برین بر جهاندار یزدان گواست
که او را گوا خواستن ناسزاست

که بیداد جوید همی جنگ من
چنین با سپه کردن آهنگ من

نباشی تو زین جنگ پیروزگر
نیابی مگر ز اختر نیک بر

ازین پس نخواهم فرستاد کس
بدین جنگ یزدان مرا یار بس

فرستاده با نامه آمد چو گرد
سخن‌ها به پیروز بر یاد کرد

چو برخواند آن نامهٔ خوشنواز
پر از خشم شد شاه گردن فراز

فرستاده را گفت چندین سخن
نگوید جهاندیده مرد کهن

که از چاچ یک پی نهد نزد رود
به نوک سنانش فرستم درود

فرستاده آمد بر خوشنواز
فراوان سخن گفت با او به راز

که نزدیک پیروز، ترسِ خدای
ندیدم نبودش کسی رهنمای

همه دیدمش جنگ جوید همی
به فرمان یزدان نگوید همی

چو بشندی زو این سخن خوشنواز
به یزدان پناهید و بردش نماز

چنین گفت کای داور داد و پاک
تویی آفرینندهٔ هور و خاک

تو دانی که پیروز بیدادگر
ز بهرام بیشی ندارد هنر

پی او ز روی زمین برگسل
مه نیرو مه آهنگ جانش مه دل

سخن‌های بیداد گوید همی
بزرگی به شمشیر جوید همی

به گرد سپه بر یکی کنده کرد
سرش را بپوشید و آگنده کرد

کمندی فزون بود بالای اوی
همان سی ارش کرده پهنای اوی

چو این کرده شد نام یزدان بخواند
ز پیش سمرقند لشکر براند

وزان روی سرگشته پیروز شاه
همی‌راند چون باد لشکر به راه

وزین روی پر بیم دل خوشنواز
چنین تا برِ کنده آمد فراز

برآمد ز هردو سپه بوق و کوس
هوا شد ز گرد سپاه آبنوس

چنان تیرباران بد از هر دو روی
که چون آب خون اندر آمد به جوی

چو نزدیکی کنده شد خوشنواز
همی‌گفت با داور پاک راز

وزان روی چون باد پیروزشاه
همی‌تاخت با خوارمایه سپاه

چو آمد به نزدیکی خوشنواز
سپهدار ترکان ازو گشت باز

عنان را بپیچید و بنمود پشت
پس او سپاه اندر آمد درشت

برانگیخت پس باره پیروزشاه
همی‌راند با گرز و رومی کلاه

به کنده در افتاد با چند مرد
بزرگان و شیران روز نبرد

چو نرسی برادرش و فرخ قباد
بزرگان و شاهان فرخ نژاد

برین سان نگون شد سر هفت شاه
همه نامداران زرین کلاه

وزان جایگه شاددل خوشنواز
به نزدیکی کنده آمد فراز

برآورد زان کنده هر کس که زیست
همان خاک بر بخت ایشان گریست

بزرگان و پیکارجویان هران
کسی را که در کنده آمد زمان

شکسته سر و پشت پیروزشاه
شه نامداران با تاج و گاه

ز شاهان نبد زنده جز کیقباد
شد آن لشکر و پادشاهی به باد

همی‌راند با کام دل خوشنواز
سرافراز با لشکر رزمساز

به تاراج داده سپاه و بنه
نه کس میسره دید و نه میمنه

ز ایرانیان چند بردند اسیر
چه افگنده بر خاک و خسته به تیر

نباید که باشد جهانجوی زفت
دل زفت با خاک تیره‌ست جفت

چنین آمد این چرخ ناپایدار
چه با زیردست و چه با شهریار

بپیچاند آن را که خود پرورد
اگر تو شوی پاسبان خرد

نماند برین خاک جاوید کس
تو را توشه از راستی باد و بس

چو بگذشت بر کنده بر خوشنواز
سپاهش شد از خواسته بی‌نیاز

به آهن ببستند پای قباد
ز تخت و نژادش نکردند یاد

چو آگاهی آمد به ایران سپاه
ازان کنده و رزم پیروز شاه

خروشی برآمد ز کشور به درد
ازان شهریاران آزادمرد

چو اندر جهان این سخن گشت فاش
فرود آمد از تخت زرین بلاش

همه گوشت بازو به دندان بکند
همی‌ریخت بر تخت خاک نژند

سپاهی و شهری ز ایران به درد
زن و مرد و کودک همی مویه کرد

همه کنده‌موی و همه خسته‌روی
همه شاه‌جوی و همه راه‌جوی

که تا چون گریزند ز ایران زمین
گر آیند لشکر ازان دشت کین

بخش ۴ – پادشاهی بلاش پیروز چهار سال بود

چو بنشست با سوگ ماهی بلاش
سرش پر ز گرد و رخش پرخراش

سپاه آمد و موبد موبدان
هر آنکس که بود از رد و بخردان

فراوان بگفتند با او ز پند
سخنها که بودی ورا سودمند

بران تخت شاهیش بنشاندند
بسی زر و گوهر برافشاندند

چو بنشست بر گاه گفت ای ردان
بجویید رای و دل بخردان

شما را بزرگیست نزدیک من
چو روشن شود رای تاریک من

به گیتی هر آنکس که نیکی کند
بکوشد که تا رای ما نشکند

هر آنکس کجا باشد او بدسگال
که خواهد همی کار خود را همال

نخستین به پندش توانگر کنم
چو نپذیرد از خونش افسر کنم

هرآنگه که زین لشکر دین‌پرست
بنالد بر ما یکی زیردست

دل مرد بیدادگر بشکنم
همه بیخ و شاخش ز بن برکنم

مباشید گستاخ با پادشا
بویژه کسی کو بود پارسا

که او گاه زهرست و گه پای‌زهر
مجویید از زهر تریاک بهر

ز گیتی تو خوشنودی شاه‌جوی
مشو پیش تختش مگر تازه‌روی

چو خشم آورد شاه پوزش گزین
همی خوان به بیداد و دادآفرین

هرآنگه که گویی که دانا شدم
به هر دانشی بر توانا شدم

چنان دان که نادان‌تری آن زمان
مشو بر تن خویش بر بدگمان

وگر کار بندید پند مرا
سخن گفتن سودمند مرا

ز شاهان داننده یابید گنج
کسی را ز دانش ندیدم به رنج

برو مهتران آفرین خواندند
ز دانایی او فرو ماندند

برفتند خشنود ز ایوان اوی
به یزدان سپرده تن و جان اوی

بدآنگه که پیروز شد سوی جنگ
یکی پهلوان جست با رای و سنگ

که باشد نگهبان تخت و کلاه
بلاش جوان را بود نیکخواه

بدان کار شایسته بد سوفزای
یکی نامور بود پاکیزه‌رای

جهاندیده از شهر شیراز بود
سپهبددل و گردن‌افراز بود

هم او مرزبان بد بزابلستان
ببست و بغزنین و کابلستان

چو آگاهی آمد سوی سوفزای
ز پیروز بی‌رای و بی‌رهنمای

ز مژگان سرشکش به رخ برچکید
همه جامهٔ پهلوی بردرید

ز سر برگرفتند گردان کلاه
به ماتم نشستند با سوگ شاه

همی‌گفت بر کینهٔ شهریار
بلاش جوان چون بود خواستار

بدانست کان کار بی‌سود شد
سر تاج شاهی پر از دود شد

سپاه پراگنده را گرد کرد
بزد کوس وز دشت برخاست گرد

فراز آمدش تیغزن صد هزار
همه جنگجوی از در کارزار

درم داد و آن لشکر آباد کرد
دل مردم کینه‌ور شاد کرد

فرستاده‌ای خواند شیرین‌زبان
خردمند و بیدار و روشن‌روان

یکی نامه بنوشت پر داغ و درد
دو دیده پر از آب و رخسار زرد

به نامه درون پندها یاد داد
ز جمشید و کیخسرو کیقباد

وزان پس فرستاد نزد بلاش
که شاها تو از مرگ غمگین مباش

که این مرگ هر کس نخواهد چشید
شکیبایی و نام باید گزید

ز باد آمده باز گردد بدم
یکی داد خواندش و دیگر ستم

کنون من به دستوری شهریار
بسیجم برین گونه بر کارزار

کزین کینه و خون پیروز شاه
بنالد ز چرخ روان هور و ماه

فرستاده زین روی برداشت پای
وزان سوی گریان بشد باز جای

بیاراست لشکر چو پر تذرو
بیامد ز زاولستان سوی مرو

یکی مرد بگزید بیداردل
که آهسته دارد به گفتار دل

نویسندهٔ نامه را گفت خیز
که آمد سر خامه را رستخیز

یکی نامه بنویس زی خوشنواز
که ای بی‌خرد روبه دیوساز

گنهکار کردی به یزدان تنت
شود مویه گر بر تو پیراهنت

به شاه آنک تو کردی ای بیوفا
ببینی کنون زور تیغ جفا

به کشتی شهنشاه را بی‌گناه
نبیره جهاندار بهرام شاه

یکی کین نو ساختی در جهان
که آن کینه هرگز نگردد نهان

چرا پیش او چون یکی چابلوس
نرفتی چو برخاست آوای کوس

نیای تو زین خاندان زنده بود
پدر پیش بهرام پاینده بود

من اینک به مرو آمدم کینه‌خواه
نماند به هیتالیان تاج و گاه

اسیران و آن خواسته هرچ هست
که از رزمگاه آمدستت بدست

همه بازخواهم به شمشیر کین
به مرو آورم خاک توران زمین

نمانم جهان را بفرزند تو
نه بر دوده و خویش و پیوند تو

بفرمان یزدان ببرم سرت
ز خون همچو دریا کنم کشورت

نه کین باشد این چند گویم دراز
که از کین پیروز با خوشنواز

شود زیر خاک پی من تباه
به یزدان روانش بود دادخواه

فرستاده با نامهٔ سوفزای
بیامد چو شیر دلاور ز جای

چو آشفته آمد بر خوشنواز
بشد پیش تخت و ببردش نماز

بدو داد پس نامهٔ سوفزای
همی‌بود یک چند پیشش بپای

نویسندهٔ نامه را داد و گفت
که پنهان بگوی آنچ نرمست و زفت

به مهتر چنین گفت مرد دبیر
که این نامه پر گرز و تیغست و تیر

شکسته شد آن مرد جنگ‌آزمای
ازان پر سخن نامهٔ سوفزار

هم اندر زمان زود پاسخ نبشت
سخن هرچ بود اندرو خوب و زشت

نخستین چنین گفت کز کردگار
بترسیم وز گردش روزگار

که هر کس که بودست یزدان‌پرست
نیاورد در عهد شاهان شکست

فرستادمش نامهٔ پندمند
دگر عهد آن شهریار بلند

برو خوار بود آنچ گفتم سخن
هم اندیشهٔ روزگار کهن

چو او کینه‌ور گشت و من چاره‌جوی
سپه را چو روی اندر آمد به روی

به پیروز بر اختر آشفته شد
نه برکام من شاه تو کشته شد

چو بشکست پیمان شاهان داد
نبود از جوانیش یک روز شاد

نیامد پسند جهان‌آفرین
تو گویی که بگرفت پایش زمین

هر آنکس که عهد نیا بشکند
سر راستی را بپای افگند

چو پیروز باشد به دشت نبرد
شکسته بکنده درون پر ز گرد

گر آیی تو ایدر هم آراستست
نه جنگ و نه جنگ‌آوران کاستست

فرستاده با نامه تازان ز جای
به یک هفته آمد سوی سوفزای

چو برخواند آن نامه را پهلوان
به دشنام بگشاد گویا زبان

ز میدان خروشیدن گاودم
شنیدند و آوای رویینه خم

بکش میهن آورد چندان سپاه
که بر چرخ خورشید گم کرد راه

برین همنشان روز بگذاشتند
همی راه را خانه پنداشتند

چو آگاهی آمد سوی خوشنواز
به دشت آمد و جنگ را کرد ساز

به پیکند شد رزمگاهی گزید
که چرخ روان روی هامون ندید

وزین روی پر کینه دل سوفزای
به کردار باد اندر آمد ز جای

چو شب تیره شد پهلوان سپاه
به پیلان آسوده بربست راه

طلایه همی‌گشت بر هر دو سوی
جهان شد پر آواز پرخاشجوی

غو پاسبانان و بانگ جرس
همی‌آمد از دور بر پیش و پس

چنین تا پدید آمد از میغ شید
در و دشت شد چون بلور سپید

دو لشکر همی جنگ را ساختند
درفش بزرگی برافراختند

از آواز گردان پرخاشخر
بدرید مر اژدها را جگر

هوا دام کرکس شد از پر تیر
زمین شد ز خون سران آبگیر

ز هر سو ز مردان تلی کشته بود
کرا از جهان روز برگشته بود

بجنبید بر قلبگه سوفزای
یکایک سپاه اندر آمد ز جای

وزان روی با تیغ کین خوشنواز
بپیچید و آمد به تنگی فراز

یکی تیغ زد بر سرش سوفزای
سپاه اندر آمد به تندی ز جای

بجست از کف تیغزن خوشنواز
به شیب اندر انداخت اسب از فراز

بدید آنک شد روزگارش درشت
عنان را بپیچید و بنمود پشت

چو باد دمان از پسش سوفزای
همی‌تاخت با نیزهٔ سرگرای

بسی کرد زان نامداران اسیر
بسی کشته شد هم بپیکان و تیر

همی‌تاخت تا پیش لشکر رسید
بره بر بسی کشته و خسته دید

ز بالا نگه کرد پس خوشنواز
سپه را به هامون نشیب و فراز

همه دشت پرکشته و خواسته
شده دشت چون چرخ آراسته

سلیح و کمرها و اسب و رهی
ستام و سنان و کلاه مهی

همی‌برد هر کس بر سوفزای
تلی گشته چون کوه البرز جای

ببخشید یکسر همه بر سپاه
نکرد اندر آن چیز ترکان نگاه

به لشکر چنین گفت کامروز کار
به کام ما بد از روزگار

چو خورشید بنماید از چرخ دست
برین دشت خیره نباید نشست

به کین شهنشاه ایران شویم
برین دز به کردار شیران شویم

همه لشکرش دست بر برزدند
همی هر کسی رای دیگر زدند

برین همنشان تا ز خم سپهر
پدید آمد آن زیور تاج مهر

تبیره برآمد ز پرده‌سرای
نشست از بر باره بر سوفزای

فرستاده‌ای آمد از خوشنواز
به نزدیک سالار گردن‌فراز

که از جنگ و پیکار و خون ریختن
نباشد جز از رنج و آویختن

دو مرد خردمند نیکو گمان
به دوزخ فرستیم هر دو روان

اگر بازجویی ز راه ردی
بدانی که آن کار بد ایزدی

نه بر باد شد کشته پیروزشاه
کز اختر سرآمد بدو سال و ماه

گنهکار شد زانک بشکست عهد
گزین کرد حنظل بینداخت شهد

کنون بودنی بود و بر ما گذشت
خنک آنک گرد گذشته نگشت

اسیران وز خواسته هرچ بود
ز سیم و زر و گوهر نابسود

ز اسب و سلیح و ز تاج و ز تخت
که آن روز بگذاشت پیروزبخت

فرستم همه نزد سالار شاه
سراپرده و گنج و پیل و سپاه

چو پیروزگر سوی ایران شوی
به نزدیک شاه دلیران شوی

نباشد مرا سوی ایران بسیچ
تو از عهد بهرام گردن مپیچ

شهنشاه گیتی ببخشید راست
مرا ترک و چین است و ایران تو راست

چو بشنید پیغام او سوفراز
بیاورد لشکر به پرده‌سرای

فرستاده را گفت پیش سپاه
بگوی آنچ بشنیدی از رزمخواه

بیامد فرستادهٔ خوشنواز
بگفت آنچ بود آشکارا و راز

چنین گفت لشکر که فرمان تو راست
بدین آشتی رای و پیمان تو راست

به ایران نداند کسی از تو به
بما بر تویی شاه و سالار و مه

چنین گفت با سرکشان سوفزای
که امروز ما را جزین نیست رای

کزیشان ازین پس نجوییم جنگ
به ایران بریم این سپه بی‌درنگ

که در دست ایشان بود کیقباد
چو فرزند پیروز خسرو نژاد

همان موبد موبدان اردشیر
ز لشکر بزرگان برنا و پیر

اگر جنگ سازیم با خوشنواز
شودکار بی‌سود بر ما دراز

کشد آنک دارد ز ایران اسیر
قباد جهانجوی چون اردشیر

اگر نیستی در میانه قباد
ز موبد نکردی دل و مغز یاد

گر او را ز ترکان بد آید بروی
نماند به ایران جز از گفت و گوی

یکی ننگ باشد که تا رستخیز
بماند میان دلیران ستیز

فرستاده را نغز پاسخ دهیم
درین آشتی رای فرخ نهیم

مگر باز بینیم روی قباد
که بی او سر پادشاهی مباد

همان موبد پاکدل اردشیر
کسی را که بینید برنا و پیر

فرستاده را خواند پس پهلوان
سخن گفت با او به شیرین زبان

چنین گفت کاین ایزدی بود و بس
جهان بد سگالد نگوید بکس

بزرگان ایران که هستند اسیر
قبادست با نامدار اردشیر

دگر هر که دارید بر نای بند
فرستید سوی منش ارجمند

دگر خواسته هرچ دارید نیز
ز دینار وز تاج و هرگونه چیز

یکایک فرستید نزدیک من
به پیش بزرگان این انجمن

به تاراج و کشتن نیازیم دست
که ما بی‌نیازیم و یزدان‌پرست

ز جیحون به روز دهم بگذریم
وزان پس پیی خاک را نسپریم

همه هرچ گفتم تو را گوش‌دار
چو رفتی یکایک برو برشمار

فرستاده هم در زمان گشت باز
بیامد گرازان بر خوشنواز

بگفت آنچ بشنید وزو گشت شاد
همانگاه برداشت بند قباد

همان خواسته سر به سر گرد کرد
کجا یافت از خاک و دشت نبرد

همان تخت با تاج پیروز شاه
چو چیز پراگندهٔ آن سپاه

فرستاد یکسر سوی سوفزای
به دست یکی مرد پاکیزه‌رای

چو لشکر بدیدند روی قباد
ز دیدار او انجمن گشت شاد

بزرگان همه خیمه بگذاشتند
همه دست بر آسمان داشتند

که پور شهنشاه را بی‌گزند
بدیدند با هرک بد ارجمند

همانگه فروهشت پرده‌سرای
سپهبد باسب اندر آورد پای

ز جیحون گذر کرد پیروز و شاد
ابا نامور موبد و کیقباد

چو آگاهی آمد به ایران زمین
ازان نیک‌پی مهتر بفرین

همان جنگ و پیکار با خوشنواز
ز رای چنان مرد نیرنگ‌ساز

همان موبد موبدان اردشیر
اسیران که بودند برنا و پیر

که از جنگ برگشت پیروز و شاد
گشاده شد از بند پای قباد

بیاورد و اکنون ز جیحون گذشت
ز ایران سپاهست بر کوه و دشت

خروشی ز ایران برآمد که گوش
تو گفتی همی کر شود زان خروش

بزرگان فرزانه برخاستند
پذیره شدن را بیاراستند

بلاش آن زمان تخت زرین نهاد
که تا برنشیند برو کیقباد

چو آمد به شهر اندرون سوفزای
بزرگان برفتند یک سر ز جای

پذیره شدن را بیاراست شاه
همی‌رفت با آنک بودش سپاه

بلاش آن زمان دید روی قباد
رها گشته از بند پیروز و شاد

مر او را سبک شاه در برگرفت
ز هیتال و چین دست بر سر گرفت

ز راه اندر ایوان شاه آمدند
گشاده‌دل و نیک‌خواه آمدند

بفرمود تا خوان بیاراستند
می و رود و رامشگران خواستند

همی‌بود جشنی نه بر آرزوی
ز تیمار پیروز آزاده‌خوی

همه چامه گر سوفزا را ستود
ببربط همی رزم ترکان سرود

مهان را همه چشم بر سوفزای
ازو گشته شاد و بدو داده رای

همه شهر ایران بدو گشت باز
کسی را که بد کینهٔ خوشنواز

بدان پهلوان دل همی شاد کرد
روان را ز اندیشه آزاد کرد

ببد سوفزای از جهان بی‌همال
همی‌رفت زین گونه تا چار سال

نبودی جز آن چیز کو خواستی
جهان را به رای خود آراستی

چر فرمان او گشت در شهر فاش
به خوبی بپرداخت گاه از بلاش

بدو گفت شاهی نرانی همی
بدان را ز نیکان ندانی همی

همی پادشاهی به بازی کنی
ز پری وز بی‌نیازی کنی

قباد از تو در کار داناترست
بدین پادشاهی تواناترست

به ایوان خویش اندر آمد بلاش
نیارست گفتن که ایدر مباش

همی‌گفت بی‌رنج تخت این بود
که بی‌کوشش و درد و نفرین بود

بخش ۱ – پادشاهی قباد چهل و سه سال بود

چو بر تخت بنشست فرخ قباد
کلاه بزرگی به سر برنهاد

سوی طیسفون شد ز شهر صطخر
که آزادگان را بدو بود فخر

چو بر تخت پیروز بنشست گفت
که از من مدارید چیزی نهفت

شما را سوی من گشادست راه
به روز سپید و شبان سیاه

بزرگ آن کسی کو به گفتار راست
زبان را بیاراست و کژی نخواست

چو بخشایش آرد به خشم اندرون
سر راستان خواندش رهنمون

نهد تخت خشنودی اندر جهان
بیابد به داد آفرین مهان

دل خویش را دور دارد ز کین
مهان و کهانش کنند آفرین

هر آن گه که شد پادشا کژ گوی
ز کژی شود شاه پیکارجوی

سخن را بباید شنیدن نخست
چو دانا شود پاسخ آید درست

چو داننده مردم بود آزوِر
همی دانش او نیاید به بر

هر آن گه که دانا بود پرشتاب
چه دانش مر او را چه در سر شراب

چنان هم که باید دل لشکری
همه در نکوهش کند کهتری

توانگر کجا سخت باشد به چیز
فرومایه‌تر شد ز درویش نیز

چو درویش نادان کند مهتری
به دیوانگی ماند این داوری

چو عیب تن خویش داند کسی
ز عیب کسان برنخواند بسی

ستون خرد بردباری بود
چو تندی کند تن به خواری بود

چو خرسند گشتی به داد خدای
توانگر شدی یکدل و پاکرای

گر آزاد داری تنت را ز رنج
تن مرد بی‌رنج بهتر ز گنج

هر آن کس که بخشش کند با کسی
بمیرد تنش نام ماند بسی

همه سر به سر دست نیکی برید
جهان جهان را به بد مسپرید

همه مهتران آفرین خواندند
زبرجد به تاجش برافشاندند

جوان بود سالش سه پنج و یکی
ز شاهی ورا بهره بود اندکی

همی‌راند کار جهان سوفزای
قباد اندر ایران نبد کدخدای

همه کار او پهلوان راندی
کسی را بر شاه ننشاندی

نه موبد بد او را نه فرمان روای
جهان بد به دستوری سوفزای

چنین بود تا بیست و سه ساله گشت
به جام اندرون باده چون لاله گشت

بیامد بر تاجور سوفزای
به دستوری بازگشتن به جای

سپهبد خود و لشکرش ساز کرد
بزد کوس و آهنگ شیراز کرد

همی‌رفت شادان سوی شهر خویش
ز هر کام برداشته بهر خویش

همه پارس او را شده چون رهی
همی‌بود با تاج شاهنشهی

بدان بد که من شاه بنشاندم
به شاهی بر او آفرین خواندم

گر از من کسی زشت گوید بدوی
ورا سرد گوید براند ز روی

همی باژ جستی ز هر کشوری
ز هر نامداری و هر مهتری

چو آگاهی آمد به سوی قباد
ز شیراز وز کار بیداد و داد

همی‌گفت هر کس که جز نام شاه
ندارد ز ایران ز گنج و سپاه

نه فرمانش باشد به چیزی نه رای
جهان شد همه بندهٔ سوفزای

هر آن کس که بد رازدار قباد
بر او بر سخنها همی‌کرد یاد

که از پادشاهی به نامی بسند
چرا کردی ای شهریار بلند

ز گنج تو آگنده‌تر گنج او
بباید گسست از جهان رنج او

همه پارس چون بندهٔ او شدند
بزرگان پرستندهٔ او شدند

ز گفتار بد شد دل کیقباد
ز رنجش به دل برنکرد ایچ یاد

همی‌گفت گر من فرستم سپاه
سر او بگردد شود رزمخواه

چو من دشمنی کرده باشم به گنج
از او دید باید بسی درد و رنج

کند هر کسی یاد کردار اوی
نهانی ندانند بازار اوی

ندارم ز ایران یکی رزمخواه
کز ایدر شود پیش او با سپاه

بدو گفت فرزانه مندیش ز این
که او شهریاری شود بآفرین

تو را بندگانند و سالار هست
که سایند بر چرخ گردنده دست

چو شاپور رازی بیاید ز جای
به درد دل بدکنش سوفزای

شنید این سخن شاه و نیرو گرفت
هنرها بشست از دل آهو گرفت

همانگه جهاندیده‌ای کیقباد
بفرمود تا برنشیند چو باد

به نزدیک شاپور رازی شود
بر آواز نخچیر و بازی شود

هم اندر زمان برنشاند ورا
ز ری سوی درگاه خواند ورا

دو اسبه فرستاده آمد به ری
چو باد خزانی به هنگام دی

چو دیدش بپرسید سالار بار
وز او بستد آن نامهٔ شهریار

بیامد به شاپور رازی سپرد
سوار سرافراز را پیش برد

بر او خواند آن نامهٔ کیقباد
بخندید شاپور مهرک‌نژاد

که جز سوفزا دشمن اندر جهان
ورا نیست در آشکار و نهان

ز هر جای فرمانبران را بخواند
سوی طیسفون تیز لشکر براند

چو آورد لشکر به نزدیک شاه
هم اندر زمان برگشادند راه

چو دیدش جهاندار بنواختش
بر تخت پیروزه بنشاختش

بدو گفت ز این تاج بی‌بهره‌ام
به بی‌بهرگی در جهان شهره‌ام

همه سوفزا راست بهر از مهی
همی نام بینم ز شاهنشهی

از این داد و بیداد در گردنم
به فرجام روزی بپیچد تنم

به ایران برادر بدی کدخدای
به هستی ز بیدادگر سوفزای

بدو گفت شاپور کای شهریار
دلت را بدین کار رنجه مدار

یکی نامه باید نوشتن درشت
تو را نام و فر و نژادست و پشت

بگویی که از تخت شاهنشاهی
مرا بهره رنجست و گنج تهی

تویی باژخواه و منم با گناه
نخواهم که خوانی مرا نیز شاه

فرستادم اینک یکی پهلوان
ز کردار تو چند باشم نوان

چو نامه بدین‌گونه باشد بدوی
چو من دشمن و لشکری جنگجوی

نمانم که بر هم زند نیز چشم
نگویم سخن پیش او جز به خشم

نویسندهٔ نامه را خواندند
به نزدیک شاپور بنشاندند

بگفت آن سخنها که با شاه گفت
شد آن کلک بیجاده با قار جفت

چو بر نامه بر مهر بنهاد شاه
بیاورد شاپور لشکر به راه

گزین کرد پس هرکه بد نامدار
پراگنده از لشکر شهریار

خود و نامداران پرخاشجوی
سوی شهر شیراز بنهاد روی

چو آگاه شد زآن سخن سوفزای
همانگه بیاورد لشکر ز جای

پذیره شدش با سپاهی گران
گزیده سواران و جوشنوران

رسیدند پس یک به دیگر فراز
فرود آمدند آن دو گردن‌فراز

چو بنشست شاپور با سوفزای
فراوان زدند از بد و نیک رای

بدو داد پس نامهٔ شهریار
سخن رفت هرگونه دشوار و خوار

چو برخواند آن نامه را پهلوان
بپژمرد و شد کند و تیره‌روان

چو آن نامه برخواند شاپور گفت
که اکنون سخن را نباید نهفت

تو را بند فرمود شاه جهان
فراوان بنالید پیش مهان

بر آن سان که برخوانده‌ای نامه را
تو دانی شهنشاه خودکامه را

چنین داد پاسخ بدو پهلوان
که داند مرا شهریار جهان

بدان رنج و سختی که بردم ز شاه
برفتم ز زابلستان با سپاه

به مردی رهانیدم او را ز بند
نماندم که آید به رویش گزند

مرا داستان بود نزدیک شاه
همان نزد گردان ایران سپاه

گر ایدون که بندست پاداش من
تو را چنگ دادن به پرخاش من

نخواهم زمان از تو پایم ببند
بدارد مرا بند او سودمند

ز یزدان وز لشکرم نیست شرم
که من چند پالوده‌ام خون گرم

بدانگه کجا شاه در بند بود
به یزدان مرا سخت سوگند بود

که دستم نبیند مگر دست تیغ
به جنگ آفتاب اندر آرم به میغ

مگر سر دهم گر سر خوشنواز
به مردی ز تخت اندر آرم به گاز

کنونم که فرمود بندم سزاست
سخنهای ناسودمندم سزاست

ز فرمان او هیچ گونه مگرد
چو پیرایه دان بند بر پای مرد

چو بنشست شاپور پایش ببست
بزد نای رویین و خود برنشست

بیاوردش از پارس پیش قباد
قباد از گذشته نکرد ایچ یاد

بفرمود کو را به زندان برند
به نزدیک ناهوشمندان برند

به شیراز فرمود تا هرچه بود
ز مردان و گنج و ز کشت و درود

بیاورد یک سر سوی طیسفون
سپردش به گنجور او رهنمون

چو یک هفته بگذشت هرگونه رای
همی‌راند با موبد از سوفزای

چنین گفت پس شاه را رهنمون
که یارند با او همه طیسفون

همه لشکر و زیردستان ما
ز دهقان وز در پرستان ما

گر او اندر ایران بماند درست
ز شاهی بباید تو را دست شست

بداندیش شاه جهان کشته به
سر بخت بدخواه برگشته به

چو بشنید مهتر ز موبد سخن
بنو تاخت و بیزار شد از کهن

بفرمود پس تاش بیجان کنند
بر او بر دل و دیده پیچان کنند

بکردند پس پهلوان را تباه
شد آن گرد فرزانه و نیک‌خواه

چو آگاهی آمد به ایرانیان
که آن پیلتن را سرآمد زمان

خروشی برآمد ز ایران به درد
زن و مرد و کودک همی مویه کرد

برآشفت ایران و برخاست گرد
همی هر کسی کرد ساز نبرد

همی‌گفت هرکس که تخت قباد
اگر سوفزا شد به ایران مباد

سپاهی و شهری همه شد یکی
نبردند نام قباد اندکی

برفتند یکسر به ایوان شاه
ز بدگوی پردرد و فریادخواه

کسی را که بر شاه بدگوی بود
بداندیش او و بلاجوی بود

بکشتند و بردند ز ایوان کشان
ز جاماسب جستند چندی نشان

که کهتر برادر بد و سرفراز
قبادش همی‌پروریدی به ناز

ورا برگزیدند و بنشاندند
به شاهی بر او آفرین خواندند

به آهن ببستند پای قباد
ز فر و نژادش نکردند یاد

چنینست رسم سرای کهن
سرش هیچ پیدا نبینی ز بن

یکی پور بد سوفزا را گزین
خردمند و پاکیزه و بآفرین

جوانی بی‌آزار و زرمهر نام
که از مهر او بد پدر شادکام

سپردند بسته بدو شاه را
بدان گونه بد رای بدخواه را

که آن مهربان کینهٔ سوفزای
بخواهد به درد از جهان کدخدای

بی‌آزار زرمهر یزدان‌پرست
نسودی به بد با جهاندار دست

پرستش همی‌کرد پیش قباد
وز آن بد نکرد ایچ بر شاه یاد

جهاندار ز او ماند اندر شگفت
ز کردار او مردمی برگرفت

همی‌کرد پوزش که بدخواه من
پرآشوب کرد اختر و ماه من

گر ایدون که یابم رهایی ز بند
تو را باشد از هر بدی سودمند

ز دل پاک بردارم آزار تو
کنم چشم روشن به دیدار تو

بدو گفت زرمهر کای شهریار
زبان را بدین باز رنجه مدار

پدر گر نکرد آنچه بایست کرد
ز مرگش پسر گرم و تیمار خورد

تو را من به سان یکی بنده‌ام
به پیش تو اندر پرستنده‌ام

چو گویی به سوگند پیمان کنم
که هرگز وفای تو را نشکنم

از او ایمنی یافت جان قباد
ز گفتار آن پر خرد گشت شاد

وز آن پس بدو راز بگشاد و گفت
که اندیشه از تو تخواهم نهفت

گشادست بر پنج تن راز من
جز این نشنود یک تن آواز من

همین تاج و تخت از تو دارم سپاس
بوم جاودانه تو را حق‌شناس

چو بشنید زر مهر پاکیزه‌رای
سبک بند را برگشادش ز پای

فرستاد و آن پنج تن را بخواند
همه رازها پیش ایشان براند

شب تیره از شهر بیرون شدند
ز دیدار دشمن به هامون شدند

سوی شاه هیتال کردند روی
ز اندیشگان خسته و راه جوی

بر این گونه سرگشته آن هفت مرد
به اهواز رفتند تازان چو گرد

رسیدند پویان به پرمایه ده
به ده در یکی نامبردار مه

بدان خان دهقان فرود آمدند
ببودند و یک هفته دم برزدند

یکی دختری داشت دهقان چو ماه
ز مشک سیه بر سرش بر کلاه

جهانجوی چون روی دختر بدید
ز مغز جوان شد خرد ناپدید

همانگه بیامد به زرمهر گفت
که با تو سخن دارم اندر نهفت

برو راز من پیش دهقان بگوی
مگر جفت من گردد این خوبروی

بشد تیز و رازش به دهقان بگفت
که این دخترت را کسی نیست جفت

یکی پاک انبازش آمد به جای
که گردی بر اهواز بر کدخدای

گرانمایه دهقان به زرمهر گفت
که این دختر خوب را نیست جفت

اگر شاید این مرد فرمان تو راست
مر این را بدان ده که او را هواست

بیامد خردمند نزد قباد
چنین گفت کاین ماه جفت تو باد

پسندیدی و ناگهان دیدیش
بدان سان که دیدی پسندیدیش

قباد آن پری روی را پیش خواند
به زانوی کنداورش برنشاند

ابا او یک انگشتری بود و بس
که ارزش به گیتی ندانست کس

بدو داد و گفت این نگین را بدار
بود روز کاین را بود خواستار

بدان ده یکی هفته از بهر ماه
همی‌بود و هشتم بیامد به راه

بر شاه هیتال شد کیقباد
گذشته سخنها بدو کرد یاد

بگفت آنچه کردند ایرانیان
بدی را ببستند یک یک میان

بدو گفت شاه از بد خوشنواز
همانا بدین روزت آمد نیاز

به پیمان سپارم تو را لشکری
از آن هر یکی بر سران افسری

که گر باز یابی تو گنج و کلاه
چغانی بباشد تو را نیکخواه

مرا باشد این مرز و فرمان تو را
ز کرده نباشد پشیمان تو را

زبردست را گفت خندان قباد
کزین بوم هرگز نگیریم یاد

چو خواهی فرستمت بی‌مر سپاه
چغانی که باشد که یازد به گاه

چو کردند عهد آن دو گردن فراز
در گنج زر و درم کرد باز

به شاه جهاندار دادش رمه
سلیح سواران و لشکر همه

بپذرفت شمشیرزن سی‌هزار
همه نامداران گرد و سوار

ز هیتالیان سوی اهواز شد
سراسر جهان زو پر آواز شد

چو نزدیکی خان دهقان رسید
بسی مردم از خانه بیرون دوید

یکی مژده بردند نزد قباد
که این پور بر شاه فرخنده باد

پسر زاد جفت تو در شب یکی
که از ماه پیدا نبود اندکی

چو بشنید در خانه شد شادکام
همانگاه کسریش کردند نام

ز دهقان بپرسید زان پس قباد
که ای نیکبخت از که داری نژاد

بدو گفت کز آفریدون گرد
که از تخم ضحاک شاهی ببرد

پدرم این چنین گفت و من این چنین
که بر آفریدون کنیم آفرین

ز گفتار او شادتر شد قباد
ز روزی که تاج کیی برنهاد

عماری بسیجید و آمد به راه
نشسته بدو اندرون جفت شاه

بیاورد لشکر سوی طیسفون
دل از درد ایرانیان پر ز خون

به ایران همه سالخورده ردان
نشستند با نامور بخردان

که این کار گردد به ما بر دراز
میان دو شهزاد گردن‌فراز

ز روم و ز چین لشکر آید کنون
بریزند ز این مرز بسیار خون

بباید خرامید سوی قباد
مگر کان سخنها نگیرد به یاد

بیاریم جاماسب ده ساله را
که با در همتا کند ژاله را

مگرمان ز تاراج و خون ریختن
به یک سو گراییم ز آویختن

برفتند یکسر سوی کیقباد
بگفتند کای شاه خسرونژاد

گر از تو دل مردمان خسته شد
به شوخی دل و دیدها شسته شد

کنون کامرانی بدان کت هواست
که شاه جهان بر جهان پادشاست

پیاده همه پیش او در دوان
برفتند پر خاک تیره‌روان

گناه بزرگان ببخشید شاه
ز خون ریختن کرد پوزش به راه

ببخشید جاماسب را همچنین
بزرگان بر او خواندند آفرین

بیامد به تخت کیی برنشست
ورا گشت جاماسب مهترپرست

بر این گونه تا گشت کسری بزرگ
یکی کودکی شد دلیر و سترگ

به فرهنگیان داد فرزند را
چنان بار شاخ برومند را

همه کار ایران و توران بساخت
بگردون کلاه مهی برفراخت

وز آن پس بیاورد لشکر به روم
شد آن بارهٔ او چو یک مهره موم

همه بوم و بر آتش اندر زدند
همه رومیان دست بر سر زدند

همی‌کرد زان بوم و بر خارستان
ازو خواست زنهار دو شارستان

یکی مندیا و دگر فارقین
بیامختشان زند و بنهاد دین

نهاد اندر آن مرز آتشکده
بزرگی به نوروز و جشن سده

مداین پی افگند جای کیان
پراگنده بسیار سود و زیان

از اهواز تا پارس یک شارستان
بکرد و برآورد بیمارستان

اران خواند آن شارستان را قباد
که تازی کنون نام حلوان نهاد

گشادند هر جای رودی ز آب
زمین شد پر از جای آرام و خواب

بخش ۲ – داستان مزدک با قباد

بیامد یکی مرد مزدک به نام
سخنگوی با دانش و رای و کام

گرانمایه مردی و دانش فروش
قباد دلاور بدو داد گوش

به نزد جهاندار دستور گشت
نگهبان آن گنج و گنجور گشت

ز خشکی خورش تنگ شد در جهان
میان کهان و میان مهان

ز روی هوا ابر شد ناپدید
به ایران کسی برف و باران ندید

مهان جهان بر در کیقباد
همی هر کسی آب و نان کرد یاد

بدیشان چنین گفت مزدک که شاه
نماید شما را به امید راه

دوان اندر آمد بر شهریار
چنین گفت کای نامور شهریار

به گیتی سخن پرسم از تو یکی
گر ایدون که پاسخ دهی اندکی

قباد سراینده گفتش بگوی
به من تازه کن در سخن آبروی

بدو گفت آن کس که مارش گزید
همی از تنش جان بخواهد پرید

یکی دیگری را بود پای زهر
گزیده نیابد ز تریاک بهر

سزای چنین مرد گویی که چیست
که تریاک دارد درم سنگ بیست

چنین داد پاسخ ورا شهریار
که خونی‌ست این مرد تریاک‌دار

به خون گزیده ببایدش کشت
به درگاه چون دشمن آمد به مشت

چو بشنید برخاست از پیش شاه
بیامد به نزدیک فریادخواه

بدیشان چنین گفت کز شهریار
سخن کردم از هر دری خواستار

بباشید تا بامداد پگاه
نمایم شما را سوی داد راه

برفتند و شبگیر باز آمدند
شخوده رخ و پرگداز آمدند

چو مزدک ز در آن گره را بدید
ز درگه سوی شاه ایران دوید

چنین گفت کای شاه پیروزبخت
سخنگوی و بیدار و زیبای تخت

سخن گفتم و پاسخش دادی‌ام
به پاسخ در بسته بگشادی‌ام

گر ایدون که دستور باشد کنون
بگوید سخن پیش تو رهنمون

بدو گفت برگوی و لب را مبند
که گفتار باشد مرا سودمند

چنین گفت کای نامور شهریار
کسی را که بندی به بند استوار

خورش بازگیرند زو تا بمرد
به بیچارگی جان و تن را سپرد

مکافات آن کس که نان داشت او
مر این بسته را خوار بگذاشت او

چه باشد بگوید مرا پادشا؟
که این مرد دانا بد و پارسا

چنین داد پاسخ که می‌کن بنش
که خونی‌ست ناکرده بر گردنش

چو بشنید مزدک زمین بوس داد
خرامان بیامد ز پیش قباد

به درگاه او شد به انبوه گفت
که جایی که گندم بود در نهفت

دهید آن به تاراج در کوی و شهر
بدان تا یکایک بیابید بهر

دویدند هرکس که بد گُرسِنِه
به تاراج گندم شدند از بنِه

چه انبار شهری چه آنِ قباد
ز یک دانه گندم نبودند شاد

چو دیدند رفتند کارآگهان
به نزدیک بیدار شاه جهان

که تاراج کردند انبار شاه
به مزدک همی‌بازگردد گناه

قباد آن سخن‌گوی را پیش خواند
ز تاراج انبار چندی براند

چنین داد پاسخ کانوشه بدی
خرد را به گفتار توشه بدی

سخن هرچه بشنیدم از شهریار
بگفتم به بازاریان خوارخوار

به شاه جهان گفتم از مار و زهر
از آن کس که تریاک دارد به شهر

بدین بنده پاسخ چنین داد شاه
که تریاک‌دارست مرد گناه

اگر خون این مرد تریاک‌دار
بریزد کسی نیست با او شمار

چو شد گرسنه نان بود پای زهر
به سیری نخواهد ز تریاک بهر

اگر دادگر باشی ای شهریار
به انبار گندم نیاید به کار

شکم گرسنه چند مردم بمرد
که انبار را سود جانش نبرد

ز گفتار او تنگ‌دل شد قباد
بشد تیز مغزش ز گفتار داد

وز آن پس بپرسید و پاسخ شنید
دل و جان او پر ز گفتار دید

ز چیزی که گفتند پیغمبران
همان دادگر موبدان و ردان

به گفتار مزدک همه کژ گشت
سخنهاش ز اندازه اندر گذشت

بر او انجمن شد فراوان سپاه
بسی کس به بیراهی آمد ز راه

همی‌گفت هر کاو توانگر بود
تهیدست با او برابر بود

نباید که باشد کسی برفزود
توانگر بود تار و درویش پود

جهان راست باید که باشد به چیز
فزونی توانگر چرا جست نیز

زن و خانه و چیز بخشیدنی‌ست
تهی‌دست کس با توانگر یکی‌ست

من این را کنم راست با دین پاک
شود ویژه پیدا بلند از مغاک

هر آن کس که او جز بر این دین بود
ز یزدان وز منش نفرین بود

ببد هرکه درویش با او یکی
اگر مرد بودند اگر کودکی

از این بستدی چیز و دادی بدان
فرو مانده بُد زان سخن بخردان

چو بشنید در دین او شد قباد
ز گیتی به گفتار او بود شاد

ورا شاه بنشاند بر دست راست
ندانست لشکر که موبد کجاست

بر او شد آن کس که درویش بود
وگر نانش از کوشش خویش بود

به گرد جهان تازه شد دین او
نیارست جستن کسی کین او

توانگر همی سر ز تنگی نگاشت
سپردی به درویش چیزی که داشت

چنان بد که یک روز مزدک پگاه
ز خانه بیامد به نزدیک شاه

چنین گفت کز دین پرستان ما
همان پاکدل زیردستان ما

فراوان ز گیتی سران بر درند
فرود آوری گر ز در بگذرند

ز مزدک شنید این سخن‌ها قباد
به سالار فرمود تا بار داد

چنین گفت مزدک به پرمایه شاه
که این جای تنگست و چندان سپاه

همانا نگنجند در پیش شاه
به هامون خرامد کندشان نگاه

بفرمود تا تخت بیرون برند
ز ایوان شاهی به هامون برند

به دشت آمد از مزدکی صدهزار
برفتند شادان بر شهریار

چنین گفت مزدک به شاه زمین
که ای برتر از دانشِ بآفرین

چنان دان که کسری نه بر دین ماست
ز دین سر کشیدن ورا کی سزاست

یکی خط دستش بباید ستد
که سر بازگرداند از راه بد

بپیچاند از راستی پنج چیز
که دانا بر این پنج نفزود نیز

کجا رشک و کین است و خشم و نیاز
به پنجم که گردد بر او چیره آز

تو چون چیره باشی بر این پنج دیو
پدید آیدت راه کیهان خدیو

از این پنج ما را زن و خواسته است
که دین بهی در جهان کاسته است

زن و خواسته باشد اندر میان
چو دین بهی را نخواهی زیان

کز این دو بود رشک و آز و نیاز
که با خشم و کین اندر آید به راز

همی دیو پیچد سر بخردان
بباید نهاد این دو اندر میان

چو این گفته شد دست کسری گرفت
بدو مانده بد شاه ایران شگفت

از او نامور دست بستد به خشم
به تندی ز مزدک بخوابید چشم

به مزدک چنین گفت خندان قباد
که از دین کسری چه داری به یاد؟

چنین گفت مزدک که این راه راست
نهانی نداند نه بر دین ماست

همانگه ز کسری بپرسید شاه
که از دین به بگذری نیست راه

بدو گفت کسری چو یابم زمان
بگویم که کژ است یکسر گمان

چو پیدا شود کژی و کاستی
درفشان شود پیش تو راستی

بدو گفت مزدک زمان چند روز
همی‌خواهی از شاه گیتی‌فروز

ورا گفت کسری زمان پنج ماه
ششم را همه بازگویم به شاه

بر این برنهادند و گشتند باز
به ایوان بشد شاه گردن‌فراز

فرستاد کسری به هر جای کس
که داننده‌ای دید و فریادرس

کس آمد سوی خره اردشیر
که آنجا بد از داد هرمزد پیر

ز اصطخر مهرآذر پارسی
بیامد بدرگاه با یار سی

نشستند دانش‌پژوهان به هم
سخن رفت هرگونه از بیش و کم

به کسری سپردند یکسر سخن
خردمند و دانندگان کهن

چو بشنید کسری به نزد قباد
بیامد ز مزدک سخن کرد یاد

که اکنون فراز آمد آن روزگار
که دین بهی را کنم خواستار

گر ایدون که او را بود راستی
شود دین زردشت بر کاستی

پذیرم من آن پاک دین ورا
به جان برگزینم گزین ورا

چو راه فریدون شود نادرست
عزیر مسیحی و هم زند و است

سخن گفتن مزدک آید به جای
نباید به گیتی جز او رهنمای

ور ایدون که او کژ گوید همی
ره پاک یزدان نجوید همی

به من ده ورا و آنکه در دین اوست
مبادا یکی را به تن مغز و پوست

گوا کرد زرمهر و خرداد را
فرایین و بندوی و بهزاد را

وز آن جایگه شد به ایوان خویش
نگه داشت آن راست پیمان خویش

به شبگیر چون شید بنمود تاج
زمین شد به کردار دریای عاج

همی‌راند فرزند شاه جهان
سخن‌گوی با موبدان و ردان

به آیین به ایوان شاه آمدند
سخن‌گوی و جوینده راه آمدند

دلارای مزدک سوی کیقباد
بیامد سخن را در اندرگشاد

چنین گفت کسری به پیش گروه
به مزدک که ای مرد دانش‌پژوه

یکی دین نو ساختی پر زیان
نهادی زن و خواسته در میان

چه داند پسر کش که باشد پدر؟
پدر همچنین چون شناسد پسر؟

چو مردم سراسر بود در جهان
نباشند پیدا کهان و مهان

که باشد که جوید در کهتری؟
چگونه توان یافتن مهتری؟

کسی کاو مرد جای و چیزش که راست؟
که شد کارجو بنده با شاه راست

جهان ز این سخن پاک ویران شود
نباید که این بد به ایران شود

همه کدخدایند و مزدور کیست؟
همه گنج دارند و گنجور کیست؟

ز دین‌آوران این سخن کس نگفت
تو دیوانگی داشتی در نهفت

همه مردمان را به دوزخ بری
همی کار بد را به بد نشمری

چو بشنید گفتار موبد قباد
برآشفت و اندر سخن داد داد

گرانمایه کسری ورا یار گشت
دل مرد بی‌دین پرآزار گشت

پرآواز گشت انجمن سر به سر
که مزدک مبادا بر تاجور

همی‌دارد او دین یزدان تباه
مباد اندر این نامور بارگاه

از آن دین جهاندار بیزار شد
ز کرده سرش پر ز تیمار شد

به کسری سپردش همانگاه شاه
ابا هرکه او داشت آیین و راه

بدو گفت هر کاو بر این دین اوست
مبادا یکی را به تن مغز و پوست

بدان راه بد نامور صدهزار
به فرزند گفت آن زمان شهریار

که با این سران هرچه خواهی بکن
از این پس ز مزدک مگردان سخن

به درگاه کسری یکی باغ بود
که دیوار او برتر از راغ بود

همی گرد بر گرد او کنده کرد
مر این مردمان را پراگنده کرد

بکشتندشان هم به سان درخت
زبر پای و زیرش سرآگنده سخت

به مزدک چنین گفت کسری که رو
به درگاه باغ گرانمایه شو

درختان ببین آنکه هر کس ندید
نه از کاردانان پیشین شنید

بشد مزدک از باغ و بگشاد در
که بیند مگر بر چمن بارور

همانگه که دید از تنش رفت هوش
برآمد به ناکام زو یک خروش

یکی دار فرمود کسری بلند
فروهشت از دار پیچان کمند

نگون‌بخت را زنده بر دار کرد
سر مرد بی‌دین نگون‌سار کرد

از آن پس بکشتش به باران تیر
تو گر باهشی راه مزدک مگیر

بزرگان شدند ایمن از خواسته
زن و زاده و باغ آراسته

همی‌بود با شرم چندی قباد
ز نفرین مزدک همی‌کرد یاد

به درویش بخشید بسیار چیز
بر آتشکده خلعت افگند نیز

ز کسری چنان شاد شد شهریار
که شاخش همی گوهر آورد بار

از آن پس همه رای با او زدی
سخن هرچه گفتی از او بشندی

ز شاهیش چون سال شد بر چهل
غم روز مرگ اندر آمد به دل

یکی نامه بنوشت پس بر حریر
بر آن خط شایسته خود بد دبیر

نخست آفرین کرد بر دادگر
که دارد از او دین و هم زو هنر

بباشد همه بی‌گمان هرچه گفت
چه بر آشکار و چه اندر نهفت

سر پادشاهیش را کس ندید
نشد خوار هرکس که او را گزید

هر آن کس که بینید خط قباد
به جز پند کسری مگیرید یاد

به کسری سپردم سزاوار تخت
پس از مرگ ما او بود نیک‌بخت

که یزدان از این پور خشنود باد
دل بدسگالش پر از دود باد

ز گفتار او هیچ مپراگنید
بدو شاد باشید و گنج آگنید

بر آن نامه بر مُهر زرین نهاد
بر موبد رام برزین نهاد

به هشتاد شد سالیان قباد
نبد روز پیری هم از مرگ شاد

بمرد و جهان مردری ماند از اوی
شد از چهر و بیناییش رنگ و بوی

تنش را به دیبا بیاراستند
گل و مشک و کافور و می خواستند

یکی دخمه کردند شاهنشهی
یکی تاج شاهی و تخت مهی

نهادند بر تخت زر شاه را
ببستند تا جاودان راه را

چو موبد بپردخت از سوگ شاه
نهاد آن کیی نامه بر پیشگاه

بر آن انجمن نامه برخواندند
ولیعهد را شاد بنشاندند

چو کسری نشست از بر گاه نو
همی‌خواندندی ورا شاه نو

به شاهی بر او آفرین خواندند
به سر برش گوهر برافشاندند

ورا نام کردند نوشین روان
که مهتر جوان بود و دولت جوان

به سر شد کنون داستان قباد
ز کسری کنم ز این سپس نام یاد

همش داد بود و همش رای و نام
به داد و دهش یافته نام و کام

الا ای دلارای سرو بلند
چه بودت که گشتی چنین مستمند؟

بدان شادمانی و آن فر و زیب
چرا شد دل روشنت پرنهیب؟

چنین گفت پرسنده را سروبن
که شادان بدم تا نبودم کهن

چنین سست گشتم ز نیروی شست
به پرهیز و با او مساو ایچ دست

دم اژدها دارد و چنگ شیر
بخاید کسی را که آرد به زیر

هم‌آواز رعدست و هم زور کرگ
به یک دست رنج و به یک دست مرگ

ز سرو دلارای چنبر کند
سمن برگ را رنگ عنبر کند

گل ارغوان را کند زعفران
پس زعفران رنجهای گران

شود بسته بی‌بند پای نوند
وز او خوار گردد تن ارجمند

مرا در خوشاب سستی گرفت
همان سرو آزاد پستی گرفت

خروشان شد آن نرگسان دژم
همان سرو آزاده شد پشت خم

دل شاد و بی غم پر از درد گشت
چنین روز ما ناجوانمرد گشت

بدانگه که مردم شود سیر شیر
شتاب آورد مرگ و خواندش پیر

چل و هشت بد عهد نوشین روان
تو بر شست رفتی نمانی جوان

بخش ۱ – آغاز داستان

چو کسری نشست از بر تخت عاج
به سر برنهاد آن دل‌افروز تاج

بزرگان گیتی شدند انجمن
چو بنشست سالار با رای‌زن

سر نامداران زبان برگشاد
ز دادار نیکی دهش کرد یاد

چنین گفت کز کردگار سپهر
دل ما پر از آفرین باد و مهر

کزویست نیک و بدویست کام
ازو مستمندیم وزو شادکام

ازویست فرمان و زویست مهر
به فرمان اویست بر چرخ مهر

ز رای وز تیمار او نگذریم
نفس جز به فرمان او نشمریم

به تخت مهی بر هر آنکس که داد
کند در دل او باشد از داد شاد

هر آنکس که اندیشهٔ بد کند
به فرجام بد با تن خود کند

ز ما هرچ خواهند پاسخ دهیم
بخواهش گران روز فرخ نهیم

از اندیشهٔ دل کس آگاه نیست
به تنگی دل اندر مرا راه نیست

اگر پادشا را بود پیشه داد
بود بی‌گمان هر کس از داد شاد

از امروز کاری به فردا ممان
که داند که فردا چه گردد زمان

گلستان که امروز باشد به بار
تو فردا چنی گل نیاید به کار

بدانگه که یابی تن زورمند
ز بیماری اندیش و درد و گزند

پس زندگی یاد کن روز مرگ
چنانیم با مرگ چون باد و برگ

هر آنگه که در کار سستی کنی
همه رای ناتندرستی کنی

چو چیره شود بر دل مرد رشک
یکی دردمندی بود بی‌پزشک

دل مرد بیکار و بسیار گوی
ندارد به نزد کسان آبروی

وگر بر خرد چیره گردد هوا
نخواهد به دیوانگی بر گوا

بکژی تو را راه نزدیکتر
سوی راستی راه باریکتر

به کاری کزو پیشدستی کنی
به آید که کندی و سستی کنی

اگر جفت گردد زبان بر دروغ
نگیرد ز بخت سپهری فروغ

سخن گفتن کژ ز بیچارگیست
به بیچارگان بربباید گریست

چو برخیزد از خواب شاه از نخست
ز دشمن بود ایمن و تندرست

خردمند وز خوردنی بی‌نیاز
فزونی برین رنج و دردست و آز

وگر شاه با داد و بخشایشست
جهان پر ز خوبی و آسایشست

وگر کژی آرد بداد اندرون
کبستش بود خوردن و آب خون

هر آنکس که هست اندرین انجمن
شنید این برآورده آواز من

بدانید و سرتاسر آگاه بید
همه ساله با بخت همراه بید

که ما تاجداری به سر برده‌ایم
بداد و خرد رای پرورده‌ایم

ولیکن ز دستور باید شنید
بد و نیک بی‌او نیاید پدید

هر آنکس که آید بدین بارگاه
ببایست کاری نیابند راه

نباشم ز دستور همداستان
که بر من بپوشد چنین داستان

بدرگاه بر کارداران من
ز لشکر نبرده سواران من

چو روزی بدیشان نداریم تنگ
نگه کرد باید بنام و به ننگ

همه مردمی باید و راستی
نباید به کار اندرون کاستی

هر آنکس که باشد از ایرانیان
ببندد بدین بارگه برمیان

بیابد ز ما گنج و گفتار نرم
چو باشد پرستنده با رای و شرم

چو بیداد جوید یکی زیردست
نباشد خردمند و خسروپرست

مکافات باید بدان بد که کرد
نباید غم ناجوانمرد خورد

شما دل به فرمان یزدان پاک
بدارید وز ما مدارید باک

که اویست بر پادشا پادشا
جهاندار و پیروز و فرمانروا

فروزندهٔ تاج و خورشید و ماه
نماینده ما را سوی داد راه

جهاندار بر داوران داورست
ز اندیشهٔ هر کسی برترست

مکان و زمان آفرید و سپهر
بیاراست جان و دل ما به مهر

شما را دل از مهر ما برفروخت
دل و چشم دشمن به ما بربدوخت

شما رای و فرمان یزدان کنید
به چیزی که پیمان دهد آن کنید

نگهدار تا جست و تخت بلند
تو را بر پرستش بود یارمند

همه تندرستی به فرمان اوست
همه نیکویی زیر پیمان اوست

ز خاشاک تا هفت چرخ بلند
همان آتش و آب و خاک نژند

به هستی یزدان گوایی دهند
روان تو را آشنایی دهند

ستایش همه زیر فرمان اوست
پرستش همه زیر پیمان اوست

چو نوشین‌روان این سخن برگرفت
جهانی ازو مانده اندر شگفت

همه یک سر از جای برخاستند
برو آفرین نو آراستند

شهنشاه دانندگان را بخواند
سخنهای گیتی سراسر براند

جهان را ببخشید بر چار بهر
وزو نامزد کرد آبادشهر

نخستین خراسان ازو یاد کرد
دل نامداران بدو شاد کرد

دگر بهره زان بد قم و اصفهان
نهاد بزرگان و جای مهان

وزین بهره بود آذرابادگان
که بخشش نهادند آزادگان

وز ارمینیه تا در اردبیل
بپیمود بینادل و بوم گیل

سیوم پارس و اهواز و مرز خزر
ز خاور ورا بود تا باختر

چهارم عراق آمد و بوم روم
چنین پادشاهی و آباد بوم

وزین مرزها هرک درویش بود
نیازش به رنج تن خویش بود

ببخشید آگنده گنجی برین
جهانی برو خواندند آفرین

ز شاهان هرآنکس که بد پیش ازوی
اگر کم بدش گاه اگر بیش ازوی

بجستند بهره ز کشت و درود
نرستست کس پیش ازین نابسود

سه یک بود یا چار یک بهر شاه
قباد آمد و ده یک آورد راه

زده یک بر آن بد که کمتر کند
بکوشد که کهتر چو مهتر کند

زمانه ندادش بران بر درنگ
به دریا بس ایمن مشو بر نهنگ

به کسری رسید آن سزاوار تاج
ببخشید بر جای ده یک خراج

شدند انجمن بخردان و ردان
بزرگان و بیداردل موبدان

همه پادشاهان شدند انجمن
زمین را ببخشید و برزد رسن

گزیتی نهادند بر یک درم
گر ای دون که دهقان نباشد دژم

کسی را کجا تخم گر چارپای
به هنگام ورزش نبودی بجای

ز گنج شهنشاه برداشتی
وگرنه زمین خوار بگذاشتی

بنا کشته اندر نبودی سخن
پراگنده شد رسمهای کهن

گزیت رز بارور شش درم
به خرما ستان بر همین بد رقم

ز زیتون و جوز و ز هر میوه‌دار
که در مهرگان شاخ بودی ببار

ز ده بن درمی رسیدی به گنج
نبوید جزین تا سر سال رنج

وزین خوردنیهای خردادماه
نکردی به کار اندرون کس نگاه

کسی کش درم بود و دهقان نبود
ندیدی غم رنج و کشت و درود

بر اندازه از ده درم تا چهار
بسالی ازو بستدی کاردار

کسی بر کدیور نکردی ستم
به سالی به سه بهره بود این درم

گزارنده بودی به دیوان شاه
ازین باژ بهری به هر چار ماه

دبیر و پرستندهٔ شهریار
نبودی به دیوان کسی زین شمار

گزیت و خراج آنچ بد نام برد
بسه روزنامه به موبد سپرد

یکی آنک بر دست گنجور بود
نگهبان آن نامه دستور بود

دگر تا فرستد به هر کشوری
به هر نامداری و هر مهتری

سه دیگر که نزدیک موبد برند
گزیت و سر باژها بشمرند

به فرمان او بود کاری که بود
ز باژ و خراج و ز کشت و درود

پراگنده کاراگهان در جهان
که تا نیک و بد زو نماند نهان

همه روی گیتی پر از داد کرد
بهرجای ویرانی آباد کرد

بخفتند بر دشت خرد و بزرگ
به آبشخور آمد همی میش و گرگ

یکی نامه فرمود بر پهلوی
پسند آیدت چون ز من بشنوی

نخستین سر نامه کرد از مهست
شهنشاه کسری یزدان‌پرست

به بهرام روز و بخرداد شهر
که یزدانش داد از جهان تاج بهر

برومند شاخ از درخت قباد
که تاج بزرگی به سر برنهاد

سوی کارداران باژ و خراج
پرستنده شایستهٔ فر و تاج

بی‌اندازه از ما شما را درود
هنر با نژاد این بود با فزود

نخستین سخن چون گشایش کنیم
جهان‌آفرین را ستایش کنیم

خردمند و بینادل آنرا شناس
که دارد ز دادار کیهان سپاس

بداند که هست او ز ما بی‌نیاز
به نزدیک او آشکارست راز

کسی را کجا سرفرازی دهد
نخستین ورا بی‌نیازی دهد

مرا داد فرمان و خود داورست
ز هر برتری جاودان برترست

به یزدان سزد ملک و مهتر یکیست
کسی را جز از بندگی کار نیست

ز مغز زمین تا به چرخ بلند
ز افلاک تا تیره خاک نژند

پی مور بر خویشتن برگواست
که ما بندگانیم و او پادشاست

نفرمود ما را جز از راستی
که دیو آورد کژی و کاستی

اگر بهر من زین سرای سپنج
نبودی جز از باغ و ایوان و گنج

نجستی دل من به جز داد و مهر
گشادن بهر کار بیدار چهر

کنون روی بوم زمین سر به سر
ز خاور برو تا در باختر

به شاهی مرا داد یزدان پاک
ز خورشید تابنده تا تیره خاک

نباید که جز داد و مهر آوریم
وگر چین به کاری بچهر آوریم

شبان بداندیش و دشت بزرگ
همی گوسفندان بماند بگرگ

نباید که بر زیردستان ما
ز دهقان وز دین‌پرستان ما

به خشکی به خاک و بکشتی برآب
برخشنده روز و به هنگام خواب

ز بازارگانان تر و ز خشک
درم دارد و در خوشاب و مشک

که تابنده خور جز بداد و به مهر
نتابد بریشان ز خم سپهر

برین‌گونه رفت از نژاد و گهر
پسر تاج یابد همی از پدر

به جز داد و خوبی نبد در جهان
یکی بود با آشکارا نهان

نهادیم بر روی گیتی خراج
درخت گزیت از پی تخت عاج

چو این نامه آرند نزد شما
که فرخنده باد اورمزد شما

کسی کو برین یک درم بگذرد
ببیداد بر یک نفس بشمرد

به یزدان که او داد دیهیم و فر
که من خود میانش ببرم به ار

برین نیز بادافرهٔ کردگار
نباید که چشم بد آید به کار

همین نامه و رسم بنهید پیش
مگردید ازین فرخ آیین خویش

به هر چار ماهی یکی بهر ازین
بخواهید با داد و با آفرین

به جایی که باشد زیان ملخ
وگر تف خورشید تابد به شخ

دگر تف باد سپهر بلند
بدان کشتمندان رساند گزند

همان گر نبارد به نوروز نم
ز خشکی شود دشت خرم دژم

مخواهید باژ اندر آن بوم و رست
که ابر بهاران به باران نشست

ز تخم پراگنده و مزد رنج
ببخشید کارندگانرا ز گنج

زمینی که آن را خداوند نیست
به مرد و ورا خویش و پیوند نیست

نباید که آن بوم ویران بود
که در سایهٔ شاه ایران بود

که بدگو برین کار ننگ آورد
که چونین بهانه بچنگ آورد

ز گنج آنچ باید مدارید باز
که کردست یزدان مرا بی‌نیاز

چو ویران بود بوم در بر من
نتابد درو سایهٔ فر من

کسی را که باشد برین مایه کار
اگر گیرد این کار دشوار خوار

کنم زنده بر دار جایی که هست
اگر سرفرازست و گر زیردست

بزرگان که شاهان پیشین بدند
ازین کار بر دیگر آیین بدند

بد و نیک با کارداران بدی
جهان پیش اسب‌سواران بدی

خرد را همه خیره بفریفتند
بافزونی گنج نشکیفتند

مرا گنج دادست و دهقان سپاه
نخواهیم بدینار کردن نگاه

شما را جهان بازجستن بداد
نگه داشتن ارج مرد نژاد

گرامی‌تر از جان بدخواه من
که جوید همی کشور و گاه من

سپهبد که مردم فروشد به زر
نباید بدین بارگه برگذر

کسی را کند ارج این بارگاه
که با داد و مهرست و با رسم و راه

چو بیداردل کارداران من
به دیوان موبد شدند انجمن

پدید آید از گفت یک تن دروغ
ازان پس نگیرد بر ما فروغ

به بیدادگر بر مرا مهر نیست
پلنگ و جفاپیشه مردم یکیست

هر آنکس که او راه یزدان بجست
بآب خرد جان تیره بشست

بدین بارگاهش بلندی بود
بر موبدان ارجمندی بود

به نزدیک یزدان ز تخمی که کشت
به باید بپاداش خرم بهشت

که ما بی‌نیازیم ازین خواسته
که گردد به نفرین روان کاسته

گر از پوست درویش باشد خورش
ز چرمش بود بی‌گمان پرورش

پلنگی به از شهریاری چنین
که نه شرم دارد نه آیین نه دین

گشادست بر ما در راستی
چه کوبیم خیره در کاستی

نهانی بدو داد دادن بروی
بدان تا رسد نزد ما گفت و گوی

به نزدیک یزدان بود ناپسند
نباشد بدین بارگه ارجمند

ز یزدان وز ما بدان کس درود
که از داد و مهرش بود تاروپود

اگر دادگر باشدی شهریار
بماند به گیتی بسی پایدار

که جاوید هر کس کنند آفرین
بران شاه کآباد دارد زمین

ز شاهان که با تخت و افسر بدند
به گنج و به لشکر توانگر بدند

نبد دادگرتر ز نوشین‌روان
که بادا همیشه روانش جوان

نه زو پرهنرتر به فرزانگی
به تخت و بداد و به مردانگی

ورا موبدی بود بابک بنام
هشیوار و دانادل و شادکام

بدو داد دیوان عرض و سپاه
بفرمود تا پیش درگاه شاه

بیاراست جایی فراخ و بلند
سرش برتر از تیغ کوه پرند

بگسترد فرشی برو شاهوار
نشستند هرکس که بود او به کار

ز دیوان بابک برآمد خروش
نهادند یک سر برآواز گوش

که ای نامداران جنگ آزمای
سراسر به اسب اندر آرید پای

خرامید یک‌یک به درگاه شاه
به سر برنهاده ز آهن کلاه

زره‌دار با گُرزهٔ گاوسار
کسی کو درم خواهد از شهریار

بیامد به ایوان بابک سپاه
هوا شد ز گرد سواران سیاه

چو بابک سپه را همه بنگرید
درفش و سر تاج کسری ندید

ز ایوان باسب اندر آورد پای
بفرمودشان بازگشتن ز جای

برین نیز بگذشت گردان سپهر
چو خورشید تابنده بنمود چهر

خروشی برآمد ز درگاه شاه
که ای گُرزداران ایران سپاه

همه با سلیح و کمان و کمند
بدیوان بابک شوید ارجمند

برفتند با نیزه و خود و کبر
همی گرد لشکر برآمد به ابر

نگه کرد بابک به گرد سپاه
چو پیدا نبد فر و اورند شاه

چنین گفت کامروز با مهر و داد
همه بازگردید پیروز و شاد

به روز سه دیگر برآمد خروش
که ای نامداران با فر و هوش

مبادا که از لشکری یک سوار
نه با ترگ و با جوشن کارزار

بیاید برین بارگه بگذرد
عرض گاه و ایوان او بنگرد

هر آنکس که باشد به تاج ارجمند
به فر و بزرگی و تخت بلند

بداند که بر عرض آزرم نیست
سخن با محابا و با شرم نیست

شهنشاه کسری چو بگشاد گوش
ز دیوان بابک برآمد خروش

بخندید کسری و مغفر بخواست
درفش بزرگی برافراشت راست

به دیوان بابک خرامید شاه
نهاده ز آهن به سر بر کلاه

فروهشت از ترگ رومی زره
زده بر زره بر فراوان گره

یکی گُرزهٔ گاوپیکر به چنگ
زده بر کمرگاه تیر خدنگ

به بازو کمان و بزین بر کمند
میان را بزرین کمر کرده بند

برانگیخت اسب و بیفشارد ران
به گردن برآورد گُرز گران

عنان را چپ و راست لختی بسود
سلیح سواری به بابک نمود

نگه کرد بابک پسند آمدش
شهنشاه را فرمند آمدش

بدو گفت شاها انوشه بدی
روان را به فرهنگ توشه بدی

بیاراستی روی کشور بداد
ازین گونه داد از تو داریم یاد

دلیری بد از بنده این گفت و گوی
سزد گر نپیچی تو از داد روی

عنان را یکی بازپیچی براست
چنان کز هنرمندی تو سزاست

دگرباره کسری برانگیخت اسب
چپ و راست برسان آذرگشسب

نگه کرد بابک ازو خیره ماند
جهان‌آفرین را فراوان بخواند

سواری هزار و گوی دوهزار
نبودی کسی را گذر بر چهار

درمی فزون کرد روزی شاه
به دیوان خروش آمد از بارگاه

که اسب سر جنگجویان بیار
سوار جهان نامور شهریار

فراوان بخندید نوشین روان
که دولت جوان بود و خسرو جوان

چو برخاست بابک ز دیوان شاه
بیامد بر نامور پیشگاه

بدو گفت کای شهریار بزرگ
گر امروز من بنده گشتم سترگ

همه در دلم راستی بود و داد
درشتی نگیرد ز من شاه یاد

درشتی نمایم چو باشم درست
انوشه کسی کو درشتی نجست

بدو گفت شاه ای هشیوار مرد
تو هرگز ز راه درستی مگرد

تن خویش را چون محابا کنی
دل راستی را همی‌بشکنی

بدین ارز تو نزد من بیش گشت
دلم سوی اندیشه خویش گشت

که ما در صف کار ننگ و نبرد
چگونه برآریم ز آورد گرد

چنین داد پاسخ به پرمایه شاه
که چون نو نبیند نگین و کلاه

چو دست و عنان تو ای شهریار
به ایوان ندیدست پیکرنگار

به کام تو گردد سپهر بلند
دلت شاد بادا تنت بی‌گزند

به موبد چنین گفت نوشین‌روان
که با داد ما پیر گردد جوان

به گیتی نباید که از شهریار
بماند جز از راستی یادگار

چرا باید این گنج و این روز رنج
روان بستن اندر سرای سپنج

چو ایدر نخواهی همی‌آرمید
بباید چرید و بباید چمید

پراندیشه بودم ز کار جهان
سخن را همی‌داشتم در نهان

که تا تاج شاهی مرا دشمنست
همه گرد بر گرد آهرمنست

به دل گفتم آرم ز هر سو سپاه
بخواهم ز هر کشوری رزمخواه

نگردد سپاه انجمن جز به گنج
به بی مردی آید هم از گنج رنج

اگر بد به درویش خواهد رسید
ازین آرزو دل بباید برید

همی‌راندم با دل خویش راز
چو اندیشه پیش خرد شد فراز

سوی پهلوانان و سوی ردان
هم از پند بیداردل بخردان

نبشتم بخ هر کشوری نامه‌ای
به هر نامداری و خودکامه‌ای

که هر کس که دارید هوش و خرد
همی کهتری را پسر پرورد

به میدان فرستید با ساز جنگ
بجویند نزدیک ما نام و ننگ

نباید که اندر فراز و نشیب
ندانند چنگ و عنان و رکیب

به گُرز و به شمشیر و تیر و کمان
بدانند پیچید با بدگمان

جوان بی‌هنر سخت ناخوش بود
اگر چند فرزند آرش بود

عرض شد ز در سوی هر کشوری
درم برد نزدیک هر مهتری

چهل روز بودی درم را درنگ
برفتند از شهر با ساز جنگ

ز دیوان چو دینار برداشتند
بدان خرمی روز بگذاشتند

کنون لاجرم روی گیتی بمرد
بیاراستم تا کی آید نبرد

مرا ساز و لشکر ز شاهان پیش
فزونست و هم دولت و رای بیش

سخنها چو بشنید موبد ز شاه
بسی آفرین خواند بر تاج و گاه

چو خورشید بنمود تابنده چهر
در باغ بگشاد گردان سپهر

پدید آمد آن تودهٔ شنبلید
دو زلف شب تیره شد ناپدید

نشست از بر تخت نوشین روان
خجسته دلفروز شاه جوان

جهانی به درگاه بنهاد روی
هر آنکس که بد بر زمین راه‌جوی

خروشی برآمد ز درگاه شاه
که هر کس که جوید سوی داد راه

بیاید بدرگاه نوشین روان
لب شاه خندان و دولت جوان

به آواز گفت آن زمان شهریار
که جز پاک یزدان مجویید یار

که دارنده اویست و هم رهنمای
همو دست گیرد به هر دوسرای

مترسید هرگز ز تخت و کلاه
گشادست بر هر کس این بارگاه

هر آنکس که آید به روز و به شب
ز گفتار بسته مدارید لب

اگر می گساریم با انجمن
گر آهسته باشیم با رای‌زن

به چوگان و بر دشت نخچیرگاه
بر ما شما را گشادست راه

به خواب و به بیداری و رنج و ناز
ازین بارگه کس مگردید باز

مخسبید یک تن ز من تافته
مگر آرزوها همه یافته

بدان گه شود شاد و روشن دلم
که رنج ستم‌دیدگان بگسلم

مبادا که از کارداران من
گر از لشکر و پیشکاران من

نخسبد کسی با دلی دردمند
که از درد او بر من آید گزند

سخنها اگرچه بود در نهان
بپرسد ز من کردگار جهان

ز باژ و خراج آن کجا مانده است
که موبد به دیوان ما رانده است

نخواهند نیز از شما زر و سیم
مخسبید زین پس ز من دل ببیم

برآمد ز ایوان یکی آفرین
بجوشید تابنده روی زمین

که نوشین روان باد با فرهی
همه ساله با تخت شاهنشهی

مبادا ز تو تخت پردخت و گاه
مه این نامور خسروانی کلاه

برفتند با شادی و خرمی
چو باغ ارم گشت روی زمی

ز گیتی ندیدی کسی را دژم
ز ابر اندر آمد به هنگام نم

جهان شد به کردار خرم بهشت
ز باران هوا بر زمین لاله کشت

در و دشت و پالیز شد چون چراغ
چو خورشید شد باغ و چون ماه راغ

پس آگاهی آمد به روم و به هند
که شد روی ایران چو رومی پرند

زمین را به کردار تابنده ماه
به داد و به لشکر بیاراست شاه

کسی آن سپه را نداند شمار
به گیتی مگر نامور شهریار

همه با دل شاد و با ساز جنگ
همه گیتی افروز با نام و ننگ

دل شاه هر کشوری خیره گشت
ز نوشین‌روان رایشان تیره گشت

فرستاده آمد ز هند و ز چین
همه شاه را خواندند آفرین

ندیدند با خویشتن تاو او
سبک شد به دل باژ با ساو او

همه کهتری را بیاراستند
بسی بدره و برده‌ها خواستند

به زرین عمود و به زرین کلاه
فرستادگان برگرفتند راه

به درگاه شاه جهان آمدند
چه با ساو و باژ مهان آمدند

بهشتی بد آراسته بارگاه
ز بس برده و بدره و بارخواه

برین نیز بگذشت چندی سپهر
همی‌رفت با شاه ایران به مهر

خردمند کسری چنان کرد رای
کزان مرز لختی بجنبد ز جای

بگردد یکی گرد خرم جهان
گشاده کند رازهای نهان

بزد کوس وز جای لشکر براند
همی ماه و خورشید زو خیره ماند

ز بس پیکر و لشکر و سیم و زر
کمرهای زرین و زرین سپر

تو گفتی بکان اندرون زر نماند
همان در خوشاب و گوهر نماند

تن آسان بسوی خراسان کشید
سپه را به آیین ساسان کشید

به هر بوم آباد کو بربگذشت
سراپرده و خیمه‌ها زد به دشت

چو برخاستی نالهٔ کرنای
منادیگری پیش کردی به پای

که ای زیردستان شاه جهان
که دارد گزندی ز ما در نهان

مخسبید ناایمن از شهریار
مدارید ز اندیشه دل نابکار

ازین گونه لشکر بگرگان کشید
همی تاج و تخت بزرگان کشید

چنان دان که کمی نباشد ز داد
هنر باید از شاه و رای و نژاد

ز گرگان بخ ساری و آمل شدند
به هنگام آواز بلبل شدند

در و دشت یه کسر همه بیشه بود
دل شاه ایران پراندیشه بود

ز هامون به کوهی برآمد بلند
یکی تازیی برنشسته سمند

سر کوه و آن بیشه‌ها بنگرید
گل و سنبل و آب و نخچیر دید

چنین گفت کای روشن کردگار
جهاندار و پیروز و پروردگار

تویی آفرینندهٔ هور و ماه
گشاینده و هم نماینده راه

جهان آفریدی بدین خرمی
که از آسمان نیست پیدا زمی

کسی کو جز از تو پرستد همی
روان را به دوزخ فرستد همی

ازیرا فریدون یزدان‌پرست
بدین بیشه برساخت جای نشست

بدو گفت گوینده کای دادگر
گر ایدر ز ترکان نبودی گذر

ازین مایه‌ور جا بدین فرهی
دل ما ز رامش نبودی تهی

نیاریم گردن برافراختن
ز بس کشتن و غارت و تاختن

نماند ز بسیار و اندک به جای
ز پرنده و مردم و چارپای

گزندی که آید به ایران سپاه
ز کشور به کشور جزین نیست راه

بسی پیش ازین کوشش و رزم بود
گذر ترک را راه خوارزم بود

کنون چون ز دهقان و آزادگان
برین بوم و بر پارسازادگان

نکاهد همی رنج کافزایشست
به ما برکنون جای بخشایست

نباشد به گیتی چنین جای شهر
گر از داد تو ما بیابیم بهر

همان آفریدون یزدان‌پرست
به بد بر سوی ما نیازید دست

اگر شاه بیند به رای بلند
به ما برکند راه دشمن ببند

سرشک از دو دیده ببارید شاه
چو بشنید گفتار فریادخواه

به دستور گفت آن زمان شهریار
که پیش آمد این کار دشوار خوار

نشاید کزین پس چمیم و چریم
وگر تاج را خویشتن پروریم

جهاندار نپسندد از ما ستم
که باشیم شادان و دهقان دژم

چنین کوه و این دشتهای فراخ
همه از در باغ و میدان و کاخ

پر از گاو و نخچیر و آب روان
ز دیدن همی خیره گردد روان

نمانیم کین بوم ویران کنند
همی غارت از شهر ایران کنند

ز شاهی وز روی فرزانگی
نشاید چنین هم ز مردانگی

نخوانند بر ما کسی آفرین
چو ویران بود بوم ایران زمین

به دستور فرمود کز هند و روم
کجا نام باشد به آباد بوم

ز هر کشوری مردم بیش بین
که استاد بینی برین برگزین

یکی باره از آب برکش بلند
برش پهن و بالای او ده کمند

به سنگ و به گچ باید از قعر آب
برآورده تا چشمهٔ آفتاب

هر آنگه که سازیم زین گونه بند
ز دشمن به ایران نیاید گزند

نباید که آید یکی زین به رنج
بده هرچ خواهند و بگشای گنج

کشاورز و دهقان و مرد نژاد
نباید که آزار یابد ز داد

یکی پیر موبد بران کار کرد
بیابان همه پیش دیوار کرد

دری برنهادند ز آهن بزرگ
رمه یک سر ایمن شد از بیم گرگ

همه روی کشور نگهبان نشاند
چو ایمن شد از دشت لشکر براند

ز دریا به راه الانان کشید
یکی مرز ویران و بیکار دید

به آزادگان گفت ننگست این
که ویران بود بوم ایران زمین

نشاید که باشیم همداستان
که دشمن زند زین نشان داستان

ز لشکر فرستاده‌ای برگزید
سخن‌گوی و دانا چنان چون سزید

بدو گفت شبگیر ز ایدر بپوی
بدین مرزبانان لشکر بگوی

شنیدم ز گفتار کارآگهان
سخن هرچ رفت آشکار و نهان

که گفتید ما را ز کسری چه باک
چه ایران بر ما چه یک مشت خاک

بیابان فراخست و کوهش بلند
سپاه از در تیر و گُرز و کمند

همه جنگجویان بیگانه‌ایم
سپاه و سپهبد نه زین خانه‌ایم

کنون ما به نزد شما آمدیم
سراپرده و گاه و خیمه زدیم

در و غار جای کمین شماست
بر و بوم و کوه و زمین شماست

فرستاده آمد بگفت این سخن
که سالار ایران چه افگند بن

سپاه الانی شدند انجمن
بزرگان فرزانه و رای زن

سپاهی که شان تاختن پیشه بود
وز آزادمردی کم‌اندیشه بود

از ایشان بدی شهر ایران ببیم
نماندی بکس جامه و زر و سیم

زن و مرد با کودک و چارپای
به هامون رسیدی نماندی بجای

فرستاده پیغام شاه جهان
بدیشان بگفت آشکار و نهان

رخ نامداران ازان تیره گشت
دل از نام نوشین‌روان خیره گشت

بزرگان آن مرز و کنداوران
برفتند با باژ و ساو گران

همه جامه و برده و سیم و زر
گرانمایه اسبان بسیار مر

از ایشان هر آنکس که پیران بدند
سخن‌گوی و دانش‌پذیران بدند

همه پیش نوشین‌روان آمدند
ز کار گذشته نوان آمدند

چو پیش سراپردهٔ شهریار
رسیدند با هدیه و با نثار

خروشان و غلتان به خاک اندرون
همه دیده پر خاک و دل پر ز خون

خرد چون بود با دلاور به راز
به شرم و به پوزش نیاید نیاز

بر ایشان ببخشود بیدار شاه
ببخشید یک سر گذشته گناه

بفرمود تا هرچ ویران شدست
کنام پلنگان و شیران شدست

یکی شارستانی برآرند زود
بدو اندرون جای کشت و درود

یکی باره‌ای گردش اندر بلند
بدان تا ز دشمن نیابد گزند

بگفتند با نامور شهریار
که ما بندگانیم با گوشوار

برآریم ازین سان که فرمود شاه
یکی باره و نامور جایگاه

وزان جایگه شاه لشکر براند
به هندوستان رفت و چندی بماند

به فرمان همه پیش او آمدند
به جان هر کسی چاره‌جو آمدند

ز دریای هندوستان تا دو میل
درم بود با هدیه و اسب و پیل

بزرگان همه پیش شاه آمدند
ز دوده دل و نیک‌خواه آمدند

بپرسید کسری و بنواختشان
براندازه بر پایگه ساختشان

به دل شاد برگشت ز آن جایگاه
جهانی پر از اسب و پیل و سپاه

به راه اندر آگاهی آمد به شاه
که گشت از بلوجی جهانی سیاه

ز بس کشتن و غارت و تاختن
زمین را به آب اندر انداختن

ز گیلان تباهی فزونست ازین
ز نفرین پراگنده شد آفرین

دل شاه نوشین روان شد غمی
برآمیخت اندوه با خرمی

به ایرانیان گفت الانان و هند
شد از بیم شمشیر ما چون پرند

بسنده نباشیم با شهر خویش
همی شیر جوییم پیچان ز میش

بدو گفت گوینده کای شهریار
به پالیز گل نیست بی‌زخم خار

همان مرز تا بود با رنج بود
ز بهر پراگندن گنج بود

ز کار بلوج ارجمند اردشیر
بکوشید با کاردانان پیر

نبد سودمندی به افسون و رنگ
نه از بند وز رنج و پیکار و جنگ

اگرچند بد این سخن ناگزیر
بپوشید بر خویشتن اردشیر

ز گفتار دهقان برآشفت شاه
به سوی بلوج اندر آمد ز راه

چو آمد به نزدیک آن مرز و کوه
بگردید گرد اندرش با گروه

برآنگونه گرد اندر آمد سپاه
که بستند ز انبوه بر باد راه

همه دامن کوه تا روی شخ
سپه بود برسان مور و ملخ

منادیگری گرد لشکر بگشت
خروش آمد از غار وز کوه و دشت

که از کوچگه هرک یابید خرد
وگر تیغ دارند مردان گرد

وگر انجمن باشد از اندکی
نباید که یابد رهایی یکی

چو آگاه شد لشکر از خشم شاه
سوار و پیاده ببستند راه

از ایشان فراوان و اندک نماند
زن و مرد جنگی و کودک نماند

سراسر به شمشیر بگذاشتند
ستم کردن و رنج برداشتند

ببود ایمن از رنج شاه جهان
بلوجی نماند آشکار و نهان

چنان بد که بر کوه ایشان گله
بدی بی‌نگهبان و کرده یله

شبان هم نبودی پس گوسفند
به هامون و بر تیغ کوه بلند

همه رختها خوار بگذاشتند
در و کوه را خانه پنداشتند

وزان جایگه سوی گیلان کشید
چو رنج آمد از گیل و دیلم پدید

ز دریا سپه بود تا تیغ کوه
هوا پر درفش و زمین پر گروه

پراگنده بر گرد گیلان سپاه
بشد روشنایی ز خورشید و ماه

چنین گفت کایدر ز خرد و بزرگ
نیاید که ماند یکی میش و گرگ

چنان شد ز کشته همه کوه و دشت
که خون در همه روی کشور بگشت

ز بس کشتن و غارت و سوختن
خروش آمد و نالهٔ مرد و زن

ز کشته به هر سو یکی توده بود
گیاها به مغز سر آلوده بود

ز گیلان هر آنکس که جنگی بدند
هشیوار و بارای و سنگی بدند

ببستند یک سر همه دست خویش
زنان از پس و کودک خرد پیش

خروشان بر شهریار آمدند
دریده‌بر و خاکسار آمدند

شدند اندران بارگاه انجمن
همه دستها بسته و خسته تن

که ما بازگشتیم زین بدکنش
مگر شاه گردد ز ما خوش منش

اگر شاه را دل ز گیلان بخست
ببریم سرها ز تنها بدست

دل شاه خشنود گردد مگر
چو بیند بریده یکی توده سر

چو چندان خروش آمد از بارگاه
وزان گونه آواز بشنید شاه

برایشان ببخشود شاه جهان
گذشته شد اندر دل او نهان

نوا خواست از گیل و دیلم دوصد
کزان پس نگیرد یکی راه بد

یکی پهلوان نزد ایشان بماند
چو بایسته شد کار لشکر براند

ز گیلان به راه مداین کشید
شمار و کران سپه را ندید

به ره بر یکی لشکر بی‌کران
پدید آمد از دور نیزه‌وران

سواری بیامد به کردار گرد
که در لشکر گشن بد پای مرد

پیاده شد از اسب و بگشاد لب
چنین گفت کاین منذرست از عرب

بیامد که بیند مگر شاه را
ببوسد همی خاک درگاه را

شهنشاه گفتا گر آید رواست
چنان دان که این خانهٔ ما وراست

فرستاده آمد زمین بوس داد
برفت و شنیده همه کرد یاد

چو بشنید منذر که خسرو چه گفت
برخساره خاک زمین را برفت

همانگه بیامد به نزدیک شاه
همه مهتران برگشادند راه

بپرسید زو شاه و شادی نمود
ز دیدار او روشنایی فزود

جهاندیده منذر زبان برگشاد
ز روم وز قیصر همی‌کرد یاد

بدو گفت اگر شاه ایران تویی
نگهدار پشت دلیران تویی

چرا رومیان شهریاری کنند
به دشت سواران سواری کنند

اگر شاه برتخت قیصر بود
سزد کو سرافراز و مهتر بود

چه دستور باشد گرانمایه شاه
نبیند ز ما نیز فریادخواه

سواران دشتی چو رومی سوار
بیابند جوشن نیاید به کار

ز گفتار منذر برآشفت شاه
که قیصر همی‌برفرازد کلاه

ز لشکر زبان‌آوری برگزید
که گفتار ایشان بداند شنید

بدو گفت ز ایدر برو تا بروم
میاسای هیچ اندر آباد بوم

به قیصر بگو گر نداری خرد
ز رای تو مغز تو کیفر برد

اگر شیر جنگی بتازد بگور
کنامش کند گور و هم آب شور

ز منذر تو گر دادیابی بسست
که او را نشست از بر هر کسست

چپ خویش پیدا کن از دست راست
چو پیدا کنی مرز جویی رواست

چو بخشندهٔ بوم و کشور منم
به گیتی سرافراز و مهتر منم

همه آن کنم کار کز من سزد
نمانم که بادی بدو بروزد

تو با تازیان دست یازی بکین
یکی در نهان خویشتن را ببین

و دیگر که آن پادشاهی مراست
در گاو تا پشت ماهی مراست

اگر من سپاهی فرستم بروم
تو را تیغ پولاد گردد چو موم

فرستاده از نزد نوشین‌روان
بیامد به کردار باد دمان

بر قیصر آمد پیامش بداد
بپیچید بی‌مایه قیصر ز داد

نداد ایچ پاسخ ورا جز فریب
همی دور دید از بلندی نشیب

چنین گفت کز منذر کم خرد
سخن باور آن کن که اندر خورد

اگر خیره منذر بنالد همی
برین‌گونه رنجش ببالد همی

ور ای دون که از دشت نیزه‌وران
نبالد کسی از کران تا کران

زمین آنک بالاست پهنا کنیم
وزان دشت بی‌آب دریا کنیم

فرستاده بشنید و آمد چو گرد
شنیده سخنها همه یاد کرد

برآشفت کسری بدستور گفت
که با مغز قیصر خرد نیست جفت

من او را نمایم که فرمان کراست
جهان جستن و جنگ و پیمان کراست

ز بیشی وز گردن افراختن
وزین کشتن و غارت و تاختن

پشیمانی آنگه خورد مرد مست
که شب زیر آتش کند هر دو دست

بفرمود تا برکشیدند نای
سپاه اندر آمد ز هر سو ز جای

ز درگاه برخاست آوای کوس
زمین قیرگون شد هوا آبنوس

گزین کرد زان لشکر نامدار
سواران شمشیرزن سی‌هزار

به منذر سپرد آن سپاه گران
بفرمود کز دشت نیزه‌وران

سپاهی بر از جنگجویان بروم
که آتش برآرند زان مرز و بوم

که گر چند من شهریار توام
برین کینه بر مایه‌دار توام

فرستاده‌ای ما کنون چرب‌گوی
فرستیم با نامه‌ای نزد اوی

مگر خود نیاید تو را زان گزند
به روم و به قیصر تو ما را پسند

نویسنده‌ای خواست از بارگاه
به قیصر یکی نامه فرمود شاه

ز نوشین‌روان شاه فرخ‌نژاد
جهانگیر وزنده کن کیقباد

به نزدیک قیصر سرافراز روم
نگهبان آن مرز و آباد بوم

سر نامه کرد آفرین از نخست
گرانمایگی جز به یزدان نجست

خداوند گردنده خورشید و ماه
کزویست پیروزی و دستگاه

که بیرون شد از راه گردان سپهر
اگر جنگ جوید وگر داد و مهر

تو گر قیصری روم را مهتری
مکن بیش با تازیان داوری

وگر میش جویی ز چنگال گرگ
گمانی بود کژ و رنجی بزرگ

وگر سوی منذر فرستی سپاه
نمانم به تو لشکر و تاج و گاه

وگر زیردستی بود بر منش
به شمشیر یابد ز من سرزنش

تو زان مرز یک رش مپیمای پای
چو خواهی که پیمان بماند بجای

وگر بگذری زین سخن بگذرم
سر و گاه تو زیر پی بسپرم

درود خداوند دیهیم و زور
بدان کو نجوید ببیداد شور

نهادند بر نامه بر مهر شاه
سواری گزیدند زان بارگاه

چنانچون ببایست چیره‌زبان
جهاندیده و گرد و روشن‌روان

فرستاده با نامهٔ شهریار
بیامد بر قیصر نامدار

برو آفرین کرد و نامه بداد
همان رای کسری برو کرد یاد

سخنهاش بشنید و نامه بخواند
بپیچید و اندر شگفتی بماند

ز گفتار کسری سرافزار مرد
برو پر ز چین کرد و رخساره زرد

نویسنده را خواند و پاسخ نوشت
پدیدار کرد اندرو خوب و زشت

سر خامه چون کرد رنگین بقار
نخست آفرین کرد بر کردگار

نگارندهٔ برکشیده سپهر
کزویست پرخاش و آرام و مهر

به گیتی یکی را کند تاجور
وزو به یکی پیش او با کمر

اگر خود سپهر روان زان تست
سر مشتری زیر فرمان تست

به دیوان نگه کن که رومی‌نژاد
به تخم کیان باژ هرگز نداد

تو گر شهریاری نه من کهترم
همان با سر و افسر و لشکرم

چه بایست پذرفت چندین فسوس
ز بیم پی پیل و آوای کوس

بخواهم کنون از شما باژ و ساو
که دارد به پرخاش با روم تاو

به تاراج بردند یک چند چیز
گذشت آن ستم برنگیریم نیز

ز دشت سواران نیزه‌وران
برآریم گرد از کران تا کران

نه خورشید نوشین‌روان آفرید
وگر بستد از چرخ گردان کلید

که کس را نخواند همی از مهان
همه کام او یابد اندر جهان

فرستاده را هیچ پاسخ نداد
به تندی ز کسری نیامدش یاد

چو مهر از بر نامه بنهاد گفت
که با تو صلیب و مسیحست جفت

فرستاده با او نزد هیچ دم
دژم دید پاسخ بیامد دژم

بیامد بر شهر ایران چو گرد
سخنهای قیصر همه یاد کرد

چو برخواند آن نامه را شهریار
برآشفت با گردش روزگار

همه موبدان و ردان را بخواند
ازان نامه چندی سخنها براند

سه روز اندران بود با رای‌زن
چه با پهلوانان لشکر شکن

چهارم بران راست شد رای شاه
که راند سوی جنگ قیصر سپاه

برآمد ز در نالهٔ گاودم
خروشیدن نای و روینیه خم

به آرام اندر نبودش درنگ
همی از پی راستی جست جنگ

سپه برگرفت و بنه برنهاد
ز یزدان نیکی دهش کرد یاد

یکی گرد برشد که گفتی سپهر
به دریای قیر اندر اندود چهر

بپوشید روی زمین را به نعل
هوا یک سر از پرنیان گشت لعل

نبد بر زمین پشه را جایگاه
نه اندر هوا باد را ماند راه

ز جوشن سواران وز گرد پیل
زمین شد به کردار دریای نیل

جهاندار با کاویانی درفش
همی‌رفت با تاج و زرینه کفش

همی برشد آوازشان بر دو میل
به پیش سپاه اندرون کوس و پیل

پس پشت و پیش اندر آزادگان
همی‌رفته تا آذرابادگان

چو چشمش برآمد بآذرگشسب
پیاده شد از دور و بگذاشت اسب

ز دستور پاکیزه برسم بجست
دو رخ را به آب دو دیده بشست

به باژ اندر آمد به آتشکده
نهاده به درگاه جشن سده

بفرمود تا نامهٔ زند و است
بواز برخواند موبد درست

رد و هیربد پیش غلتان به خاک
همه دامن قرطها کرده چاک

بزرگان برو گوهر افشاندند
به زمزم همی آفرین خواندند

چو نزدیکتر شد نیایش گرفت
جهان‌آفرین را ستایش گرفت

ازو خواست پیروزی و دستگاه
نمودن دلش را سوی داد راه

پرستندگان را ببخشید چیز
به جایی که درویش دیدند نیز

یکی خیمه زد پیش آتشکده
کشیدند لشکر ز هر سو رده

دبیر خردمند را پیش خواند
سخنهای بایسته با او براند

یکی نامه فرمود با آفرین
سوی مرزبانان ایران زمین

که ترسنده باشید و بیدار بید
سپه را ز دشمن نگهدار بید

کنارنگ با پهلوان هرک هست
همه داد جویید با زیردست

بدارید چندانک باید سپاه
بدان تا نیابد بداندیش راه

درفش مرا تا نبیند کسی
نباید که ایمن بخسبد بسی

از آتشکده چون بشد سوی روم
پراگنده شد زو خبر گرد بوم

به پیش آمد آنکس که فرمان گزید
دگر زان بر و بوم شد ناپدید

جهاندیده با هدیه و با نثار
فراوان بیامد بر شهریار

به هر بوم و بر کو فرود آمدی
ز هر سو پیام و درود آمدی

ز گیتی به هر سو که لشکر کشید
جز از بزم و شادی نیامد پدید

چنان بد که هر شب ز گردان هزار
به بزم آمدندی بر شهریار

چو نزدیک شد رزم را ساز کرد
سپه را درم دادن آغاز کرد

سپهدار شیروی بهرام بود
که در جنگ با رای و آرام بود

چپ لشکرش را به فرهاد داد
بسی پندها بر برو کرد یاد

چو استاد پیروز بر میمنه
گشسب جهانجوی پیش بنه

به قلب اندر اورند مهران به پای
که در کینه گه داشتی دل به جای

طلایه به هرمزد خراد داد
بسی گفت با او ز بیداد و داد

به هر سوی رفتند کارآگهان
بدان تا نماند سخن در نهان

ز لشکر جهاندیدگان را بخواند
بسی پند و اندرز نیکو براند

چنین گفت کین لشکر بی‌کران
ز بی‌مایگان وز پرمایگان

اگر یک تن از راه من بگذرند
دم خویش بی‌رای من بشمرند

بدرویش مردم رسانند رنج
وگر بر بزرگان که دارند گنج

وگر کشتمندی بکوبد به پای
وگر پیش لشکر بجنبد ز جای

ور آهنگ بر میوه‌داری کند
وگر ناپسندیده کاری کند

به یزدان که او داد دیهیم و زور
خداوند کیوان و بهرام و هور

که در پی میانش ببرم به تیغ
وگر داستان را برآید به میغ

به پیش سپه در طلایه منم
جهانجوی و در قلب مایه منم

نگهبان پیل و سپاه و بنه
گهی بر میان گاه برمیمنه

به خشکی روم گر بدریای آب
نجویم برزم اندر آرام و خواب

منادیگری نام او رشنواد
گرفت آن سخنهای کسری به یاد

بیامد دوان گرد لشکر بگشت
به هر خیمه و خرگهی برگذشت

خروشید کای بی‌کرانه سپاه
چنینست فرمان بیدار شاه

که گر جز به داد و به مهر و خرد
کسی سوی خاک سیه بنگرد

بران تیره خاکش بریزند خون
چو آید ز فرمان یزدان برون

به بانگ منادی نشد شاه رام
به روز سپید و شب تیره‌فام

همی گرد لشکر بگشتی به راه
همی‌داشتی نیک و بد را نگاه

ز کار جهان آگهی داشتی
بد و نیک را خوار نگذاشتی

ز لشکر کسی کو به مردی به راه
ورا دخمه کردی بران جایگاه

اگر بازماندی ازو سیم و زر
کلاه و کمان و کمند و کمر

بد و نیک با مرده بودی به خاک
نبودی به از مردم اندر مغاک

جهانی بدو مانده اندر شگفت
که نوشین روان آن بزرگی گرفت

به هر جایگاهی که جنگ آمدی
ورارای و هوش و درنگ آمدی

فرستاده‌ای خواستی راستگوی
که رفتی بر دشمن چاره‌جوی

اگر یافتندی سوی داد راه
نکردی ستم خود خردمند شاه

اگر جنگ جستی به جنگ آمدی
به خشم دلاور نهنگ آمدی

به تاراج دادی همه بوم و رست
جهان را به داد و به شمشیر جست

به کردار خورشید بد رای شاه
که بر تر و خشکی بتابد به راه

ندارد ز کس روشنایی دریغ
چو بگذارد از چرخ گردنده میغ

همش خاک و هم ریگ و هم رنگ و بوی
همش در خوشاب و هم آب جوی

فروغ و بلندی نبودش ز کس
دلفروز و بخشنده او بود و بس

شهنشاه را مایه این بود و فر
جهان را همی‌داشت در زیر پر

ورا جنگ و بخشش چو بازی بدی
ازیران چنان بی‌نیازی بدی

اگر شیر و پیل آمدندیش پیش
نه برداشتی جنگ یک روز بیش

سپاهی که با خود و خفتان جنگ
به پیش سپاه آمدی به یدرنگ

اگر کشته بودی و گر بسته زار
بزاندان پیروزگر شهریار

چنین تا بیامد بران شارستان
که شوراب بد نام آن کارستان

برآورده‌ای دید سر بر هوا
پر از مردم و ساز جنگ و نوا

ز خارا پی افگنده در قعر آب
کشیده سر باره اندر سحاب

بگرد حصار اندر آمد سپاه
ندیدند جایی به درگاه راه

برو ساخت از چار سو منجنیق
به پای آمد آن بارهٔ جاثلیق

برآمد ز هر سوی دز رستخیز
ندیدند جایی گذار و گریز

چو خورشید تابان ز گنبد بگشت
شد آن بارهٔ دز به کردار دشت

خروش سواران و گرد سپاه
ابا دود و آتش برآمد به ماه

همه حصن بی‌تن سر و پای بود
تن بی‌سرانشان دگر جای بود

غو زینهاری و جوش زنان
برآمد چو زخم تبیره‌زنان

از ایشان هر آنکس که پرمایه بود
به گنج و به مردی گرانپایه بود

ببستند بر پیل و کردند بار
خروش آمد و نالهٔ زینهار

نبخشود بر کس به هنگام رزم
نه بر گنج دینار برگاه بزم

وزان جایگاه لشکر اندر کشید
بره بر دزی دیگر آمد پدید

که در بند او گنج قیصر بدی
نگهدار آن دز توانگر بدی

که آرایش روم بد نام اوی
ز کسری برآمد به فرجام اوی

بدان دز نگه کرد بیدار شاه
هنوز اندرو نارسیده سپاه

بفرمود تا تیرباران کنند
هوا چون تگرگ بهاران کنند

یکی تاجور خود به لشکر نماند
بران بوم و بر خار و خاور بماند

همه گنج قیصر به تاراج داد
سپه را همه بدره و تاج داد

برآورد زان شارستان رستخیز
همه برگرفتند راه گریز

خروش آمد از کودک و مرد و زن
همه پیر و برنا شدند انجمن

به پیش گرانمایه شاه آمدند
غریوان و فریادخواه آمدند

که دستور و فرمان و گنج آن تست
بروم اندرون رزم و رنج آن تست

به جان ویژه زنهار خواه توایم
پرستار فر کلاه توایم

بفرمود پس تا نکشتند نیز
برایشان ببخشود بسیار چیز

وزان جایگه لشکر اندر کشید
از آرایش روم برتر کشید

نوندی ز گفتار کارآگهان
بیامد به نزدیک شاه جهان

که قیصر سپاهی فرستاد پیش
ازان نامداران و گردان خویش

به پیش اندرون پهلوانی سترگ
به جنگ اندرون هر یکی همچو گرگ

به رومیش خوانند فرفوریوس
سواری سرافراز با بوق و کوس

چو این گفته شد پیش بیدار شاه
پدید آمد از دور گرد سپاه

بخندید زان شهریار جهان
بدو گفت کین نیست از ما نهان

کجا جنگ را پیش ازین ساختیم
ز اندیشه هرگونه پرداختیم

کی تاجور بر لب آورد کف
بفرمود تا برکشیدند صف

سپاهی بیامد به پیش سپاه
بشد بسته بر گرد و بر باد راه

شده، نامور لشکری انجمن
یلان سرافراز شمشیرزن

همه جنگ را تنگ بسته میان
بزرگان و فرزانگان و کیان

به خون آب داده همه تیغ را
بدان تیغ برنده مر میغ را

سپه را نبد بیشتر زان درنگ
که نخچیر گیرد ز بالا پلنگ

به هر سو ز رومی تلی کشته بود
دگر خسته از جنگ برگشته بود

بشد خسته از جنگ فرفوریوس
دریده درفش و نگونسار کوس

سواران ایران بسان پلنگ
به هامون کجا غرمش آید بچنگ

پس رومیان در همی‌تاختند
در و دشت ازیشان بپرداختند

چنان هم همی‌رفت با ساز جنگ
همه نیزه و گُرز و خنجر به چنگ

سپه را بهامونی اندر کشید
برآوردهٔ دیگر آمد پدید

دزی بود با لشکر و بوق و کوس
کجا خواندندیش قالینیوس

سر باره برتر ز پر عقاب
یکی کنده‌ای گردش اندر پر آب

یکی شارستان گردش اندر فراخ
پر ایوان و پالیز و میدان و کاخ

ز رومی سپاهی بزرگ اندروی
همه نامداران پرخاشجوی

دو فرسنگ پیش اندرون بود شاه
سیه گشت گیتی ز گرد سپاه

خروشی برآمد ز قالینیوس
کزان نعره اندک شد آواز کوس

بدان شارستان در نگه کرد شاه
همی هر زمانی فزون شد سپاه

ز دروازها جنگ برساختند
همه تیر و قاروره انداختند

چو خورشید تابنده برگشت زرد
ز گردنده یک بهره شد لاژورد

ازان بارهٔ دز نماند اندکی
همه شارستان با زمی شد یکی

خروشی برآمد ز درگاه شاه
که ای نامداران ایران سپاه

همه پاک زین شهر بیرون شوید
به تاریکی اندر به هامون شوید

اگر هیچ بانگ زن و مرد پیر
وگر غارت و شورش و داروگیر

به گوش من آید بتاریک شب
که بگشاید از رنج یک مردلب

هم اندر زمان آنک فریاد ازوست
پر از کاه بینند آگنده پوست

چو برزد ز خرچنگ تیغ آفتاب
بفرسود رنج و بپالود خواب

تبیره برآمد ز درگاه شاه
گرانمایگان برگرفتند راه

ازان دز و آن شارستان مرد و زن
به درگاه کسری شدند انجمن

که ایدر ز جنگی سواری نماند
بدین شارستان نامداری نماند

همه کشته و خسته شد بی‌گناه
گه آمد که بخشایش آید ز شاه

زن و کودک خرد و برنا و پیر
نه خوب آید از داد یزدان اسیر

چنان شد دز و باره و شارستان
کزان پس ندیدند جز خارستان

چو قیصر گنهکار شد ما که‌ایم
بقالینیوس اندرون بر چه‌ایم

بران رومیان بر ببخشود شاه
گنهکار شد رسته و بیگناه

بسی خواسته پیش ایشان بماند
وزان جایگه نیز لشکر براند

هران کس که بود از در کارزار
ببستند بر پیل و کردند بار

به انطاکیه در خبر شد ز شاه
که با پیل و لشکر بیامد به راه

سپاهی بران شهر شد بی‌کران
دلیران رومی و کنداوران

سه روز اندران شاه را شد درنگ
بدان تا نباشد به بیداد جنگ

چهارم سپاه اندر آمد چو کوه
دلیران ایران گروها گروه

برفتند یک سر سواران روم
ز بهر زن و کودک و گنج و بوم

به شهر اندر آمد سراسر سپاه
پیی را نبد بر زمین نیز راه

سه جنگ گران کرده شد در سه روز
چهارم چو بفروخت گیتی‌فروز

گشاده شد آن مرز آباد بوم
سواری ندیدند جنگی بروم

بزرگان که با تخت و افسر بدند
هم آنکس که گنجور قیصر بدند

به شاه جهاندار دادند گنج
به چنگ آمدش گنج چون دید رنج

اسیران و آن گنج قیصر به راه
به سوی مداین فرستاد شاه

وزیشان هران کس که جنگی بدند
نهادند بر پشت پیلان ببند

زمین دید رخشان‌تر از چرخ ماه
بگردید بر گرد آن شهر شاه

ز بس باغ و میدان و آب روان
همی تازه شد پیر گشته جهان

چنین گفت با موبدان شهریار
که انطاکیه است این اگر نوبهار

کسی کو ندیدست خرم بهشت
ز مشک اندرو خاک وز زر خشت

درختش ز یاقوت و آبش گلاب
زمینش سپهر آسمان آفتاب

نگه کرد باید بدین تازه بوم
که آباد بادا همه مرز روم

یکی شهر فرمود نوشین روان
بدو اندرون آبهای روان

به کردار انطاکیه چون چراغ
پر از گلشن و کاخ و میدان و باغ

بزرگان روشن‌دل و شادکام
ورا زیب خسرو نهادند نام

شد آن زیب خسرو چو خرم بهار
بهشتی پر از رنگ و بوی و نگار

اسیران کزان شهرها بسته بود
ببند گران دست و پا خسته بود

بفرمود تا بند برداشتند
بدان شهرها خوار بگذاشتند

چنین گفت کاین نوبر آورده جای
همش گلشن و بوستان و سرای

بکردیم تا هر کسی را به کام
یکی جای باشد سزاوار نام

ببخشید بر هر کسی خواسته
زمین چون بهشتی شد آراسته

ز بس بر زن و کوی و بازارگاه
تو گفتی نماندست بر خاک راه

بیامد یکی پرسخن کفشگر
چنین گفت کای شاه بیدادگر

بقالینیوس اندرون خان من
یکی تود بد پیش بالان من

ازین زیب خسرو مرا سود نیست
که بر پیش درگاه من تود نیست

بفرمود تا بر در شوربخت
بکشتند شاداب چندی درخت

یکی مرد ترسا گزین کرد شاه
بدو داد فرمان و گنج و کلاه

بدو گفت کاین زیب خسرو تو راست
غریبان و این خانه نو تو راست

به سان درخت برومند باش
پدر باش گاهی چو فرزند باش

ببخشش بیارای و زفتی مکن
بر اندازه باید ز هر در سخن

ز انطاکیه شاه لشکر براند
جهاندیده ترسا نگهبان نشاند

پس آگاهی آمد ز فرفوریوس
بگفت آنچ آمد بقالینیوس

به قیصر چنین گفت کآمد سپاه
جهاندار کسری ابا پیل و گاه

سپاهست چندانک دریا و کوه
همی‌گردد از گرد اسبان ستوه

بگردید قیصر ز گفتار خویش
بزرگان فرزانه را خواند پیش

ز نوشین‌روان شد دلش پر هراس
همی رای زد روز و شب در سه‌پاس

بدو گفت موبد که این رای نیست
که با رزم کسری تو را پای نیست

برآرند ازین مرز آباد خاک
شود کردهٔ قیصر اندر مغاک

زوان سراینده و رای سست
جز از رنج بر پادشاهی نجست

چو بشنید قیصر دلش خیره گشت
ز نوشین‌روان رای او تیره گشت

گزین کرد زان فیلسوفان روم
سخن‌گوی با دانش و پاک بوم

به جای آمد از موبدان شست مرد
به کسری شدن نامزدشان بکرد

پیامی فرستاد نزدیک شاه
گرانمایگان برگرفتند راه

چو مهراس داننده‌شان پیش رو
گوی در خرد پیر و سالار نو

ز هر چیز گنجی به پیش اندرون
شمارش گذر کرده بر چند و چون

بسی لابه و پند و نیکو سخن
پشیمان ز گفتارهای کهن

فرستاد با باژ و ساو گران
گروگان ز خویشان و کنداوران

چو مهراس گفتار قیصر شنید
پدید آمد آن بند بد را کلید

رسیدند نزدیک نوشین‌روان
چو الماس کرده زبان با روان

چو مهراس نزدیک کسری رسید
برومی یکی آفرین گسترید

تو گفتی ز تیزی وز راستی
ستاره برآرد همی زآستی

به کسری چنین گفت کای شهریار
جهان را بدین ارجمندی مدار

برومی تو اکنون و ایران تهیست
همه مرز بی‌ارز و بی‌فرهیست

هران گه که قیصر نباشد بروم
نسنجد به یک پشه این مرز و بوم

همه سودمندی ز مردم بود
چو او گم شود مردمی گم بود

گر این رستخیز از پی خواستست
که آزرم و دانش بدو کاستست

بیاوردم اکنون همه گنج روم
که روشن‌روان بهتر از گنج و بوم

چو بشنید زو این سخن شهریار
دلش گشت خرم چو باغ بهار

پذیرفت زو هرچ آورده بود
اگر بدرهٔ زر و گر برده بود

فرستادگان را ستایش گرفت
بران نیکویها فزایش گرفت

بدو گفت کای مرد روشن خرد
نبرده کسی کو خرد پرورد

اگر زر گردد همه خاک روم
تو سنگی‌تری زان سرافزار بوم

نهادند بر روم بر باژ و ساو
پراگنده دینار ده چرم گاو

وزان جایگه نالهٔ گاودم
شنیدند و آواز رویینه خم

جهاندار بیدار لشکر براند
به شام آمد و روزگاری بماند

بیاورد چندان سلیح و سپاه
همان برده و بدره و تاج و گاه

که پشت زمی را همی‌داد خم
ز پیلان وز گنجهای درم

ازان مرز چون رفتن آمدش رای
به شیروی بهرام بسپرد جای

بدو گفت کاین باژ قیصر بخواه
مکن هیچ سستی به روز و به ماه

ببوسید شیروی روی زمین
همی‌خواند بر شهریار آفرین

که بیدار دل باش و پیروزبخت
مگر داد زرد این کیانی درخت

تبیره برآمد ز درگاه شاه
سوی اردن آمد درفش سپاه

جهاندار کسری چو خورشید بود
جهان را ازو بیم و امید بود

برین سان رود آفتاب سپهر
به یک دست شمشیر و یک دست مهر

نه بخشایش آرد به هنگام خشم
نه خشم آیدش روز بخشش به چشم

چنین بود آن شاه خسرونژاد
بیاراسته بد جهان را بداد

بخش ۲ – داستان نوش‌زاد با کسری

اگر شاه دیدی وگر زیردست
وگر پاکدل مرد یزدان‌پرست

چنان دان که چاره نباشد ز جفت
ز پوشیدن و خورد و جای نهفت

اگر پارسا باشد و رای‌زن
یکی گنج باشد براگنده زن

بویژه که باشد به بالا بلند
فروهشته تا پای مشکین کمند

خردمند و هشیار و با رای و شرم
سخن گفتنش خوب و آوای نرم

برین سان زنی داشت پرمایه شاه
به بالای سرو و به دیدار ماه

بدین مسیحا بد این ماه‌روی
ز دیدار او شهر پر گفت و گوی

یکی کودک آمدش خورشید چهر
ز ناهید تابنده‌تر بر سپهر

ورا نامور خواندی نوش‌زاد
نجستی ز ناز از برش تندباد

ببالید برسان سرو سهی
هنرمند و زیبای شاهنشهی

چو دوزخ بدانست و راه بهشت
عزیز و مسیح و ره زردهشت

نیامد همی‌زند و استش درست
دو رخ را به آب مسیحا بشست

ز دین پدر کیش مادر گرفت
زمانه بدو مانده اندر شگفت

چنان تنگدل گشته زو شهریار
که از گل نیامد جز از خار بار

در کاخ و فرخنده ایوان او
ببستند و کردند زندان او

نشستنگهش جند شاپور بود
از ایران وز باختر دور بود

بسی بسته و پر گزندان بدند
برین بهره با او به زندان بدند

بدان گه که باز آمد از روم شاه
بنالید زان جنبش و رنج راه

چنان شد ز سستی که از تن بماند
ز ناتندرستی باردن بماند

کسی برد زی نوش‌زاد آگهی
که تیره شد آن فر شاهنشهی

جهانی پر آشوب گردد کنون
بیارند هر سو به بد رهنمون

جهاندار بیدار کسری بمرد
زمان و زمین دیگری را سپرد

ز مرگ پدر شاد شد نوش‌زاد
که هرگز ورا نام نوشین مباد

برین داستان زد یکی مرد پیر
که گر شادی از مرگ هرگز ممیر

پسر کو ز راه پدر بگذرد
ستم‌کاره خوانیمش ار بی‌خرد

اگر بیخ حنظل بود تر و خشک
نشاید که بار آورد شاخ مشک

چرا گشت باید همی زان سرشت
که پالیزبانش ز اول بکشت

اگر میل یابد همی سوی خاک
ببرد ز خورشید وز باد و خاک

نه زو بار باید که یابد نه برگ
ز خاکش بود زندگانی و مرگ

یکی داستان کردم از نوش‌زاد
نگه کن مگر سر نپیچی ز داد

اگر چرخ را کوش صدری بدی
همانا که صدریش کسری بدی

پسر سر چرا پیچد از راه اوی
نشست که جوید ابر گاه اوی

ز من بشنو این داستان سر به سر
بگویم تو را ای پسر در بدر

چو گفتار دهقان بیاراستم
بدین خویشتن را نشان خواستم

که ماند ز من یادگاری چنین
بدان آفرین کو کند آفرین

پس از مرگ بر من که گوینده‌ام
بدین نام جاوید جوینده‌ام

چنین گفت گویندهٔ پارسی
که بگذشت سال از برش چار سی

که هر کس که بر دادگر دشمنست
نه مردم نژادست که آهرمنست

هم از نوش‌زاد آمد این داستان
که یاد آمد از گفته باستان

چو بشنید فرزند کسری که تخت
بپردخت زان خسروانی درخت

در کاخ بگشاد فرزند شاه
برو انجمن شد فراوان سپاه

کسی کو ز بند خرد جسته بود
به زندان نوشین‌روان بسته بود

ز زندانها بندها برگرفت
همه شهر ازو دست بر سر گرفت

به شهر اندرون هرک ترسا بدند
اگر جاثلیق ار سکوبا بدند

بسی انجمن کرد بر خویشتن
سواران گردنکش و تیغ‌زن

فراز آمدندش تنی سی‌هزار
همه نیزه‌داران خنجرگزار

یکی نامه بنوشت نزدیک خویش
ز قیصر چو آیین تاریک خویش

که بر جندشاپور مهتر تویی
هم‌آواز و هم‌کیش قیصر تویی

همه شهر ازو پرگنهکار شد
سر بخت برگشته بیدار شد

خبر زین به شهر مداین رسید
ازان که آمد از پور کسری پدید

نگهبان مرز مداین ز راه
سواری برافگند نزدیک شاه

سخن هرچ بشنید با او بگفت
چنین آگهی کی بود در نهفت

فرستاده برسان آب روان
بیامد به نزدیک نوشین‌روان

بگفت آنچ بشنید و نامه بداد
سخنها که پیدا شد از نوش‌زاد

ازو شاه بشنید و نامه بخواند
غمی گشت زان کار و تیره بماند

جهاندار با موبد سرفراز
نشست و سخن رفت چندی به راز

چو گشت آن سخن بر دلش جای گیر
بفرمود تا نزد او شد دبیر

یکی نامه بنوشت با داغ و درد
پرآژنگ رخ لب پر از باد سرد

نخستین بران آفرین گسترید
که چرخ و زمان و زمین آفرید

نگارندهٔ هور و کیوان و ماه
فروزندهٔ فر و دیهیم و گاه

ز خاشاک ناچیز تا شیر و پیل
ز گرد پی مور تا رود نیل

همه زیر فرمان یزدان بود
وگر در دم سنگ و سندان بود

نه فرمان او را کرانه پدید
نه زو پادشاهی بخواهد برید

بدانستم این نامهٔ ناپسند
که آمد ز فرزند چندین گزند

وزان پرگناهان زندان‌شکن
که گشتند با نوش‌زاد انجمن

چنین روز اگر چشم دارد کسی
سزد گر نماند به گیتی بسی

که جز مرگ را کس ز مادر نزاد
ز کسری بر آغاز تا نوش‌زاد

رها نیست از چنگ و منقار مرگ
پی پشه و مور با پیل و کرگ

زمین گر گشاده کند راز خویش
بپیماید آغاز و انجام خویش

کنارش پر از تاجداران بود
برش پر ز خون سواران بود

پر از مرد دانا بود دامنش
پر از خوب رخ جیب پیراهنش

چه افسر نهی بر سرت بر چه ترگ
بدو بگذرد زخم پیکان مرگ

گروهی که یارند با نوش‌زاد
که جز مرگ کسری ندارند یاد

اگر خود گذر یابی از روز بد
به مرگ کسی شاد باشی سزد

و دیگر که از مرگ شاهان داد
نگیرد کسی یاد جز بدنژاد

سر نوش‌زاد از خرد بازگشت
چنین دیو با او هم‌آواز گشت

نباشد برو پایدار این سخن
برافراخت چون خواست آمد ببن

نبایست کو نزد ما دستگاه
بدین آگهی خیره کردی تباه

اگر تخت گشتی ز خسرو تهی
همو بود زیبای شاهنشهی

چنین بود خود در خور کیش اوی
سزاوار جان بداندیش اوی

ازین بر دل اندیشه و باک نیست
اگر کیش فرزند ما پاک نیست

وزین کس که با او بهم ساختند
وز آزرم ما دل بپرداختند

وزان خواسته کو تبه کرد نیز
همی بر دل ما نسنجد به چیز

بداندیش و بیکار و بدگوهرند
بدین زیردستی نه اندر خورند

ازین دست خوارست بر ما سخن
ز کردار ایشان تو دل بد مکن

مرا بیم و باک از جهانداورست
که از دانش برتران برترست

نباید که شد جان ما بی‌سپاس
به نزدیک یزدان نیکی‌شناس

مرا داد پیروزی و فرهی
فزونی و دیهیم شاهنشهی

سزای دهش گر نیایش بدی
مرا بر فزونی فزایش بدی

گر از پشت من رفت یک قطره آب
به جای دگر یافته جای خواب

چو بیدار شد دشمن آمد مرا
بترسم که رنج از من آمد مرا

وگر گاه خشم جهاندار نیست
مرا از چنین کار تیمار نیست

وزان کس که با او شدند انجمن
همه زار و خوارند بر چشم من

وزان نامه کز قیصر آمد بدوی
همی آب تیره درآمد به جوی

ازان کو هم‌آواز و هم کیش اوست
گمانند قیصر بتن خویش اوست

کسی را که کوتاه باشد خرد
بدین نیاکان خود ننگرد

گران بی‌خرد سر بپیچد ز داد
به دشنام او لب نباید گشاد

که دشنام او ویژه دشنام ماست
کجا از پی و خون و اندام ماست

تو لشکر بیارای و بر ساز جنگ
مدارا کن اندر میان با درنگ

ور ای دون که تنگ اندر آید سخن
به جنگ اندرون هیچ تندی مکن

گرفتنش بهتر ز کشتن بود
مگرش از گنه بازگشتن بود

از آبی کزو سرو آزاد رست
سزد گر نباید بدو خاک شست

وگر خوار گیرد تن ارجمند
به پستی نهد روی سرو بلند

سرش برگراید ز بالین ناز
مدار ایچ ازو گرز و شمشیر باز

گرامی که خواری کند آرزوی
نشاید جدا کرد او را ز خوی

یکی ارجمندی بود کشته خوار
چو با شاه گیتی کند کارزار

تواز کشتن او مدار ایچ باک
چوخون سرخویش گیرد به خاک

سوی کیش قیصر گراید همی
ز دیهیم ما سر بتابدهمی

عزیزی بود زار و خوار و نژند
گزیده به شاهی ز چرخ بلند

بدین داستان زد یکی مهرنوش
پرستار با هوش و پشمینه پوش

که هرکو به مرگ پدر گشت شاد
ورا رامش و زندگانی مباد

تو از تیرگی روشنایی مجوی
که با آتش آب اندر آید به جوی

نه آسانیی دید بی رنج کس
که روشن زمانه برینست و بس

تو با چرخ گردان مکن دوستی
که‌گه مغز اویی و گه پوستی

چه جویی زکردار او رنگ و بوی
بخواهد ربودن چو به نمود روی

بدان گه بود بیم رنج و گزند
که گردون گردان برآرد بلند

سپاهی که هستند با نوش زاد
کجا سر به پیچند چندین ز داد

تو آن را جز از باد و بازی مدان
گزاف زنان بود و رای بدان

هران کس که ترساست از لشکرش
همی از پی کیش پیچد سرش

چنینست کیش مسیحا که دم
زنی تیز و گردد کسی زو دژم

نه پروای رای مسیحابود
به فرجام خصمش چلیپا بود

دگر هرکه هست از پراگندگان
بدآموز و بدخواه و از بندگان

از ایشان یکی برتری رای نیست
دم باد با رای ایشان یکیست

به جنگ ار گرفته شود نوش‌زاد
برو زین سخنها مکن هیچ یاد

که پوشیده رویان او در نهان
سرآرند برخویشتن بر زمان

هم ایوان او ساز زندان اوی
ابا آنک بردند فرمان اوی

در گنج یک سر بدو برمبند
وگرچه چنین خوار شد ارجمند

ز پوشیده رویان و از خوردنی
ز افگندنی هم ز گستردنی

برو هیچ تنگی نباید به چیز
نباید که چیزی نیابد به نیز

وزین مرزبانان ایرانیان
هران کس که بستند با او میان

چو پیروز گردی مپیچان سخن
میانشان به خنجر به دو نیم کن

هران کس که او دشمن پادشاست
به کام نهنگش سپاری رواست

جزان هرک ما را به دل دشمنست
ز تخم جفا پیشه آهرمنست

ز ما نیکوییها نگیرند یاد
تو را آزمایش بس ازنوش زاد

ز نظاره هرکس که دشنام داد
زبانش بجنبید بر نوش زاد

بران ویژه دشنام ما خواستند
به هنگام بدگفتن آراستند

مباش اندرین نیزهمداستان
که بدخواه راند چنین داستان

گراو بی هنرشد هم ازپشت ماست
دل ما برین راستی برگواست

زبان کسی کو ببد کرد یاد
وزو بود بیداد برنوش زاد

همه داغ کن برسر انجمن
مبادش زبان ومبادش دهن

کسی کو بجوید همی روزگار
که تا سست گردد تن شهریار

به کار آورد کژی و دشمنی
بداندیشی و کیش آهرمنی

بدین پادشاهی نباشد رواست
که فر و سر و افسر و چهر ماست

نهادند برنامه بر مهر شاه
فرستاده برگشت پویان به راه

چو از ره سوی رام برزین رسید
بگفت آنچ از شاه کسری شنید

چو آن گفته شد نامه او بداد
به فرمان که فرمود با نوش زاد

سپه کردن و جنگ را ساختن
وز آزرم او مغز پرداختن

چوآن نامه برخواند مرد کهن
شنید از فرستاده چندی سخن

بدانگه که خیزد خروش خروس
ز درگاه برخاست آوای کوس

سپاهی بزرگ از مداین برفت
بشد رام برزین سوی جنگ تفت

پس آگاهی آمد سوی نوش‌زاد
سپاه انجمن کرد و روزی بداد

همه جاثلیقان و به طریق روم
که بودند زان مرز آبادبوم

سپهدار شماس پیش اندرون
سپاهی همه دست شسته به خون

برآمد خروش از در نوش‌زاد
بجنبید لشکر چو دریا ز باد

به هامون کشیدند یکسر ز شهر
پر از جنگ سر دل پر از کین و زهر

چو گرد سپه رام برزین بدید
بزد نای رویین وصف بر کشید

ز گرد سواران جوشنوران
گراییدن گرزهای گران

دل سنگ خارا همی‌بردرید
کسی روی خورشید تابان ندید

به قلب سپاه اندرون نوش‌زاد
یکی ترگ رومی به سر برنهاد

سپاهی بد از جاثلقیان روم
که پیدا نبد از پی نعل بوم

تو گفتی مگر خاک جوشان شدست
هوا بر سر او خروشان شدست

زره دار گردی بیامد دلیر
کجا نام اوبود پیروز شیر

خروشید کای نامور نوش‌زاد
سرت را که پیچید چونین ز داد

بگشتی ز دین کیومرثی
هم از راه هوشنگ و طهمورثی

مسیح فریبنده خود کشته شد
چو از دین یزدان سرش گشته شد

ز دین آوران کین آنکس مجوی
کجا کارخود را ندانست روی

اگر فر یزدان برو تافتی
جهود اندرو راه کی یافتی

پدرت آن جهاندار آزادمرد
شنیدی که با روم و قیصر چه کرد

تو با او کنون جنگ سازی همی
سرت به آسمان برفرازی همی

بدین چهرچون ماه و این فرو برز
برین یال و کتف و برین دست و گرز

نبینم خرد هیچ نزدیک تو
چنین خیره شد جان تاریک تو

دریغ آن سرو تاج و نام و نژاد
که اکنون همی‌داد خواهی به باد

تو با شاه کسری بسنده نه‌ای
وگر پیل و شیر دمنده نه‌ای

چو دست و عنان توای شهریار
بایوان شاهان ندیدم نگار

چو پای و رکیب تو و یال تو
چنین شورش و دست و کوپال تو

نگارندهٔ چین نگاری ندید
زمانه چو تو شهریاری ندید

جوانی دل شاه کسری مسوز
مکن تیره این آب گیتی‌فروز

پیاده شو از باره زنهار خواه
به خاک افگن این گرز و رومی کلاه

اگر دور از ایدر یکی باد سرد
نشاند بروی تو بر تیره گرد

دل شهریار از تو بریان شود
ز روی تو خورشید گریان شود

به گیتی همه تخم زفتی مکار
ستیزه نه خوب آید از شهریار

گر از رای من سر به یک سو بری
بلندی گزینی و کنداوری

بسی پند پیروز یاد آیدت
سخن های بد گوی یاد آیدت

چنین داد پاسخ ورانوش‌زاد
که‌ای پیر فرتوت سر پر ز باد

ز لشکر مرا زینهاری مخواه
سرافراز گردان و فرزند شاه

مرا دین کسری نباید همی
دلم سوی مادر گراید همی

که دین مسیحاست آیین اوی
نگردم من از فره و دین اوی

مسیحای دین دار اگرکشته شد
نه فر جهاندار ازو گشته شد

سوی پاک یزدان شد آن رای پاک
بلندی ندید اندرین تیره خاک

اگرمن شوم کشته زان باک نیست
کجا زهر مرگست و تریاک نیست

بگفت این سخن پیش پیروز پیر
بپوشید روی هوا را بتیر

برفتند گردان لشکر ز جای
خروش آمد از کوس وز کرنای

سپهبد چوآتش برانگیخت اسب
بیامد بکردار آذر گشسب

چپ لشکر شاه ایران ببرد
به پیش سپه در نماند ایچ گرد

فراوان ز مردان لشکر بکشت
ازان کار شد رام برزین درشت

بفرمود تا تیرباران کنند
هوا چون تگرگ بهاران کنند

بگرد اندرون خسته شد نوش‌زاد
بسی کرد از پند پیروز یاد

بیامد به قلب سپه پر ز درد
تن از تیر خسته رخ از درد زرد

چنین گفت پیش دلیران روم
که جنگ پدر زار و خوارست و شوم

بنالید و گریان سقف را بخواند
سخن هرچ بودش به دل در براند

بدو گفت کین روزگارم دژم
ز من بر من آورد چندین ستم

کنون چون به خاک اندر آید سرم
سواری برافگن بر مادرم

بگویش که شد زین جهان نوش‌زاد
سرآمدبدو روز بیداد و داد

تو از من مگر دل نداری به رنج
که اینست رسم سرای سپنج

مرا بهره اینست زین تیره روز
دلم چون بدی شاد و گیتی‌فروز

نزاید جز از مرگ را جانور
اگر مرگ دانی غم من مخور

سر من ز کشتن پر از دود نیست
پدر بتر از من که خشنود نیست

مکن دخمه و تخت و رنج دراز
به رسم مسیحا یکی گور ساز

نه کافور باید نه مشک و عبیر
که من زین جهان کشته گشتم بتیر

بگفت این و لب را بهم برنهاد
شد آن نامور شیردل نوش‌زاد

چو آگاه شد لشکر از مرگ شاه
پراگنده گشتند زان رزمگاه

چو بشنید کو کشته شد پهلوان
غریوان به بالین او شد دوان

ازان رزمگه کس نکشتند نیز
نبودند شاد و نبردند چیز

و را کشته دیدند و افگنده خوار
سکوبای رومی سرش بر کنار

همه رزمگه گشت زو پر خروش
دل رام برزین پر از درد و جوش

زاسقف بپرسید کزنوش زاد
از اندرز شاهی چه داری به یاد

چنین داد پاسخ که جز مادرش
برهنه نباید که بیند برش

تن خویش چون دید خسته به تیر
ستودان نفرمود و مشک و عبیر

نه افسر نه دیبای رومی نه تخت
چو از بندگان دید تاریک بخت

برسم مسیحا کنون مادرش
کفن سازد و گور و هم چادرش

کنون جان او با مسیحا یکیست
همانست کاین خسته بردار نیست

مسیحی بشهر اندرون هرک بود
نبد هیچ ترسای رخ ناشخود

خروش آمد از شهروز مرد و زن
که بودند یک سر شدند انجمن

تن شهریار دلیر و جوان
دل و دیده شاه نوشین‌روان

به تابوتش از جای برداشتند
سه فرسنگ بر دست بگذاشتند

چوآگاه شد زان سخن مادرش
به خاک اندرآمد سر و افسرش

ز پرده برهنه بیامد به راه
برو انجمن گشته بازارگاه

سراپرده‌ای گردش اندر زدند
جهانی همه خاک بر سر زدند

به خاکش سپردند و شد نوش‌زاد
ز باد آمد و ناگهان شد به باد

همه جند شاپور گریان شدند
ز درد دل شاه بریان شدند

چه پیچی همی خیره در بند آز
چودانی که ایدر نمانی دراز

گذرجوی و چندین جهان را مجوی
گلش زهر دارد به سیری مبوی

مگردان سرازدین وز راستی
که خشم خدای آورد کاستی

چو این بشنوی دل زغم بازکش
مزن بر لبت بر ز تیمار تش

گرت هست جام می‌زرد خواه
به دل خرمی را مدان از گناه

نشاط وطرب جوی وسستی مکن
گزافه مپرداز مغزسخن

اگر در دلت هیچ حب علیست
تو را روز محشر به خواهش ولیست

بخش ۳ – داستان بوزرجمهر

نگر خواب را بیهده نشمری
یکی بهره دانی ز پیغمبری

به ویژه که شاه جهان بیندش
روان درخشنده بگزیندش

ستاره زند رای با چرخ و ماه
سخنها پراگنده کرده به راه

روانهای روشن ببیند به خواب
همه بودنیها چوآتش برآب

شبی خفته بد شاه نوشین روان
خردمند و بیدار و دولت جوان

چنان دید درخواب کز پیش تخت
برستی یکی خسروانی درخت

شهنشاه را دل بیاراستی
می‌و رود و رامشگران خواستی

بر او بران گاه آرام و ناز
نشستی یکی تیزدندان گراز

چو بنشست می خوردن آراستی
وزان جام نوشین‌روان خواستی

چوخورشید برزد سر از برج گاو
ز هر سو برآمد خروش چگاو

نشست از بر تخت کسری دژم
ازان دیده گشته دلش پر ز غم

گزارندهٔ خواب را خواندند
ردان را ابر گاه بنشاندند

بگفت آن کجا دید در خواب شاه
بدان موبدان نماینده راه

گزارندهٔ خواب پاسخ نداد
کزان دانش او را نبد هیچ یاد

به نادانی آنکس که خستو شود
ز فام نکوهنده یک سو شود

ز داننده چون شاه پاسخ نیافت
پراندیشه دل را سوی چاره تافت

فرستاد بر هر سویی مهتری
که تا باز جوید ز هر کشوری

یکی بدره با هر یکی یار کرد
به برگشتن امید بسیار کرد

به هر بدره‌ای بد درم ده هزار
بدان تاکند در جهان خواستار

گزارنده خواب دانا کسی
به هر دانشی راه جسته بسی

که بگزارد این خواب شاه جهان
نهفته بر آرد ز بند نهان

یکی بدره آگنده او را دهند
سپاسی به شاه جهان برنهند

به هر سو بشد موبدی کاردان
سواری هشیوار بسیار دان

یکی از ردان نامش آزادسرو
ز درگاه کسری بیامد به مرو

بیامد همه گرد مرو او بجست
یکی موبدی دید بازند و است

همی کودکان را بیاموخت زند
به تندی و خشم و ببانگ بلند

یکی کودکی مهتر ایدر برش
پژوهنده زند وا ستا سرش

همی‌خواندندیش بوزرجمهر
نهاده بران دفتر از مهر چهر

عنانرا بپیچید موبد ز راه
بیامد بپرسید زو خواب شاه

نویسنده گفت این نه کارمنست
زهر دانشی زند یارمنست

ز موبد چو بشنید بوزرجمهر
بدو داد گوش و بر افروخت چهر

باستاد گفت این شکارمنست
گزاریدن خواب کارمنست

یکی بانگ برزد برو مرد است
که تو دفتر خویش کردی درست

فرستاده گفت ای خردمند مرد
مگر داند او گرد دانا مگرد

غمی شد ز بوزرجمهر اوستاد
بگوی آنچ داری بدو گفت یاد

نگویم من این گفت جز پیش شاه
بدانگه که بنشاندم پیش گاه

بدادش فرستاده اسب و درم
دگر هرچ بایستش از بیش و کم

برفتند هر دو برابر ز مرو
خرامان چو زیر گل اندر تذرو

چنان هم گرازان و گویان ز شاه
ز فرمان وز فر وز تاج و گاه

رسیدند جایی کجا آب بود
چو هنگامه خوردن و خواب بود

به زیر درختی فرود آمدند
چوچیزی بخوردند و دم بر زدند

بخفت اندران سایه بوزرجمهر
یکی چادر اندرکشیده به چهر

هنوز این گرانمایه بیدار بود
که با او به راه اندرون یار بود

نگه کرد و پیسه یکی مار دید
که آن چادر از خفته اندر کشید

ز سر تا به پایش ببویید سخت
شد ازپیش او نرم سوی درخت

چو مار سیه بر سر دار شد
سر کودک از خواب بیدار شد

چو آن اژدها شورش او شنید
بران شاخ باریک شد ناپدید

فرستاده اندر شگفتی بماند
فراوان برو نام یزدان بخواند

به دل گفت کین کودک هوشمند
بجایی رسد در بزرگی بلند

وزان بیشه پویان به راه آمدند
خرامان به نزدیک شاه آمدند

فرستاده از پیش کودک برفت
برتخت کسری خرامید تفت

بدو گفت کای شاه نوشین‌روان
تویی خفته بیدار و دولت جوان

برفتم ز درگاه شاها به مرو
بگشتم چو اندر گلستان تذرو

ز فرهنگیان کودکی یافتم
بیاوردم و تیز بشتافتم

بگفت آن سخن کزلب او شنید
ز مار سیاه آن شگفتی که دید

جهاندار کسری ورا پیش خواند
وزان خواب چندی سخنها براند

چوبشنید دانا ز نوشین روان
سرش پرسخن گشت و گویا زبان

چنین داد پاسخ که در خان تو
میان بتان شبستان تو

یکی مرد برناست کز خویشتن
به آرایش جامه کرده‌ست زن

ز بیگانه پردخته کن جایگاه
برین رای ما تا نیابند راه

بفرمای تا پیش تو بگذرند
پی خویشتن بر زمین بسپرند

بپرسیم زان ناسزای دلیر
که چون اندر آمد به بالین شیر

ز بیگانه ایوانش پردخت کرد
درکاخ شاهنشهی سخت کرد

بتان شبستان آن شهریار
برفتند پر بوی و رنگ و نگار

سمن بوی خوبان با ناز و شرم
همه پیش کسری برفتند نرم

ندیدند ازین سان کسی در میان
برآشفت کسری چو شیر ژیان

گزارنده گفت این نه اندر خورست
غلامی میان زنان اندرست

شمن گفت رفتن بافزون کنید
رخ از چادر شرم بیرون کنید

دگر باره بر پیش بگذاشتند
همه خواب را خیره پنداشتند

غلامی پدید آمد اندر میان
به بالای سرو و بچهر کیان

تنش لرز لرزان به کردار بید
دل از جان شیرین شده نا امید

کنیزک بدان حجره هفتاد بود
که هر یک به تن سرو آزاد بود

یکی دختری مهتر چاج بود
به بالای سرو و ببر عاج بود

غلامی سمن پیکر و مشک‌بوی
به خان پدر مهربان بد بدوی

بسان یکی بنده در پیش اوی
به هر جا که رفتی بدی خویش اوی

بپرسید ز و گفت کین مرد کیست
کسی کو چنین بنده پرورد کیست

چنین برگزیدی دلیر و جوان
میان شبستان نوشین‌روان

چنین گفت زن کین ز من کهترست
جوانست و با من ز یک مادرست

چنین جامه پوشید کز شرم شاه
نیارست کردن به رویش نگاه

برادر گر از تو بپوشید روی
ز شرم توبود آن بهانه مجوی

چو بشنید این گفته نوشین‌روان
شگفت آمدش کار هر دو جوان

برآشفت زان پس به دژخیم گفت
که این هر دو در خاک باید نهفت

کشنده ببرد آن دو تن را دوان
پس پردهٔ شاه نوشین‌روان

برآویختشان درشبستان شاه
نگونسار پرخون و تن پر گناه

گزارندهٔ خواب را بدره داد
ز اسب وز پوشیدنی بهره داد

فرومانده از دانش او شگفت
ز گفتارش اندازه‌ها برگرفت

نوشتند نامش به دیوان شاه
بر موبدان نماینده راه

فروزنده شد نام بوزرجمهر
بدو روی بنمود گردان سپهر

همی روز روزش فزون بود بخت
بدو شادمان بد دل شاه سخت

دل شاه کسری پر از داد بود
به دانش دل ومغزش آباد بود

بدرگاه بر موبدان داشتی
ز هر دانشی بخردان داشتی

همیشه سخن گوی هفتاد مرد
به درگاه بودی بخواب و بخورد

هرانگه که پردخته گشتی ز کار
ز داد و دهش وز می و میگسار

زهر موبدی نوسخن خواستی
دلش را بدانش بیاراستی

بدانگاه نو بود بوزرجمهر
سراینده وزیرک وخوب چهر

چنان بدکزان موبدان و ردان
ستاره شناسان و هم بخردان

همی دانش آموخت و اندر گذشت
و زان فیلسوفان سرش برگذشت

چنان بد که بنشست روزی بخوان
بفرمود کاین موبدان را بخوان

که باشند دانا و دانش پذیر
سراینده و باهش و یاد گیر

برفتند بیداردل موبدان
زهر دانشی راز جسته ردان

چو نان خورده شد جام می‌خواستند
به می جان روشن بیاراستند

بدانندگان شاه بیدار گفت
که دانش گشاده کنید از نهفت

هران کس که دارد به دل دانشی
بگوید مرا زو بود رامشی

ازیشان هران کس که دانا بدند
بگفتن دلیر و توانا بدند

زبان برگشادند برشهریار
کجا بود داننده را خواستار

چو بوزرجمهر آن سخنها شنید
بدانش نگه کردن شاه دید

یکی آفرین کرد و بر پای خاست
چنین گفت کای داور داد و راست

زمین بنده تاج وتخت تو باد
فلک روشن از روی و بخت تو باد

گر ای دون که فرمان دهی بنده را
که بگشاید از بند گوینده را

بگویم و گر چند بی‌مایه‌ام
بدانش در از کمترین پایه‌ام

نکوهش نباشد که دانا زبان
گشاده کند نزد نوشین‌روان

نگه کرد کسری بداننده گفت
که دانش چرا باید اندر نهفت

جوان برزبان پادشاهی نمود
ز گفتار او روشنایی فزود

بدو گفت روشن روان آنکسی
که کوتاه گوید به معنی بسی

کسی را که مغزش بود پرشتاب
فراوان سخن باشد و دیر یاب

چو گفتار بیهوده بسیار گشت
سخن گوی در مردمی خوارگشت

هنرجوی و تیمار بیشی مخور
که گیتی سپنجست و ما بر گذر

همه روشنیهای تو راستیست
ز تاری وکژی بباید گریست

دل هرکسی بندهٔ آرزوست
وزو هر یکی را دگرگونه خوست

سر راستی دانش ایزدست
چو دانستیش زو نترسی بدست

خردمند ودانا و روشن روان
تنش زین جهانست وجان زان جهان

هران کس که در کار پیشی کند
همه رای وآهنگ بیشی کند

بنایافت رنجه مکن خویشتن
که تیمارجان باشد و رنج تن

ز نیرو بود مرد را راستی
ز سستی دروغ آید وکاستی

ز دانش چوجان تو را مایه نیست
به از خامشی هیچ پیرایه نیست

چو بردانش خویش مهرآوری
خرد را ز تو بگسلد داوری

توانگر بود هر کرا آز نیست
خنک بنده کش آز انباز نیست

مدارا خرد را برادر بود
خرد بر سر جان چو افسر بود

چو دانا تو را دشمن جان بود
به از دوست مردی که نادان بود

توانگر شد آنکس که خشنود گشت
بدو آز و تیمار او سود گشت

بآموختن گر فروتر شوی
سخن را ز دانندگان بشنوی

به گفتار گرخیره شد رای مرد
نگردد کسی خیره همتای مرد

هران کس که دانش فرامش کند
زبان را به گفتار خامش کند

چوداری به دست اندرون خواسته
زر و سیم و اسبان آراسته

هزینه چنان کن که بایدت کرد
نشاید گشاد و نباید فشرد

خردمند کز دشمنان دور گشت
تن دشمن او را چو مزدور گشت

چو داد تن خویشتن داد مرد
چنان دان که پیروز شد در نبرد

مگو آن سخن کاندرو سود نیست
کزان آتشت بهره جز دود نیست

میندیش ازان کان نشاید بدن
نداند کس آهن به آب آژدن

فروتن بود شه که دانا بود
به دانش بزرگ و توانا بود

هر آنکس که او کردهٔ کردگار
بداند گذشت از بد روزگار

پرستیدن داور افزون کند
ز دل کاوش دیو بیرون کند

بپرهیزد از هرچ ناکردنیست
نیازارد آن را که نازردنیست

به یزدان گراییم فرجام کار
که روزی ده اویست و پروردگار

ازان خوب گفتار بوزرجمهر
حکیمان همه تازه کردند چهر

یکی انجمن ماند اندر شگفت
که مرد جوان آن بزرگی گرفت

جهاندار کسری درو خیره ماند
سرافراز روزی دهان را بخواند

بفرمود تا نام او سر کنند
بدانگه که آغاز دفتر کنند

میان مهان بخت بوزرجمهر
چو خورشید تابنده شد بر سپهر

ز پیش شهنشاه برخاستند
برو آفرینی نو آراستند

بپرسش گرفتند زو آنچ گفت
که مغز ودلش باخرد بود جفت

زبان تیز بگشاد مرد جوان
که پاکیزه دل بود و روشن‌روان

چنین گفت کز خسرو دادگر
نپیچید باید به اندیشه سر

کجا چون شبانست ما گوسفند
و گر ما زمین او سپهر بلند

نشاید گذشتن ز پیمان اوی
نه پیچیدن از رای و فرمان اوی

بشادیش باید که باشیم شاد
چو داد زمانه بخواهیم داد

هنرهاش گسترده اندرجهان
همه راز او داشتن درنهان

مشو با گرامیش کردن دلیر
کزآتش بترسد دل نره شیر

اگر کوه فرمانش دارد سبک
دلش خیره خوانیم و مغزش تنک

همه بد ز شاهست و نیکی زشاه
کزو بند و چاهست و هم تاج و گاه

سرتاجور فر یزدان بود
خردمند ازو شاد وخندان بود

ازآهرمنست آن کزو شاد نیست
دل و مغزش از دانش آباد نیست

شنیدند گفتار مرد جوان
فروبست فرتوت را زو زبان

پراگنده گشتند زان انجمن
پر از آفرین روز و شبشان دهن

دگر هفته روشن دل شهریار
همی‌بود داننده را خواستار

دل از کار گیتی به یکسو کشید
کجا خواست گفتار دانا شنید

کسی کو سرافراز درگاه بود
به دانندگی درخور شاه بود

برفتند گویندگان سخن
جوان و جهاندیده مرد کهن

سرافراز بوزرجمهرجوان
بشد باحکیمان روشن‌روان

حکیمان داننده و هوشمند
رسیدند نزدیک تخت بلند

نهادند رخ سوی بوزرجمهر
که کسری همی زو برافروخت چهر

ازیشان یکی بود فرزانه‌تر
بپرسید ازو از قضا و قدر

که انجام و فرجام چونین سخن
چه گونه‌است و این برچه آید ببن

چنین داد پاسخ که جوینده مرد
دوان وشب و روز با کار کرد

بود راه روزی برو تارو تنگ
بجوی اندرون آب او با درنگ

یکی بی هنر خفته بر تخت بخت
همی گل فشاند برو بر درخت

چنینست رسم قضا و قدر
ز بخشش نیابی به کوشش گذر

جهاندار دانا و پروردگار
چنین آفرید اختر روزگار

دگرگفت کان چیز کافزون ترست
کدامست و بیشی که را در خورست

چنین گفت کان کس که داننده تر
به نیکی کرا دانش آید ببر

دگرگفت کز ما چه نیکوترست
ز گیتی کرانیکویی درخورست

چنین داد پاسخ که آهستگی
کریمی وخوبی وشایستگی

فزونتر بکردن سرخویش پست
ببخشد نه از بهر پاداش دست

بکوشد بجوید بگرد جهان
خرامد به هنگام با همرهان

دگر گفت کاندر خردمند مرد
هنرچیست هنگام ننگ و نبرد

چنین گفت کان کس که آهوی خویش
ببیند بگرداند آیین وکیش

بپرسید دیگر که در زیستن
چه سازی که کمتر بود رنج تن

چنین داد پاسخ که گر با خرد
دلش بردبارست رامش برد

بداد وستد در کند راستی
ببندد در کژی و کاستی

ببخشد گنه چون شود کامکار
نباشد سرش تیز و نا بردبار

بپرسید دیگر که از انجمن
نگهبان کدامست برخویشتن

چنین گفت کان کو پس آرزوی
نرفت از کریمی وز نیک خوی

دگر کو بسستی نشد پیش کار
چو دید او فزونی بدروزگار

دگرگفت کزبخشش نیک‌خوی
کدامست نیکوتر از هر دو سوی

کجا در دو گیتیش بارآورد
بسالی دو بارش بهارآورد

چنین گفت کان کس که با خواسته
ببخشش کند جانش آراسته

وگر بر ستاننده آرد سپاس
ز بخشنده بازارگانی شناس

دگر گفت کز مرد پیرایه چیست
وزان نیکوییها گرانمایه چیست

چنین داد پاسخ که بخشنده مرد
کجا نیکویی با سزاوار کرد

ببالد به کردار سرو بلند
چو بالید هرگز نباشد نژند

وگر ناسزا را بسایی به مشک
نبوید نروید گل از خار خشک

سخن پرسی از گنگ گر مرد کر
به بار آید ورای ناید ببر

یکی گفت کاندر سرای سپنج
نباشد خردمند بی‌درد و رنج

چه سازیم تا نام نیک آوریم
درآغاز فرجام نیک آوریم

بدو گفت شو دور باش از گناه
جهان را همه چون تن خویش خواه

هران چیزکانت نیاید پسند
تن دوست و دشمن دران برمبند

دگرگفت کوشش ز اندازه بیش
چه گویی کزین دوکدامست پیش

چنین داد پاسخ که اندر خرد
جز اندیشه چیزی نه اندر خورد

بکوشی چو در پیش کار آیدت
چوخواهی که رنجی به بار آیدت

سزای ستایش دگر گفت کیست
اگر برنکوهیده باید گریست

چنین گفت کان کو به یزدان پاک
فزون دارد امید و هم بیم و باک

دگر گفت کای مرد روشن‌خرد
ز گردون چه بر سر همی‌بگذرد

کدامست خوشتر مرا روزگار
ازین برشده چرخ ناپایدار

سخن گوی پاسخ چنین داد باز
که هرکس که گشت ایمن و بی‌نیاز

به خوبی زمانه ورا داد داد
سزد گر نگیری جز از داد یاد

بپرسید دیگر که دانش کدام
به گیتی که باشیم زو شادکام

چنین گفت کان کو بود بردبار
به نزدیک اومرد بی‌شرم خوار

دگر گفت کان کو نجوید گزند
ز خوها کدامش بود سودمند

بگفت آنک مغزش نجوشد زخشم
بخوابد بخشم از گنهکار چشم

دگر گفت کان چیست ای هوشمند
که آید خردمند را آن پسند

چنین گفت کان کو بود پر خرد
ندارد غم آن کزو بگذرد

وگر ارجمندی سپارد به خاک
نبندد دل اندر غم و درد پاک

دگر کو ز نادیدنیها امید
چنان بگسلد دل چو از باد بید

دگر گفت بد چیست بر پادشای
کزو تیره گردد دل پارسای

چنین داد پاسخ که بر شهریار
خردمند گوید که آهو چهار

یکی آنک ترسد ز دشمن به جنگ
و دیگر که دارد دل از بخش تنگ

دگر آنک رای خردمند مرد
به یک سو نهد روز ننگ و نبرد

چهارم که باشد سرش پرشتاب
نجوید به کار اندر آرام و خواب

بپرسید دیگر که بی عیب کیست
نکوهیدن آزادگان را بچیست

چنین گفت کین را ببخشیم راست
که جان وخرد درسخن پادشاست

گرانمایگان را فسون و دروغ
به کژی و بیداد جستن فروغ

میانه بو د مرد کنداوری
نکوهشگر و سر پر از داوری

منش پستی وکام برپادشا
به بیهوده خستن دل پارسا

زبان راندن و دیده بی‌آب شرم
گزیدن خروش اندر آواز نرم

خردمند مردم که دارد روا
خرد دور کردن ز بهر هوا

بپرسید دیگر یکی هوشمند
که اندرجهان چیست آن بی‌گزند

چنین داد پاسخ او کز نخست
درپاک یزدان بدانست وجست

کزویت سپاس و بدویت پناه
خداوند روز و شب و هور و ماه

دل خویش راآشکار و نهان
سپردن به فرمان شاه جهان

تن خویشتن پروریدن به ناز
برو سخت بستن در رنج وآز

نگه داشتن مردم خویش را
گسستن تن از رنج درویش را

سپردن به فرهنگ فرزند خرد
که گیتی بنادان نشاید سپرد

چوفرمان پذیرنده باشد پسر
نوازنده باید که باشد پدر

بپرسید دیگر که فرزند راست
به نزد پدر جایگاهش کجاست

چنین داد پاسخ که نزد پدر
گرامی چوجانست فرخ پسر

پس ازمرگ نامش بماند به جای
ازیرا پسرخواندش رهنمای

بپرسید دیگر که ازخواسته
که دانی که دارد دل آراسته

چنین داد پاسخ که مردم به چیز
گرامیست وز چیز خوارست نیز

نخست آنکه یابی بدو آرزوی
ز هستیش پیدا کنی نیک‌خوی

وگر چون بباید نیاری به کار
همان سنگ وهم گوهر شاهوار

دگر گفت با تاج و نام بلند
کرا خوانی از خسروان سودمند

چنین داد پاسخ کزان شهریار
که ایمن بود مرد پرهیزکار

وز آواز او بدهراسان بود
زمین زیر تختش تن آسان بود

دگر گفت مردم توانگر بچیست
به گیتی پر از رنج و درویش کیست

چنین گفت آنکس که هستش بسند
ببخش خداوند چرخ بلند

کسی را کجا بخت انباز نیست
بدی در جهان بتر از آز نیست

ازو نامداران فروماندند
همه همزبان آفرین خواندند

چو یک هفته بگذشت هشتم پگاه
نشست از بر تخت پیروز شاه

بخواند آنکسی راکه دانا بدند
به گفتار ودانش توانا بدند

بگفتند هرگونه‌ای هرکسی
همانا پسندش نیامد بسی

چنین گفت کسری به بوزرجمهر
که از چادر شرم بگشای چهر

سخن گوی دانا زبان برگشاد
ز هرگونه دانش همی‌کرد یاد

نخست آفرین کرد بر شهریار
که پیروز بادا سر تاجدار

دگر گفت مردم نگردد بلند
مگر سر بپیچد ز راه گزند

چو باید که دانش بیفزایدت
سخن یافتن را خرد بایدت

در نام جستن دلیری بود
زمانه ز بد دل به سیری بود

وگر تخت جویی هنر بایدت
چوسبزی بود شاخ و بر بایدت

چوپرسند پرسندگان از هنر
نشاید که پاسخ دهیم از گهر

گهر بی‌هنر ناپسندست و خوار
برین داستان زد یکی هوشیار

که گر گل نبوید به رنگش مجوی
کز آتش بروید مگر آب جوی

توانگر به بخشش بود شهریار
به گنج نهفته نه‌ای پایدار

به گفتار خوب ار هنر خواستی
به کردار پیدا کند راستی

فروتر بود هرک دارد خرد
سپهرش همی درخرد پرورد

چنین هم بود مردم شاد دل
ز کژیش خون گردد آزاد دل

خرد درجهان چون درخت وفاست
وزو بار جستن دل پادشاست

چوخرسند باشی تن آسان شوی
چو آز آوری زو هراسان شوی

مکن نیک مردی به جای کسی
که پاداش نیکی نیابی بسی

گشاده دلانرا بود بخت یار
انوشه کسی کو بود بردبار

هران کس که جوید همی برتری
هنرها بباید بدین داوری

یکی رای وفرهنگ باید نخست
دوم آزمایش بباید درست

سیوم یار باید بهنگام کار
ز نیک وز بد برگرفتن شمار

چهارم که مانی بجا کام را
ببینی ز آغاز فرجام را

به پنجم اگر زورمندی بود
به تن کوشش آری بلندی بود

وزین هر دری جفت گردد سخن
هنرخیره بی‌آزمایش مکن

ازان پس چو یارت بود نیکساز
بروبر به هنگامت آید نیاز

چو کوشش نباشد تن زورمند
نیارد سر آرزوها ببند

چو کوشش ز اندازه اندر گذشت
چنان دان که کوشنده نومید گشت

خوی مرد دانا بگوییم پنج
کزان عادت او خود نباشد به رنج

چونادان عادت کند هفت چیز
وزان هفت چیز به رنج‌ست نیز

نخست آنک هرکس که دارد خرد
ندارد غم آن کزو بگذرد

نه شادان کند دل بنایافته
نه گر بگذرد زو شود تافته

چو از رنج وز بد تن آسان شود
ز نابودنیها هراسان شود

چو سختیش پیش آید از هر شمار
شود پیش و سستی نیارد به کار

ز نادان که گفتیم هفتست راه
یکی آنک خشم آورد بی‌گناه

گشاده کند گنج بر ناسزای
نه زو مزد یابد بهر دو سرای

سه دیگر به یزدان بود ناسپاس
تن خویش را در نهان ناشناس

چهارم که با هر کسی راز خویش
بگوید برافرازد آواز خویش

به پنجم به گفتار ناسودمند
تن خویش دارد بدرد و گزند

ششم گردد ایمن ز نا استوار
همی پرنیان جوید از خار بار

به هفتم که بستیهد اندر دروغ
به بی‌شرمی اندر بجوید فروغ

چنان دان توای شهریار بلند
که از وی نبیند کسی جز گزند

چو بر انجمن مرد خامش بود
ازان خامشی دل به رامش بود

سپردن به دانای داننده گوش
به تن توشه یابد به دل رای وهوش

شنیده سخنها فرامش مکن
که تاجست برتخت شاهی سخن

چوخواهی که دانسته آید به بر
به گفتار بگشای بند از هنر

چوگسترد خواهی به هر جای نام
زبان برکشی همچو تیغ از نیام

چو بامرد دانات باشد نشست
زبردست گردد سر زیر دست

ز دانش بود جان و دل را فروغ
نگر تا نگردی به گرد دروغ

سخنگوی چون بر گشاید سخن
بمان تا بگوید تو تندی مکن

زبان را چو با دل بود راستی
ببندد ز هر سو درکاستی

ز بیکار گویان تو دانا شوی
نگویی ازان سان کزو بشنوی

ز دانش دربی‌نیازی مجوی
و گر چند ازو سختی آید بروی

همیشه دل شاه نوشین‌روان
مبادا ز آموختن ناتوان

بپرسید پس موبد تیز مغز
که اندر جهان چیست کردار نغز

کجا مرد را روشنایی دهد
ز رنج زمانه رهایی دهد

چنین داد پاسخ که هر کو خرد
بیابد ز هر دو جهان بر خورد

بدو گفت گرنیستش بخردی
خرد خلعتی روشنست ایزدی

چنین داد پاسخ که دانش بهست
چو دانا بود برمهان برمهست

بدو گفت گر راه دانش نجست
بدین آب هرگز روان را نشست

چنین داد پاسخ که از مرد گرد
سرخویش را خوار باید شمرد

اگر تاو دارد به روز نبرد
سر بدسگال اندر آرد بگرد

گرامی بود بر دل پادشا
بود جاودان شاد و فرمانروا

بدو گفت گرنیستش بهره زین
ندارد پژوهیدن آیین و دین

چنین داد پاسخ که آن به که مرگ
نهد بر سر او یکی تیره ترگ

دگر گفت کزبار آن میوه دار
که دانا بکارد به باغ بهار

چه سازیم تاهرکسی برخوریم
وگر سایهٔ او به پی بسپریم

چنین داد پاسخ که هر کو زبان
ز بد بسته دارد نرنجد روان

کسی را ندرد به گفتار پوست
بود بر دل انجمن نیز دوست

همه کار دشوارش آسان شود
ورا دشمن ودوست یکسان شود

دگر گفت کان کو ز راه گزند
بگردد بزرگست و هم ارجمند

چنین داد پاسخ که کردار بد
بسان درختیست با بار بد

اگر نرم گوید زبان کسی
درشتی به گوشش نیاید بسی

بدان کز زبانست گوشش به رنج
چو رنجش نجویی سخن را بسنج

همان کم سخن مرد خسروپرست
جز از پیش گاهش نشاید نشست

دگر از بدیهای نا آمده
گریزد چو از دام مرغ و دده

سه دیگر که بر بد توانا بود
بپرهیزد ار ویژه دانا بود

نیازد به کاری که ناکردنیست
نیازارد آن را که نازردنیست

نماند که نیکی برو بگذرد
پی روز نا آمده نشمرد

بدشمن ز نخچیر آژیرتر
برو دوست همواره چون تیر و پر

ز شادی که فرجام او غم بود
خردمند را ارز وی کم بود

تن آسانی و کاهلی دور کن
بکوش وز رنج تنت سور کن

که ایدر تو را سود بی‌رنج نیست
چنان هم که بی‌پاسبان گنج نیست

ازین باره گفتار بسیار گشت
دل مردم خفته بیدار گشت

جهان زنده باد به نوشین‌روان
همیشه جهاندار و دولت جوان

برو خواندند آفرین موبدان
کنارنگ و بیداردل بخردان

ستودند شاه جهان را بسی
برفتند با خرمی هرکسی

دوهفته برین نیز بگذشت شاه
بپردخت روزی ز کاری سپاه

بفرمود تا موبدان و ردان
به ایوان خرامند با بخردان

بپرسید شاه ازبن و از نژاد
ز تیزی و آرام و فرهنگ و داد

ز شاهی وز داد کنداوران
ز آغاز وفرجام نیک اختران

سخن کرد زین موبدان خواستار
به پرسش گرفت آنچ آید به کار

به بوزرجمهر آن زمان شاه گفت
که رخشنده گوهر برآر از نهفت

یکی آفرین کرد بوزرجمهر
که‌ای شاه روشن‌دل و خوب‌چهر

چنان دان که اندر جهان نیز شاه
یکی چون تو ننهاد برسرکلاه

به داد و به دانش به تاج و به تخت
به فر و به چهر و برای و به بخت

چوپرهیزکاری کند شهریار
چه نیکوست پرهیز با تاجدار

ز یزدان بترسد گه داوری
نگردد به میل و بکنداوری

خرد راکند پادشا بر هوا
بدانگه که خشم آورد پادشا

نباید که اندیشهٔ شهریار
بود جز پسندیدهٔ کردگار

ز یزدان شناسد همه خوب و زشت
به پاداش نیکی بجوید بهشت

زبان راست گوی و دل آزرم‌جوی
همیشه جهان را بدو آبروی

هران کس که باشد ورا رای‌زن
سبک باشد اندر دل انجمن

سخن گوی وروشن دل و دادده
کهان را بکه دارد و مه به مه

کسی کو بود شاه را زیر دست
نباید که یابد به جائی شکست

بدانگه شد تاج خسرو بلند
که دانا بود نزد او ارجمند

نگه داشتن کار درگاه را
به زهر آژدن کام بدخواه را

چو دارد ز هر دانشی آگهی
بماند جهاندار با فرهی

نباید که خسبد کسی دردمند
که آید مگر شاه را زو گزند

کسی کو به بادافره اندرخورست
کجا بدنژادست و بد گوهرست

کند شاه دور از میان گروه
بی‌آزار تا زو نگردد ستوه

هران کس که باشد به زندان شاه
گنهکار گر مردم بیگناه

به فرمان یزدان بباید گشاد
بزند و باست آنچ کرده‌ست یاد

سپهبد به فرهنگ دارد سپاه
براساید از درد فریادخواه

چو آژیر باشی ز دشمن برای
بداندیش را دل برآید ز جای

همه رخنهٔ پادشاهی بمرد
بداری به هنگام پیش از نبرد

به چیزی که گردد نکوهیده شاه
نکوهش بود نیز با فر و گاه

ازو دور گشتن به رغم هوا
خرد را بران رای کردن گوا

فزودن به فرزند برمهر خویش
چو در آب دیدن بود چهر خویش

ز فرهنگ وز دانش آموختن
سزد گر دلت یابد افروختن

گشادن برو بر در گنج خویش
نباید که یادآورد رنج خویش

هرانگه که یازد ببد کار دست
دل شاه بچه نباید شکست

چو بر بد کنش دست گردد دراز
به خون جز به فرمان یزدان میاز

و گر دشمنی یابی اندر دلش
چو خوباشد از بوستان بگسلش

که گر دیر ماند بنیرو شود
وزو باغ شاهی پرآهو شود

چوباشد جهانجوی با فر و هوش
نباید که دارد به بدگوی گوش

ز دستور بد گوهر و گفت بد
تباهی به دیهیم شاهی رسد

نباید شنیدن ز نادان سخن
چو بد گوید از داد فرمان مکن

همه راستی باید آراستن
نباید که دیو آورد کاستن

چواین گفتها بشنود پارسا
خرد راکند بر دلش پادشا

کند آفرین تاج برشهریار
شود تخت شاهی برو پایدار

بنازد بدو تاج شاهی و تخت
بداندیش نومید گردد زبخت

چو برگردد این چرخ ناپایدار
ازو نام نیکو بود یادگار

بماناد تا روز باشد جوان
هنر یافته جان نوشین‌روان

ز گفتار او انجمن خیره شد
همه رای دانندگان تیره شد

چو نوشین‌روان آن سخنها شنود
به روزیش چندانک بد برفزود

وزان پندها دیده پر آب کرد
دهانش پر از در خوشاب کرد

یکی انجمن لب پر از آفرین
برفتند ز ایوان شاه زمین

برین نیز بگذشت یک هفته روز
بهشتم چو بفروخت گیتی‌فروز

بیانداخت آن چادر لاژورد
بیاراست گیتی به دیبای زرد

شهنشاه بنشست با موبدان
جهاندیده و کار کرده ردان

سرموبد موبدان اردشیر
چو شاپور وچون یزدگرد دبیر

ستاره شناسان و جویندگان
خردمند و بیدار گویندگان

سراینده بوزرجمهر جوان
بیامد برشاه نوشین‌روان

بدانندگان گفت شاه جهان
که باکیست این دانش اندر نهان

کزو دین یزدان به نیرو شود
همان تخت شاهی بی‌آهو شود

چوبشنید زو موبد موبدان
زبان برگشاد از میان ردان

چنین داد پاسخ که از داد شاه
درفشان شود فر دیهیم و گاه

چو با داد بگشاید از گنج بند
بماند پس از مرگ نامش بلند

دگر کو بشوید زبان از دروغ
نجوید به کژی ز گیتی فروغ

سپهبد چو با داد و بخشایشست
ز تاجش زمانه پرآسایشست

و دیگر که از کهتر پرگناه
چو پوزش کند باز بخشدش شاه

به پنجم جهاندار نیکوسخن
که نامش نگردد به گیتی کهن

همه راست گوید سخن کم وبیش
نگردد بهر کار ز آیین خویش

ششم بر پرستندهٔ تخت خویش
چنان مهر دارد که بر بخت خویش

به هفتم سخن هرک دانا بود
زبانش بگفتن توانا بود

نگردد دلش سیر ز آموختن
از اندیشگان مغز را سوختن

به آزادیست ازخرد هرکسی
چنانچون ببالد ز اختر بسی

دلت مگسل ای شاه راد از خرد
خرد نام و فرجام را پرورد

منش پست وکم دانش آنکس که گفت
کنم کم ز گیتی کسی نیست جفت

چنین گفت پس یزدگرد دبیر
که ای شاه دانا و دانش‌پذیر

ابرشاه زشتست خون ریختن
به اندک سخن دل برآهیختن

همان چون سبک سر بود شهریار
بداندیش دست اندآرد به کار

همان با خردمند گیرد ستیز
کند دل ز نادانی خویش تیز

دل شاه گیتی چو پر آز گشت
روان ورا دیو انباز گشت

و رایدون که حاکم بود تیزمغز
نیاید ز گفتار او کار نغز

دگر کارزاری که هنگام جنگ
بترسد ز جان و نترسد ز ننگ

توانگر که باشد دلش تنگ و زفت
شکم زمین بهتر او را نهفت

چو بر مرد درویش کنداوری
نه کهتر نه زیبندهٔ مهتری

چوکژی کند پیر ناخوش بود
پس ازمرگ جانش پرآتش بود

چو کاهل بود مرد برنا به کار
ازو سیر گردد دل روزگار

نماند ز نا تندرستی جوان
مبادش توان و مبادش روان

چو بوزرجمهر این سخنهای نغز
شنید و بدانش بیاراست مغز

چنین گفت باشاه خورشید چهر
که بادا به کام تو روشن سپهر

چنان دان که هرکس که دارد خرد
بدانش روان را همی‌پرورد

نکوهیده ده کار بر ده گروه
نکوهیده‌تر نزد دانش پژوه

یکی آنک حاکم بود با دروغ
نگیرد بر مرد دانا فروغ

سپهبد که باشد نگهبان گنج
سپاهی که او سر بپیچد ز رنج

دگر دانشومند کو از بزه
نترسد چو چیزی بود بامزه

پزشکی که باشد به تن دردمند
ز بیمار چون باز دارد گزند

چو درویش مردم که نازد به چیز
که آن چیز گفتن نیرزد به نیز

همان سفله کز هر کس آرام و خواب
ز دریا دریغ آیدش روشن آب

وگرباد نوشین بتو برجهد
سپاسی ازان برسرت برنهد

بهفتم خردمند کاید به خشم
به چیز کسان برگمارد دو چشم

بهشتم به نادان نماینده راه
سپردن به کاهل کسی کارگاه

همان بیخرد کو نیابد خرد
پشیمان شود هم ز گفتار بد

دل مردم بیخرد به آرزوی
برین گونه آویزد ای نیک‌خوی

چوآتش که گوگرد یابد خورش
گرش درنیستان بود پرورش

دل شاه نوشین‌روان زنده باد
سران جهان پیش او بنده باد

برین نیزبگذشت یک هفته ماه
نشست از بر تخت پیروز شاه

به یک دست موبد که بودش وزیر
به دست دگر یزدگرد دبیر

همان گرد بر گرد او موبدان
سخن گو چو بوزرجمهر جوان

به بوزرجمهر آن زمان گفت شاه
که‌ای مرد پر دانش و نیک‌خواه

سخنها که جان را بود سودمند
همی مرد بی‌ارز گردد بلند

ازو گنج گویا نگیرد کمی
شنودن بود مرد را خرمی

چنین گفت موبد به بوزرجمهر
که‌ای نامورتر ز گردان سپهر

چه دانی که بیشیش بگزایدت
چوکمی بود روز بفزایدت

چنین داد پاسخ که کمتر خوری
تن آسان شوی هم روان پروری

ز کردار نیکی چو بیشی کنی
همی برهماورد پیشی کنی

چنین گفت پس یزدگرد دبیر
که‌ای مرد گوینده و یاد گیر

سه آهو کدامند با دل به راز
که دارند وهستند زان بی‌نیاز

چنین داد پاسخ که باری نخست
دل از عیب جستن ببایدت شست

بی‌آهو کسی نیست اندر جهان
چه در آشکار و چه اندر نهان

چومهتر بود بر تو رشک آوری
چوکهتر بود زو سرشک آوری

سه دیگر سخن چین و دوروی مرد
بران تا برانگیزد از آب گرد

چو گوینده‌ای کو نه برجایگاه
سخن گفت و زو دور شد فر و جاه

همان کو سخن سر به سر نشنود
نداند به گفتار و هم نگرود

به چیزی ندارد خردمند چشم
کزو بازماند بپیچد ز خشم

بپرسید پس موبد موبدان
که این برتر از دانش بخردان

کسی نیست بی‌آرزو درجهان
اگر آشکارست و گر در نهان

همان آرزو را پدیدست راه
که پیدا کند مرد را دستگاه

کدامین ره آید تو را سودمند
کدامست با درد و رنج و گزند

چنین داد پاسخ که راه از دو سوست
گذشتن تو را تا کدام آرزوست

ز گیتی یکی بازگشتن به خاک
که راهی درازست با بیم و باک

خرد باشدت زین سخن رهنمون
بدین پرسش اندر چرایی و چون

خرد مرد راخلعت ایزدیست
سزاوار خلعت نگه کن که کیست

تنومند را کو خرد یار نیست
به گیتی کس او را خریدار نیست

نباشد خرد جان نباشد رواست
خرد جان پاکست و ایزد گو است

چوبنیاد مردی بیاموخت مرد
سرافراز گردد به ننگ و نبرد

ز دانش نخستین به یزدان گرای
که او هست و باشد همیشه به جای

بدو بگروی کام دل یافتی
رسیدی به جایی که بشتافتی

دگر دانش آنست کز خوردنی
فراز آوری روی آوردنی

بخورد و بپوشش به یزدان گرای
بدین دار فرمان یزدان به جای

گر آیدت روزی به چیزی نیاز
به دشت و به گنج و به پیلان مناز

هم از پیشه‌ها آن گزین کاندروی
ز نامش نگردد نهان آبروی

همان دوستی باکسی کن بلند
که باشد بسختی تو را سودمند

تو در انجمن خامشی برگزین
چوخواهی که یک سر کنند آفرین

چو گویی همان گوی کموختی
به آموختن درجگر سوختی

سخن سنج و دینار گنجی مسنج
که در دانشی مرد خوارست گنج

روان در سخن گفتن آژیرکن
کمان کن خرد را سخن تیرکن

چو رزم آیدت پیش هشیار باش
تنت را ز دشمن نگهدار باش

چو بدخواه پیش توصف برکشید
تو را رای وآرام باید گزید

برابر چو بینی کسی هم نبرد
نباید که گردد تو را روی زرد

تو پیروزی ار پیشدستی کنی
سرت پست گردد چوسستی کنی

بدانگه که اسب افگنی هوش دار
سلیح هم آورد را گوش دار

گرو تیز گردد تو زو برمگرد
هشیوار یاران گزین در نبرد

چودانی که با او نتابی مکوش
ببرگشتن از رزم باز آر هوش

چنین هم نگه دار تن در خورش
نباید که بگزایدت پرورش

بخور آن چنان کان بنگزایدت
ببیشی خورش تن بنفزایدت

مکن درخورش خویش را چار سوی
چنان خور که نیزت کند آرزوی

ز می نیزهم شادمانی گزین
که مست ازکسی نشنود آفرین

چو یزدان پسندی پسندیده‌ای
جهان چون تنست و تو چون دیده‌ای

بسی از جهان آفرین یاد کن
پرستش برین یاد بنیاد کن

به ژرفی نگهدار هنگام را
به روز و به شب گاه آرام را

چودانی که هستی سرشته ز خاک
فرامش مکن راه یزدان پاک

پرستش ز خورد ایچ کمتر مکن
تو نو باش گرهست گیتی کهن

به نیکی گرای و غنیمت شناس
همه ز آفریننده دار این سپاس

مگرد ایچ گونه به گرد بدی
به نیکی گر ایی اگر بخردی

ستوده‌ترآنکس بود در جهان
که نیکش بود آشکار و نهان

هوا را مبر پیش رای وخرد
کزان پس خرد سوی تو ننگرد

چوخواهی که رنج تو آید به بر
ز آموزگاران مپرتاب سر

دبیری بیاموز فرزند را
چوهستی بود خویش و پیوند را

دبیری رساند جوان را به تخت
کند نا سزا را سزاوار بخت

دبیریست از پیشه‌ها ارجمند
کزو مرد افگنده گردد بلند

چو با آلت و رای باشد دبیر
نشیند بر پادشا ناگزیر

تن خویش آژیر دارد ز رنج
بیابد بی‌اندازه از شاه گنج

بلاغت چو با خط گرد آیدش
براندیشه معنی بیفزایدش

ز لفظ آن گزیند که کوتاه‌تر
بخط آن نماید که دلخواه‌تر

خردمند باید که باشد دبیر
همان بردبار و سخن یادگیر

هشیوار و سازیدهٔ پادشا
زبان خامش از بد به تن پارسا

شکیبا و با دانش و راست‌گوی
وفادار و پاکیزه و تازه‌روی

چو با این هنرها شود نزد شاه
نشاید نشستن مگر پیش گاه

سخنها چوبشنید از و شهریار
دلش تازه شد چون گل اندر بهار

چنین گفت کسری به موبد که رو
ورا پایگاهی بیارای نو

درم خواه و خلعت سزاوار اوی
که در دل نشسته‌ست گفتار اوی

دگر هفته چون هور بفراخت تاج
بیامد نشست از بر تخت عاج

ابا نامور موبدان و ردان
جهاندار و بیدار دل بخردان

همی‌خواست ز ایشان جهاندارشاه
همان نیز فرخ دبیر سپاه

هم از فیلسوفان وز مهتران
ز هر کشوری کار دیده سران

همان ساوه و یزدگرد دبیر
به پیش اندرون بهمن تیزویر

به بوزرجمهر آن زمان گفت شاه
که دل را بیارای و بنمای راه

زمن راستی هرچ دانی بگوی
به کژی مجو ازجهان آبروی

پرستش چگونه است فرمان من
نگه داشتن رای و پیمان من

ز گیتی چو آگه شوند این مهان
شنیده بگویند با همرهان

چنین گفت با شاه بیدار مرد
که ای برتر از گنبد لاژورد

پرستیدن شهریار زمین
نجوید خردمند جز راه دین

نباید به فرمان شاهان درنگ
نباید که باشد دل شاه تنگ

هرآنکس که برپادشا دشمنست
روانش پرستار آهرمنست

دلی کو ندارد تن شاه دوست
نباید که باشد ورا مغز و پوست

چنان دان که آرام گیتیست شاه
چونیکی کنیم او دهد دستگاه

به نیک و بد او را بود دست رس
نیازد به کین و به آزرم کس

تو مپسند فرزند را جای اوی
چوجان دار در دل همه رای اوی

به شهری که هست اندرو مهرشاه
نیابد نیاز اندران بوم راه

بدی از تو از فر او بگذرد
که بختش همه نیکویی پرورد

جهان را دل ازشاه خندان بود
که بر چهر او فر یزدان بود

چو از نعمتش بهره یابی بکوش
که داری همیشه به فرمانش گوش

به اندیشه گر سربپیچی ازوی
نبیند به نیکی تو را بخت روی

چو نزدیک دارد مشو برمنش
وگر دور گردی مشو بدکنش

پرستنده گر یابد از شاه رنج
نگه کن که با رنج نامست و گنج

نباید که سیر آید از کارکرد
همان تیز گردد ز گفتار سرد

اگر گشن شد بنده را دستگاه
به فر و به نام جهاندار شاه

گر از ده یکی باژ خواهد رواست
چنان رفت باید که او را هواست

گرامی‌تر آنکس بود نزد شاه
که چون گشن بیند ورا دستگاه

ز بهری که اورا سراید ز گنج
نماند که باشد بدو درد و رنج

ز یزدان بود آنک ماند سپاس
کند آفرین مرد یزدان‌شناس

و دیگر که اندر دلش راز شاه
بدارد نگوید به خورشید وماه

به فرمان شاه آنک سستی کند
همی از تن خویش مستی کند

نکوهیده باشد گل آن درخت
که نپراگند بار بر تاج وتخت

ز کسهای او پیش او بدمگوی
که کمتر کنی نزد او آبروی

و گر پرسدت هرچ دانی نگوی
به بسیار گفتن مبر آبروی

هرآنکس که بسیار گوید دروغ
به نزدیک شاهان نگیرد فروغ

سخن کان نه اندر خورد با خرد
بکوشد که بر پادشا نشمرد

فزونست زان دانش اندر جهان
که بشنید گوش آشکار و نهان

کسی را که شاه جهان خوار کرد
بماند همیشه روان پر ز درد

همان در جهان ارجمند آن بود
که با او لب شاه خندان بود

چو بنوازدت شاه کشی مکن
اگر چه پرستنده باشی کهن

که هرچند گردد پرستش دراز
چنان دان که هست او ز تو بی‌نیاز

اگر با تو گردد ز چیزی دژم
به پوزش گرای و مزن هیچ دم

اگر پرورد دیگری را همان
پرستار باشد چو تو بی گمان

و گر نیستت آگهی زان گناه
برهنه دلت را ببر نزد شاه

وگر نه هیچ تاب اندر آری به دل
بدو روی منمای و پی برگسل

به فرش ببیند نهان تو را
دل کژ و تیره روان تو را

ازان پس نیابی تو زو نیکوی
همان گرم گفتار او نشنوی

در پادشا همچو دریا شمر
پرستنده ملاح وکشتی هنر

سخن لنگر و بادبانش خرد
به دریا خردمند چون بگذرد

همان بادبان را کند سایه دار
که هم سایه‌دارست و هم مایه دار

کسی کو ندارد روانش خرد
سزد گر در پادشا نسپرد

اگر پادشا کوه آتش بدی
پرستنده را زیستن خوش بدی

چو آتش گه خشم سوزان بود
چوخشنود باشد فروزان بود

ازو یک زمان شیروشهدست بهر
به دیگر زمان چون گزاینده زهر

به کردار دریا بود کارشاه
به فرمان او تابد از چرخ ماه

ز دریا یکی ریگ دارد به کف
دگر دربیابد میان صدف

جهان زنده بادا بنوشین‌روان
همیشه به فرمانش کیوان روان

نگه کرد کسری بگفتا راوی
دلش گشت خرم به دیدار اوی

چو گفتی که زه بدره بودی چهار
بدین گونه بد بخشش شهریار

چو با زه بگفتی زهازه بهم
چهل بدره بودی ز گنجش درم

چو گنجور باشاه کردی شمار
به هربدره بودی درم ده هزار

شهنشاه با زه زهازه بگفت
که گفتار او با درم بود جفت

بیاورد گنجور خورشید چهر
درم بدره‌ها پیش بوزرجمهر

برین داستان برسخن ساختم
به مهبود دستور پرداختم

میاسای ز آموختن یک زمان
ز دانش میفگن دل اندرگمان

چوگویی که فام خرد توختم
همه هرچ بایستم آموختم

یکی نغز بازی کند روزگار
که بنشاندت پیش آموزگار

ز دهقان کنون بشنو این داستان
که برخواند از گفتهٔ باستان

بخش ۴ – داستان مهبود با زروان

چنین گفت موبد که بر تخت عاج
چو کسری کسی نیز ننهاد تاج

به بزم و برزم و به پرهیز وداد
چنو کس ندارد ز شاهان به یاد

ز دانندگان دانش آموختی
دلش را بدانش برافروختی

خور وخواب با موبدان داشتی
همی سر به دانش برافراشتی

برو چون روا شد به چیزی سخن
تو ز آموختن هیچ سستی مکن

نباید که گویی که دانا شدم
به هر آرزو بر توانا شدم

چو این داستان بشنوی یادگیر
ز گفتار گوینده دهقان پیر

بپرسیدم از روزگار کهن
ز نوشین روان یاد کرد این سخن

که او را یکی پاک دستور بود
که بیدار دل بود و گنجور بود

دلی پرخرد داشت و رای درست
ز گیتی به جز نیکنامی نجست

که مهبود بدنام آن پاک مغز
روان و دلش پر ز گفتار نغز

دو فرزند بودش چو خرم بهار
همیشه پرستندهٔ شهریار

شهنشاه چون بزم آراستی
و گر برسم موبدی خواستی

نخوردی جز ازدست مهبود چیز
هم ایمن بدی زان دو فرزند نیز

خورش خانه در خان او داشتی
تن خویش مهمان او داشتی

دو فرزند آن نامور پارسا
خورش ساختندی بر پادشا

بزرگان ز مهبود بردند رشک
همی‌ریختندی به رخ بر سرشک

یکی نامور بود زروان به نام
که او را بدی بر در شاه کام

کهن بود و هم حاجب شاه بود
فروزندهٔ رسم درگاه بود

ز مهبود وفرخ دو فرزند اوی
همه ساله بودی پر از آبروی

همی‌ساختی تا سر پادشا
کند تیز برکار آن پارسا

ببد گفت از ایشان ندید ایچ راه
که کردی پرآزار زان جان شاه

خردمند زان بد نه آگاه بود
که او را به درگاه بدخواه بود

ز گفتار و کردار آن شوخ مرد
نشد هیچ مهبود را روی زرد

چنان بد که یک روز مردی جهود
ز زروان درم خواست از بهر سود

شد آمد بیفزود در پیش اوی
برآمیخت با جان بدکیش اوی

چو با حاجب شاه گستاخ شد
پرستندهٔ خسروی کاخ شد

ز افسون سخن رفت روزی نهان
ز درگاه وز شهریار جهان

ز نیرنگ وز تنبل و جادویی
ز کردار کژی وز بدخویی

چو زروان به گفتار مرد جهود
نگه کرد وزان سان سخنها شنود

برو راز بگشاد و گفت این سخن
به جز پیش جان آشکارا مکن

یکی چاره باید تو را ساختن
زمانه ز مهبود پرداختن

که او را بزرگی به جایی رسید
که پای زمانه نخواهد کشید

ز گیتی ندارد کسی رابکس
تو گویی که نوشین روانست و بس

جز از دست فرزند مهبود چیز
خورشها نخواهد جهاندار نیز

شدست از نوازش چنان پرمنش
که هزمان ببوسد فلک دامنش

چنین داد پاسخ به زروان جهود
کزین داوری غم نباید فزود

چو برسم بخواهد جهاندار شاه
خورشها ببین تا چه آید به راه

نگر تابود هیچ شیر اندروی
پذیره شو وخوردنیها ببوی

همان بس که من شیر بینم ز دور
نه مهبود بینی تو زنده نه پور

که گر زو خورد بی‌گمان روی و سنگ
بریزد هم اندر زمان بی‌درنگ

نگه کرد زروان به گفتار اوی
دلش تازه‌تر شد به دیدار اوی

نرفتی به درگاه بی‌آن جهود
خور و شادی و کام بی او نبود

چنین تا برآمد برین چندگاه
بد آموز پویان به درگاه شاه

دو فرزند مهبود هر بامداد
خرامان شدندی برشاه راد

پس پردهٔ نامور کدخدای
زنی بود پاکیزه و پاک رای

که چون شاه کسری خورش خواستی
یکی خوان زرین بیاراستی

سه کاسه نهادی برو از گهر
به دستار زربفت پوشیده سر

زدست دو فرزند آن ارجمند
رسیدی به نزدیک شاه بلند

خورشها زشهد وز شیر و گلاب
بخوردی وآراستی جای خواب

چنان بد که یک روز هر دو جوان
ببردند خوان نزدنوشین‌روان

به سر برنهاده یکی پیشکار
که بودی خورش نزد او استوار

چو خوان اندرآمد به ایوان شاه
بدو کرد زروان حاجب نگاه

چنین گفت خندان به هر دو جوان
که ای ایمن از شاه نوشین‌روان

یکی روی بنمای تا زین خورش
که باشد همی شاه را پرورش

چه رنگست کاید همی بوی خوش
یکی پرنیان چادر از وی بکش

جوان زان خورش زود بگشاد روی
نگه کرد زروان ز دور اند روی

همیدون جهود اندرو بنگرید
پس آمد چو رنگ خورشها بدید

چنین گفت زان پس به سالار بار
که آمد درختی که کشتی به بار

ببردند خوان نزد نوشین‌روان
خردمند و بیدار هر دو جوان

پس خوان همی‌رفت زروان چو گرد
چنین گفت با شاه آزادمرد

که ای شاه نیک اختر و دادگر
تو بی‌چاشنی دست خوردن مبر

که روی فلک بخت خندان تست
جهان روشن از تخت و میدان تست

خورشگر بیامیخت با شیر زهر
بداندیش را باد زین زهر بهر

چو بشنید زو شاه نوشین‌روان
نگه کرد روشن به هر دوجوان

که خوالیگرش مام ایشان بدی
خردمند و با کام ایشان بدی

جوانان ز پاکی وز راستی
نوشتند بر پشت دست آستی

همان چون بخوردند از کاسه شیر
توگویی بخستند هر دو به تیر

بخفتند برجای هر دو جوان
بدادند جان پیش نوشین‌روان

چوشاه جهان اندران بنگرید
برآشفت و شد چون گل شنبلید

بفرمود کز خان مهبود خاک
برآرید وز کس مدارید باک

بر آن خاک باید بریدن سرش
مه مهبود مانا مه خوالیگرش

به ایوان مهبود در کس نماند
ز خویشان او درجهان بس نماند

به تاراج داد آن همه خواسته
زن و کودک و گنج آراسته

رسیده از آن کار زروان به کام
گهی کام دید اندر آن گاه نام

به نزدیک او شد جهود ارجمند
برافراخت سر تا بابر بلند

بگشت اندرین نیز چندی سپهر
درستی نهان کرده از شاه چهر

چنان بد که شاه جهان کدخدای
به نخچیر گوران همی‌کرد رای

بفرمود تا اسب نخچیرگاه
بسی بگذرانند در پیش شاه

ز اسبان که کسری همی‌بنگرید
یکی را بران داغ مهبود دید

ازان تازی اسبان دلش برفروخت
به مهبود بر جای مهرش بسوخت

فروریخت آب از دو دیده بدرد
بسی داغ دل یاد مهبود کرد

چنین گفت کان مرد با جاه و رای
ببردش چنان دیو ریمن ز جای

بدان دوستداری و آن راستی
چرا زد روانش درکاستی

نداند جز از کردگار جهان
ازان آشکارا درستی نهان

وزان جایگه سوی نخچیرگاه
بیامد چنان داغ دل کینه خواه

ز هر کس بره برسخن خواستی
ز گفتارها دل بیاراستی

سراینده بسیار همراه کرد
به افسانه‌ها راه کوتاه کرد

دبیران و زروان و دستور شاه
برفتند یک روز پویان به راه

سخن رفت چندی ز افسون و بند
ز جادوی و آهرمن پرگزند

به موبد چنین گفت پس شهریار
که دل رابه نیرنگ رنجه مدار

سخن جز به یزدان و از دین مگوی
ز نیرنگ جادو شگفتی مجوی

بدو گفت زروان انوشه بدی
خرد را به گفتار توشه بدی

ز جادو سخن هرچ گویند هست
نداند جز از مرد جادوپرست

اگر خوردنی دارد از شیر بهر
پدیدار گرداند از دور زهر

چو بشنید نوشین‌روان این سخن
برو تازه شد روزگار کهن

ز مهبود و هر دو پسر یاد کرد
برآورد بر لب یکی باد سرد

به زروان نگه کرد و خامش بماند
سبک باره گامزن را براند

روانش ز اندیشه پر دود بود
که زروان بداندیش مهبود بود

همی‌گفت کین مرد ناسازگار
ندانم چه کرد اندران روزگار

که مهبود بر دست ما کشته شد
چنان دوده را روز برگشته شد

مگر کردگار آشکارا کند
دل و مغز ما را مدارا کند

که آلوده بینم همی زو سخن
پر از دردم از روزگار کهن

همی‌رفت با دل پر از درد وغم
پرآژنگ رخ دیدگان پر ز نم

به منزل رسید آن زمان شهریار
سراپرده زد بر لب جویبار

چو زروان بیامد به پرده سرای
ز بیگانه پردخت کردند جای

ز جادو سخن رفت وز شهد و شیر
بدو گفت شد این سخن دلپذیر

ز مهبود زان پس بپرسید شاه
ز فرزند او تا چرا شد تباه

چو پاسخ ازو لرز لرزان شنید
ز زروان گنهکاری آمد پدید

بدو گفت کسری سخن راست گوی
مکن کژی و هیچ چاره مجوی

که کژی نیارد مگر کار بد
دل نیک بد گردد از یار بد

سراسر سخن راست زروان بگفت
نهفته پدید آورید از نهفت

گنه یک سر افگند سوی جهود
تن خویش راکرد پر درد و دود

چو بشنید زو شهریار بلند
هم اندر زمان پای کردش ببند

فرستاد نزد مشعبد جهود
دواسبه سواری به کردار دود

چوآمد بدان بارگاه بلند
بپرسید زو نرم شاه بلند

که این کار چون بود با من بگوی
بدست دروغ ایچ منمای روی

جهود از جهاندار زنهار خواست
که پیداکند راز نیرنگ راست

بگفت آنچ زروان بدو گفته بود
سخن هرچ اندر نهان رفته بود

جهاندار بشنید خیره بماند
رد و موبد و مرزبان را بخواند

دگر باره کرد آن سخن خواستار
به پیش ردان دادگر شهریار

بفرمود پس تا دو دار بلند
فروهشته از دار پیچان کمند

بزد مرد دژخیم پیش درش
نظاره بروبر همه کشورش

به یک دار زروان و دیگر جهود
کشنده برآهخت و تندی نمود

بباران سنگ و بباران تیر
بدادند سرها به نیرنگ شیر

جهان را نباید سپردن ببد
که بر بد گمان بی‌گمان بد رسد

ز خویشان مهبود چندی بجست
کزیشان بیابد کسی تندرست

یکی دختری یافت پوشیده‌روی
سه مرد گرانمایه و نیک‌خوی

همه گنج زروان بدیشان نمود
دگر هرچ آن داشت مرد جهود

روانش ز مهبود بریان شدی
شب تیره تا روز گریان بدی

ز یزدان همی‌خواستی زینهار
همی‌ریختی خون دل برکنار

به درویش بخشید بسیار چیز
زبانی پر از آفرین داشت نیز

که یزدان گناهش ببخشد مگر
ستمگر نخواند ورا دادگر

کسی کو بود پاک و یزدان پرست
نیازد به کردار بد هیچ دست

که گرچند بد کردن آسان بود
به فرجام زو جان هراسان بود

اگر بد دل سنگ خارا شود
نماند نهان آشکارا شود

وگر چند نرمست آواز تو
گشاده شود زو همه راز تو

ندارد نگه راز مردم زبان
همان به که نیکی کنی درجهان

چو بیرنج باشی و پاکیزه‌رای
ازو بهره یابی به هر دو سرای

کنون کار زروان و مرد جهود
سرآمد خرد را بباید ستود

اگر دادگر باشی و سرفراز
نمانی و نامت بماند دراز

تن خویش را شاه بیدادگر
جز از گور و نفرین نیارد به سر

اگر پیشه دارد دلت راستی
چنان دان که گیتی بیاراستی

چو خواهی ستایش پس ازمرگ تو
خرد باید این تاج و این ترگ تو

چنان کز پس مرگ نوشین‌روان
ز گفتار من داد او شد جوان

ازان پس که گیتی بدوگشت راست
جز از آفرین در بزرگی نخواست

بخفتند در دشت خرد و بزرگ
به آبشخور آمد همی میش وگرگ

مهان کهتری را بیاراستند
به دیهیم بر نام او خواستند

بیاسود گردن ز بند زره
ز جوشن گشادند گردان گره

ز کوپال وخنجر بیاسود دوش
جز آواز رامش نیامد به گوش

کسی را نبد با جهاندار تاو
بپیوست با هرکسی باژ و ساو

جهاندار دشواری آسان گرفت
همه ساز نخچیر و میدان گرفت

نشست اندر ایوان گوهرنگار
همی رای زد با می ومیگسار

یکی شارستان کرد به آیین روم
فزون از دو فرسنگ بالای بوم

بدو اندرون کاخ و ایوان و باغ
به یک دست رود و به یک دست راغ

چنان بد بروم اندرون پادشهر
که کسری بپیمود و برداشت بهر

برآورد زو کاخهای بلند
نبد نزد کس درجهان ناپسند

یکی کاخ کرد اندران شهریار
بدو اندر ایوان گوهرنگار

همه شوشهٔ طاقها سیم و زر
بزر اندرون چند گونه گهر

یکی گنبد از آبنوس وز عاج
به پیکر ز پیلسته و شیز و ساج

ز روم وز هند آنک استاد بود
وز استاد خویشش هنر یاد بود

ز ایران وز کشور نیمروز
همه کارداران گیتی‌فروز

همه گرد کرد اندران شارستان
که هم شارستان بود و هم کارستان

اسیران که از بربر آورده بود
ز روم وز هر جای کازرده بود

وزین هر یکی را یکی خانه کرد
همه شارستان جای بیگانه کرد

چو از شهر یک سر بپرداختند
بگرد اندرش روستا ساختند

بیاراست بر هر سویی کشتزار
زمین برومند و هم میوه دار

ازین هریکی را یکی کار داد
چوتنها بد از کارگر یار داد

یکی پیشه کار و دگر کشت ورز
یکی آنک پیمود فرسنگ و مرز

چه بازارگان و چه یزدان‌پرست
یکی سرفراز و دگر زیردست

بیاراست آن شارستان چون بهشت
ندید اندرو چشم یک جای زشت

ورا سورستان کرد کسری به نام
که درسور یابد جهاندار کام

جز از داد و آباد کردن جهان
نبودش به دل آشکار و نهان

زمانه چو او را ز شاهی ببرد
همه تاج دیگر کسی را سپرد

چنان دان که یک سر فریبست و بس
بلندی وپستی نماند بکس

کنون جنگ خاقان و هیتال گیر
چو رزم آیدت پیش کوپال گیر

چه گوید سخنگوی باآفرین
ز شاه وز هیتال وخاقان چین