شاعران قدیم

بخش ۵ – رزم خاقان چین با هیتالیان

چنین گفت پرمایه دهقان پیر
سخن هرچ زو بشنوی یادگیر

که از نامداران با فر و داد
ز مردان جنگی به فر ونژاد

چوخاقان چینی نبود از مهان
گذشته ز کسری بگرد جهان

همان تا لب رود جیحون ز چین
برو خواندندی بداد آفرین

سپهدار با لشکر و گنج و تاج
بگلزریون بودزان روی چاج

سخنهای کسری به گرد جهان
پراگنده شد درمیان مهان

به مردی و دانایی و فرهی
بزرگی وآیین شاهنشهی

خردمند خاقان بدان روزگار
همی دوستی جست با شهریار

یکی چند بنشست با رای‌زن
همه نامداران شدند انجمن

بدان دوستی را همی جای جست
همان از رد و موبدان رای جست

یکی هدیه آراست پس بی‌شمار
همه یاد کرد از در شهریار

ز اسبان چینی و دیبای چین
ز تخت وز تاج وز تیغ و نگین

طرایف که باشد به چین اندرون
بیاراست از هر دری برهیون

ز دینار چینی ز بهر نثار
به گنجور فرمود تا سی هزار

بیاورد و با هدیه‌ها یار کرد
دگر را همه بار دینار کرد

سخنگوی مردی بجست از مهان
خردمند و گردیده گرد جهان

بفرمود تا پیش اوشد دبیر
ز خاقان یکی نامه‌ای برحریر

نبشتند برسان ارژنگ چین
سوی شاه با صد هزار آفرین

گذر مرد را سوی هیتال بود
همه ره پر از تیغ و کوپال بود

ز سغد اندرون تا به جیحون سپاه
کشیده رده پیش هیتال شاه

گوی غاتفر نام سالارشان
به جنگ اندورن نامبردارشان

چو آگه شد از کار خاقان چین
وزان هدیهٔ شهریار زمین

ز لشکر جهاندیده گان را بخواند
سخن سر به سر پیش ایشان براند

چنین گفت باسرکشان غاتفر
که مارا بدآمد ز اختر به سر

اگر شاه ایران و خاقان چین
بسازند وز دل کنند آفرین

هراسست زین دوستی بهر ما
برین روی ویران شود شهرما

بباید یکی تاختن ساختن
جهان از فرستاده پرداختن

زلشکر یکی نامور برگزید
سرافراز جنگی چنانچون سزید

بتاراج داد آن همه خواسته
هیونان واسبان آراسته

فرستاده را سر بریدند پست
ز ترکان چینی سواری نجست

چوآگاهی آمد به خاقان چین
دلش گشت پر درد و سر پر ز کین

سپه را ز قجغارباشی براند
به چین وختن نامداری نماند

ز خویشان ارجاسب وافراسیاب
نپرداخت یک تن به آرام و خواب

برفتند یکسر به گلزریون
همه سر پر از خشم و دل پر زخون

سپهدار خاقان چین سنجه بود
همی به آسمان بر زد از خاک دود

ز جوش سواران به چاچ اندرون
چو خون شد به رنگ آب گلزریون

چو آگاه شد غاتفر زان سخن
که خاقان چینی چه افگند بن

سپاهی ز هیتالیان برگزید
که گشت آفتاب ازجهان ناپدید

زبلخ وز شگنان و آموی و زم
سلیح وسپه خواست و گنج درم

ز سومان وز ترمذ و ویسه گرد
سپاهی برآمد زهرسوی گرد

ز کوه و بیابان وز ریگ و شخ
بجوشید لشکر چو مور و ملخ

چو بگذشت خاقان برود برک
توگفتی همی تیغ بارد فلک

سپاه انجمن کرد بر مای و مرغ
سیه گشت خورشید چون پر چرغ

ز بس نیزه وتیغهای بنفش
درفشیدن گونه گونه درفش

بخارا  پر از گرد وکوپال بود
که لشکرگه شاه هیتال بود

بشد غاتفر با سپاهی چو کوه
ز هیتال گرد آوردیده گروه

چو تنگ اندرآمد ز هر سو سپاه
ز تنگی ببستند بر باد راه

درخشیدن تیغهای سران
گراییدن گُرزهای گران

توگفتی که آهن زبان داردی
هوا گُرز را ترجمان داردی

یکی باد برخاست و گردی سیاه
بشد روشنایی ز خورشید و ماه

کشانی وسغدی شدند انجمن
پر از آب رو کودک و مرد وزن

که تا چون بود کارآن رزمگاه
کرا بردهد گردش هور وماه

یکی هفته آن لشکر جنگجوی
بروی اندر آورده بودند روی

به هر جای برتوده‌ای کشته بود
ز خون خاک وسنک ارغوان گشته بود

ز بس نیزه و گُرز و کوپال و تیغ
توگفتی همی سنگ بارد ز میغ

نهان شد بگرد اندرون آفتاب
پر از خاک شد چشم پران عقاب

بهشتم سوی غاتفر گشت گرد
سیه شد جهان چوشب لاژورد

شکست اندر آمد به هیتالیان
شکستی که بستنش تا سالیان

ندیدند وهرکس کزیشان بماند
به دل در همی نام یزدان بخواند

پراگنده بر هر سویی خسته بود
همه مرز پر کشته و بسته بود

همی این بدان آن بدین گفت جنگ
ندیدیم هرگز چنین با درنگ

همانا نه مردم بُدند آن سپاه
نشایست کردن بدیشان نگاه

به چهره همه دیو بودند و دد
به دل دور ز اندیشه نیک و بد

ز ژوپین وز نیزه و گُرز و تیغ
تو گفتی ندانند راه گریغ

همه چهرهٔ اژدها داشتند
همه نیزه بر ابر بگذاشتند

همه چنگ‌هاشان بسان پلنگ
نشد سیر دلشان تو گویی ز جنگ

یکی زین ز اسبان نبرداشتند
بخفتند و بر برف بگذاشتند

خورش بارگی را همه خار بود
سواری بخفتی دو بیدار بود

نداریم ما تاب خاقان چین
گذر کرد باید به ایران‌زمین

گر ای دون که فرمان برد غاتفر
ببندد به فرمان کسری کمر

سپارد بدو شهر هیتال را
فرامش کند گُرز و کوپال را

وگرنه خود از تخمهٔ خوشنواز
گزینیم جنگاوری سرفراز

که او شاد باشد بنوشین‌روان
بدو دولت پیر گردد جوان

بگوید بدو کار خاقان چین
جهانی برو بر کنند آفرین

که با فر و برزست و بخش و خرد
همی راستی را خرد پرورد

نهادست بر قیصران باژ و ساو
ندارند با او کسی زور و تاو

ز هیتالیان کودک و مرد وزن
برین یک سخن برشدند انجمن

چغانی گوی بود فرخ‌نژاد
جهانجوی پر دانش و بخش و داد

خردمند و نامش فغانیش بود
که با گنج و با لشکر خویش بود

بزرگان هیتال وخاقان چین
به شاهی برو خواندند آفرین

پس آگاهی آمد به شاه بزرگ
ز خاقان که شد نامدار سترگ

ز هیتال و گردان آن انجمن
که آمد ز خاقان بریشان شکن

ز شاه چغانی که با بخت نو
بیامد نشست از بر تخت نو

پراندیشه بنشست شاه جهان
ز گفتار بیدار کارآگهان

به ایوان بیاراست جای نشست
برفتند گردان خسروپرست

ابا موبد موبدان اردشیر
چوشاپور وچون یزدگرد دبیر

همان بخردان نماینده راه
نشستند یک سر بر تخت شاه

چنین گفت کسری که ای بخردان
جهان گشته و کار دیده ردان

یکی آگهی یافتم ناپسند
سخنهای ناخوب و ناسودمند

ز هیتال وز ترک وخاقان چین
وزان مرزبانان توران زمین

بی اندازه لشکر شدند انجمن
ز چاچ وز چین وز ترک و ختن

یکی هفته هیتال با ترک و چین
ز اسبان نبرداشتند ایچ زین

به فرجام هیتال برگشته شد
دو بهره مگر خسته و کشته شد

بدان نامداری که هیتال بود
جهانی پر از گُرز وکوپال بود

شگفتست کآمد بریشان شکست
سپهبد مباد ایچ با رای پست

اگر غاتفر داشتی نام و رای
نبردی سپهر آن سپه را ز جای

چوشد مرز هیتالیان پر ز شور
بجستند از تخم بهرام گور

نو آیین یکی شاه بنشاندند
به شاهی برو آفرین خواندند

نشستست خاقان بدان روی چاج
سرافراز با لشگر و گنج تاج

ز خویشان ارجاسب و افراسیاب
جز از مرز ایران نبینند به خواب

ز پیروزی لشکر غاتفر
همی‌برفرازد به خورشید سر

سزد گر نباشیم همداستان
که خاقان نخواند چنین داستان

که تا آن زمین پادشاهی مراست
که دارند ازو چینیان پشت راست

همه زیردستان از ایشان به رنج
سپرده بدیشان زن و مرد و گنج

چه بینید یکسر کنون اندرین
چه سازیم با ترک وخاقان چین

بزرگان داننده برخاستند
همه پاسخش را بیاراستند

گرفتند یک سر برو آفرین
که ای شاه نیک اختر و پاکدین

همه مرز هیتال آهرمنند
دورویند واین مرز را دشمنند

بریشان سزد هرچ آید ز بد
هم از شاه گفتار نیکو سزد

ازیشان اگر نیستی کین و درد
جز از خون آن شاه آزادمرد

بکشتند پیروز را ناگهان
چنان شهریاری چراغ جهان

مبادا که باشند یک روز شاد
که هرگز نخیزد ز بیداد داد

چنینست بادافره دادگر
همان بدکنش را بد آید به سر

ز خاقان اگر شاه راند سخن
که دارد به دل کین و درد کهن

سزد گر ز خویشان افراسیاب
بدآموز دارد دو دیده پرآب

دگر آنک پیروز شد دل گرفت
اگر زو بترسی نباشد شگفت

ز هیتال وز لشکر غاتفر
مکن یاد وتیمار ایشان مخور

ز خویشان ارجاسب و افراسیاب
زخاقان که بنشست ازان روی آب

به روشن روان کار ایشان بساز
تویی درجهان شاه گردن فراز

فروغ از تو گیرد روان و خرد
انوشه کسی کو روان پرورد

تو داناتری از بزرگ انجمن
نبایدت فرزانه و رای زن

تو را زیبد اندر جهان تاج وتخت
که با فر و برزی و با رای و بخت

اگر شاه سوی خراسان شود
ازین پادشاهی هراسان شود

هرآن گه که بینند بی‌شاه بوم
زمان تا زمان لشکر آید ز روم

از ایرانیان باز خواهند کین
نماند بروبوم ایران زمین

نه کس پای بر خاک ایران نهاد
نه زین پادشاهی ببد کرد یاد

اگر شاه را رای کینست وجنگ
ازو رام گردد به دریا نهنگ

چو بشنید ز ایرانیان شهریار
ز بزم وز پرخاش وز کارزار

کسی را نبد گرد رزم آرزوی
به بزم و بناز اندرون کرده خوی

بدانست شاه جهان کدخدای
که اندر دل بخردان چیست رای

چنین داد پاسخ که یزدان سپاس
کزو دارم اندر دو گیتی هراس

که ایشان نجستند جز خواب وخورد
فراموش کردند گرد نبرد

شما را بر آسایش و بزمگاه
گران شد چنینتان سر از رزمگاه

تن آسان شود هرک رنج آورد
ز رنج تنش باز گنج آورد

به نیروی یزدان سرماه را
بسیجیم یک سر همه راه را

به سوی خراسان کشم لشکری
بخواهم سپاهی ز هرکشوری

جهان از بدان پاک بی‌خوکنم
بداد ودهش کشوری نو کنم

همه نامداران فروماندند
به پوزش برو آفرین خواندند

که ای شاه پیروز با فر و داد
زمانه به دیدار توشاد باد

همه نامداران تو را بنده‌ایم
به فرمان و رایت سرافگنده‌ایم

هرآنگه که فرمان دهد کارزار
نبیند ز ما کاهلی شهریار

ازان پس چو بنشست با رای‌زن
بزرگان وکسری شدند انجمن

همی‌بود ازین گونه تا ماه نو
برآمد نشست از برگاه نو

تو گفتی که جامی ز یاقوت زرد
نهادند بر چادر لاژورد

بدیدند بر چهرهٔ شاه ماه
خروشی برآمد ز درگاه شاه

چو برزد سر از کوه رخشان چراغ
زمین شد به کردار زرین جناغ

خروش آمد و نالهٔ گاو دم
ببستند بر پیل رویینه خم

دمادم به لشکر گه آمد سپاه
تبیره زنان برگرفتند راه

بدرگاه شد یزدگرد دبیر
ابا رای‌زن موبد اردشیر

نبشتند نامه به هر کشوری
بهر نامداری و هرمهتری

که شد شاه با لشکر از بهر رزم
شما کهتری را مسازید بزم

بفرمود نامه بخاقان چین
فغانیش راهم بکرد آفرین

یکی لشکری از مداین براند
که روی زمین جز بدریا نماند

زمین کوه تاکوه یک سر سپاه
درفش جهاندار بر قلبگاه

یکی لشکری سوی گرگان کشید
که گشت آفتاب از جهان ناپدید

بیاسود چندی ز بهر شکار
همی‌گشت درکوه و در مرغزار

بسغد اندرون بود خاقان که شاه
به گرگان همی رای زد با سپاه

ز خویشان ارجاسب و افراسیاب
شده سغد یکسر چو دریای آب

همی‌گفت خاقان سپاه مرا
زمین برنتابد کلاه مرا

از ایدر سپه سوی ایران کشیم
وز ایران به دشت دلیران کشیم

همه خاک ایران به چین آوریم
همان تازیان را بدین آوریم

نمانم که کس تاج دارد نه تخت
نه اورنگ شاهی نه از تخت بخت

همی‌بود یک چند باگفت وگوی
جهانجوی با لشکری جنگجوی

چنین تا بیامد ز شاه آگهی
کز ایران بجنبید با فرهی

وزان بخت پیروزی و دستگاه
ز دریا به دریا کشیده سپاه

بپیچید خاقان چو آگاه شد
به رزم اندرون راه کوتاه شد

به اندیشه بنشست با رای‌زن
بزرگان لشکر شدند انجمن

سپهدار خاقان به دستور گفت
که این آگهی خوار نتوان نهفت

شنیدم که کسری به گرگان رسید
همه روی کشور سپه گسترید

ندارد همانا ز ما آگاهی
وگر تارک از رای دارد تهی

ز چین تا به جیحون سپاه منست
جهان زیر فر کلاه منست

مرا پیش او رفت باید به جنگ
بپوشد درم آتش نام وننگ

گماند کزو بگذری راه نیست
و گر در زمانه جز او شاه نیست

بیاگاهد اکنون چومن جنگجوی
شوم با سواران چین پیش اوی

خردمند مردی به خاقان چین
چنین گفت کای شهریار زمین

تو با شاه ایران مکن رزم یاد
مده پادشاهی و لشکر به باد

ز شاهان نجوید کسی جای اوی
مگر تیره باشد دل و رای اوی

که با فر او تخت را شاه نیست
بدیدار او در فلک ماه نیست

همی باژ خواهد ز هند وز روم
ز جایی که گنجست و آباد بوم

خداوند تاجست و زیبای تخت
جهاندار و بیدار و پیروز بخت

چوبشنید خاقان ز موبد سخن
یکی رای شایسته افگند بن

چنین گفت با کاردان راه‌جوی
که این را چه بیند خردمند روی

دوکارست پیش اندرون ناگزیر
که خامش نشاید بدن خیره خیر

که آن را به پایان جز از رنج نیست
به از بر پراگندن گنج نیست

ز دینار پوشش نیاید نه خورد
نه گستردنی روز ننگ و نبرد

بدو ایمنی باید و خوردنی
همان پوشش و نغز گستردنی

هرآنکس که از بد هراسان شود
درم خوار گیرد تن آسان شود

ز لشکر سخنگوی ده برگزید
که دانند گفتار دانا شنید

یکی نامه بنبشت با آفرین
سخندان چینی چو ار تنگ چین

برفت آن خرد یافته ده سوار
نهان پرسخن تا درشهریار

به کسری چو برداشتند آگهی
بیاراست ایوان شاهنشهی

بفرمود تا پرده برداشتند
ز درگاهشان شاد بگذاشتند

برفتند هر ده برشهریار
ابا نامه و هدیه و با نثار

جهاندار چون دید بنواختشان
ز خاقان بپرسید و بنشاختشان

نهادند سر پیش او بر زمین
بدادند پیغام خاقان چین

به چینی یکی نامه‌ای برحریر
فرستاده بنهاد پیش دبیر

دبیر آن زمان نامه خواندن گرفت
همه انجمن ماند اندر شگفت

سر نامه بود از نخست آفرین
ز دادار بر شهریار زمین

دگر سر فرازی و گنج و سپاه
سلیح وبزرگی نمودن به شاه

سه دیگر سخن آنک فغفور چین
مراخواند اندر جهان آفرین

مرا داد بی‌آرزو دخترش
نجویند جز رای من لشکرش

وزان هدیه کز پیش نزدیک شاه
فرستاد وهیتال بستد ز راه

بران کینه رفتم من از شهر چاج
که بستانم از غاتفر گنج وتاج

بدان گونه رفتم ز گلزریون
که شد لعلگون آب جیحون ز خون

چو آگاهی آمد به ماچین و چین
بگوینده برخواندیم آفرین

ز پیروزی شاه ومردانگی
خردمندی و شرم و فرزانگی

همه دوستی بودی اندرنهان
که جوییم باشهریار جهان

چو آن نامه بشنید و گفتار اوی
بزرگی ومردی وبازار اوی

فرستاده راجایگه ساختند
ستودند بسیار و بنواختند

چو خوان ومی آراستی میگسار
فرستاده راخواستی شهریار

ببودند یک ماه نزدیک شاه
به ایوان بزم و به نخچیرگاه

یکی بارگه ساخت روزی به دشت
ز گردسواران هوا تیره گشت

همه مرزبانان زرین کمر
بلوچی و گیلی به زرین سپر

سراسر بدان بارگاه آمدند
پرستنده نزدیک شاه آمدند

چوسیصدز پیلان زرین ستام
ببردند وشمشیر زرین نیام

درخشیدن تیغ و ژوپین وخشت
تو گویی که زر اندر آهن سرشت

بدیبا بیاراسته پشت پیل
بدو تخت پیروزه هم رنگ نیل

زمین پرخروش وهوا پر ز جوش
همی کر شد مردم تیزگوش

فرستادهٔ بردع وهند و روم
ز هر شهریاری ز آباد بوم

ز دشت سواران نیزه گزار
برفتند یک سر سوی شهریار

به چینی نمود آنک شاهی کراست
ز خورشید تا پشت ماهی کراست

هوا پر شد از جوش گرد سوار
زمین پرشد از آلت کار زار

به دشت اندر آورد گه ساختند
سواران جنگی همی‌تاختند

به کوپال و تیغ و بتیر و کمان
بگشتند گردنکشان یک زمان

همه دشت ژوپین‌زن و نیزه‌دار
به یک سو پیاده به یک سو سوار

فرستاده‌گان را ز هر کشوری
ز هر نامداری و هر مهتری

شگفت آمد از لشکر و ساز اوی
همان چهره و نام وآواز اوی

فرستادگان یک به دیگر به راز
بگفتند کین شاه گردن‌فراز

هنر جوید وهیچ پیچد عنان
به کردار پیکر نماید سنان

هنر گر نمودی به ما شهریار
ازو داشتی هر یکی یادگار

چو هریک برفتی برشاه خویش
سخن داشتی یارهمراه خویش

بگفتی که چون شاه نوشین‌روان
بدیده نبینند پیر و جوان

سخن هرچ گفتند اندر نهان
بگفتند با شهریار جهان

به گنجور فرمود پس شهریار
که آرد به دشت آلت کارزار

بیاورد خفتان وخود و زره
بفرمود تا برگشاید گره

گشاده برون کرد زورآزمای
نبرداشتی جوشن او زجای

همان خود و خفتان و کوپال اوی
نبرداشتی جز بر و یال اوی

کمانکش نبودی به لشکر چنوی
نه ازنامداران چنان جنگجوی

به آوردگه رفت چون پیل مست
یکی گُرزه گاو پیکر به دست

به زیر اندرون با رهٔ گامزن
ز بالای او خیره شد انجمن

خروش آمد و ناله کرنای
هم از پشت پیلان جرنگ درای

تبیره زنان پیش بردند سنج
زمین آمد از سم اسبان به رنج

شهنشاه با خود و گبر و سنان
چپ و راست گردان و پیچان عنان

فرستادگان خواندند آفرین
یکایک نهادند سر بر زمین

به ایوان شد از دشت شاه جهان
یکایک برفتند با اومهان

بفرمود تا پیش او شد دبیر
ابا موبد موبدان اردشیر

به قرطاس برنامهٔ خسروی
نویسنده بنوشت بر پهلوی

قلم چون دو رخ را به عنبر بشست
سرنامه کرد آفرین از نخست

بران دادگر کوسپهر آفرید
بلندی وتندی و مهر آفرید

همه بنده‌گانیم و او پادشاست
خرد برتوانایی او گواست

نفس جز به فرمان اونشمرد
پی مور بی او زمین نسپرد

ازو خواستم تا مگر آفرین
رساند ز ما سوی خاقان چین

نخست آنک گفتی ز هیتالیان
کزان گونه بستند بد را میان

به بیداد بر خیره خون ریختند
به دام نهاده خود آویختند

اگر بد کنش زور دارد چو شیر
نباید که باشد به یزدان دلیر

چوایشان گرفتند راه پلنگ
تو پیروز گشتی برایشان به جنگ

و دیگر که گفتی ز گنج و سپاه
ز نیروی فغفور و تخت و کلاه

کسی کز بزرگی زند داستان
نباشد خردمند همداستان

توتخت بزرگی ندیدی نه تاج
شگفت آمدت لشکر و مرز چاج

چنین باکسی گفت باید که گنج
نبیند نه لشکر نه رزم و نه رنج

بزرگان گیتی مرا دیده‌اند
کسان کم ندیدند بشنیده‌اند

که دریای چین را ندارم به آب
شود کوه از آرام من درشتاب

سراسر زمین زیر گنج منست
کجا آب وخاکست رنج منست

سه دیگر کجا دوستی خواستی
به پیوند ما دل بیاراستی

همی بزم جویی مرا نیست رزم
نه خرد کسی رزم هرگز به بزم

و دیگر که با نامبردار مرد
نجوید خردمند هرگز نبرد

بویژه که خود کرده باشد به جنگ
گه رزم جستن نجوید درنگ

بسی دیده باشد گه کارزار
نخواهد گه رزم آموزگار

دل خویش باید که درجنگ سخت
چنان رام دارد که با تاج و تخت

تو را یار بادا جهان آفرین
بماناد روشن کلاه و نگین

نهادند برنامه بر مهر شاه
بیاراست آن خسروی تاج و گاه

برسم کیان خلعت آراستند
فرستاده را پیش اوخواستند

ز پیغام هرچش به دل بود نیز
به گفتار بر نامه بفزود نیز

بخوبی برفتند ز ایوان شاه
ستایش کنان برگرفتند راه

رسیدند پس پیش خاقان چین
سراسر زبانها پر از آفرین

جهاندیده خاقان بپردخت جای
بیامد برتخت او رهنمای

فرستاده‌گان راهمه پیش خواند
ز کسری فراوان سخنها براند

نخست ازهش و دانش و رای اوی
ز گفتار و دیدار و بالای او

دگر گفت چندست با او سپاه
ازیشان که دارد نگین و کلاه

ز داد وز بیداد وز کشورش
هم از لشکر و گنج وز افسرش

فرستاده گویا زبان برگشاد
همه دیدها پیش او کرد یاد

به خاقان چین گفت کای شهریار
تواو را بدین زیردستی مدار

بدین روزگاری که ما نزد اوی
ببودیم شادان دل و تازه روی

به ایوان رزم و به دشت شکار
ندیدیم هرگز چنو شهریار

به بالای سروست و هم زور پیل
به بخشندگی همچو دریای نیل

چو برگاه باشد سپهر وفاست
به آورد گه هم نهنگ بلاست

اگر تیز گردد بغرد چو ابر
از آواز او رام گردد هژبر

وگر می‌گسارد به آواز نرم
همی دل ستاند به گفتار گرم

خجسته سرو شست بر گاه و تخت
یکی بارور شاخ زیبا درخت

همه شهر ایران سپاه ویند
پرستندگان کلاه ویند

چوسازد به دشت اندرون بارگاه
نگنجد همی درجهان آن سپاه

همه گُرزداران با زیب وفر
همه پیشکاران به زرین کمر

ز پیل وز بالا و از تخت عاج
ز اورنگ وز یاره و طوق و تاج

کس آیین او رانداند شمار
به گیتی جز از دادگر شهریار

اگر دشمنش کوه آهن شود
بر خشم او چشم سوزن شود

هرآنکس که سیر آید از روزگار
شود تیز وبا او کند کارزار

چوخاقان چین آن سخنها شنید
بپژمرد وشد چون گل شنبلید

دلش زان سخنها بدو نیم شد
وز اندیشه مغزش پر از بیم شد

پراندیشه بنشست با رای‌زن
چنین گفت با نامدار انجمن

که ای بخردان روی این کارچیست
پراندیشه وخسته ز آزار کیست

نباید که پیروز گشته به جنگ
همه نامها بازگردد به ننگ

ز هرگونهٔ موبدان خواستند
چپ و راست گفتند و آراستند

چنین گفت خاقان که اینست راه
که مردم فرستیم نزدیک شاه

به اندیشه در کار پیشی کنیم
بسازیم با شاه وخویشی کنیم

پس پرده ما بسی دخترست
که برتارک بانوان افسرست

یکی را به نام شهنشه کنیم
ز کار وی اندیشه کوته کنیم

چو پیوند سازیم با او به خون
نباشد کس اورا به بد رهنمون

بدو نازش وسرفرازی بود
وزو بگذری جنگ و بازی بود

ردان را پسند آمد این رای‌شاه
به آواز گفتند کاین است راه

ز لشکر سه پرمایه را برگزید
که گویند و دانند پاسخ شنید

درگنج دینار بگشاد و گفت
که گوهر چرا باید اندر نهفت

اگر نام راباید و ننگ را
وگر بخشش و رزم و آهنگ را

یکی هدیه‌ای ساخت کاندر جهان
کسی آن ندید از کهان ومهان

دبیر جهاندیده را پیش خواند
سخن هرچ بودش به دل در براند

نخست آفرین کرد برکردگار
توانا ودانا و پروردگار

خداوند کیوان و خورشید وماه
خداوند پیروزی ودستگاه

ز بنده نخواهد جز از راستی
نجوید به داد اندرون کاستی

ازو باد برشاه ایران درود
خداوند شمشیر و کوپال و خود

خداوند دانایی وتاج وتخت
ز پیروزگر یافته کام و بخت

بداند جهاندار خسرونژاد
خردمند با سنگ و فرهنگ و راد

که مردم به مردم بوند ارجمند
اگر چند باشد بزرگ و بلند

فرستادگان خردمند من
که بودند نزدیک پیوند من

ازان بارگه چون بدین بارگاه
رسیدند وگفتند چندی ز شاه

ز داد وخردمندی و بخت اوی
ز تاج و سرافرازی و تخت اوی

چنان آرزو خاست کز فر تو
بباشیم در سایهٔ پر تو

گرامی‌ تر از خون دل چیز نیست
هنرمند فرزند با دل یکیست

یکی پاک دامن که آهسته‌تر
فزون‌تر بدیدار وشایسته‌تر

بخواهد ز من گر پسند آیدش
همانا که این سودمند آیدش

نباشد جدا مرز ایران ز چین
فزاید ز ما درجهان آفرین

پس اندر نبشتند چینی حریر
ببردند با مهر پیش وزیر

سه مرد گرانمایه وچرب‌گوی
گزین کرد خاقان ز خویشان اوی

برفتند زان بارگاه بلند
به ایران به نزدیک شاه ارجمند

چو بشنید کسری بیاراست تاج
نشست از بر خسروی تخت عاج

سه مرد گرانمایه و هوشمند
رسیدند نزدیک تخت بلند

سه بدره ز دینار چون سی هزار
ببردند و کردند پیشش نثار

ز زرین و سیمین و دیبای چین
درفشان‌تر ازآسمان بر زمین

فرستادگان را چو بنشاختند
به چینی زبان آفرین ساختند

سزاوار ایشان یکی جایگاه
همانگه بیاراست دستور شاه

بگشت اندرین نیز یک شب سپهر
چو برزد سر از کوه تابنده مهر

نشست از برتخت پیروز شاه
ز یاقوت بنهاد بر سر کلاه

بفرمود تاموبد و رای‌زن
برفتند با نامدار انجمن

چنین گفت کان نامهٔ برحریر
بیارند و بنهند پیش دبیر

همه نامداران نشستند گرد
خرامان بر شاه شد یزدگرد

چو آن نامه بر شاه ایران بخواند
همه انجمن در شگفتی بماند

ز بس خوبی و پوزش وآفرین
که پیدا بد از گفت خاقان چین

همه سرفرازان پرهیزکار
ستایش گرفتند برشهریار

که یزدان سپاس و بدویم پناه
که ننشست یک شاه بر پیشگاه

به پیروزی و فرو اورند شاه
بخوبی ونرمی و پیوند شاه

همه دشمنان پیش تو بنده‌اند
وگر کهتری راسرافگنده‌اند

همه بیم زان لشکر چاج بود
ز خاقان که با گنج و با تاج بود

به فر شهنشاه شد نیک‌خواه
همی راه جوید به نزدیک شاه

هرآنکس که دارد ز گردان خرد
تن آسانی و راستی پرورد

چودانست خاقان که او تاو شاه
ندارد به پیوند او جست راه

نباید بدین کار کردن درنگ
که کس را ز پیوند اونیست ننگ

ز چین تا بخارا سپاه ویند
همه مهتران نیک خواه ویند

چو بشنید گفتار آن بخردان
بزرگان و بیداردل موبدان

ز بیگانه ایوان بپرداختند
فرستاده را پیش بنشاختند

شهنشاه بسیار بنواختشان
به نزدیکی تخت بنشاختشان

پیام جهاندار بگزاردند
براسب سخن پای بفشاردند

چو بشنید شاه آن سخنهای گرم
ز گردان چینی به آواز نرم

چنین داد پاسخ که خاقان چین
بزرگست و با دانش وآفرین

به فرزند پیوند جوید همی
رخ دوستی را بشوید همی

هرآنکس که دارد روانش خرد
به چشم خرد کارها بنگرد

بسازیم و این رای فرخ نهیم
سخن هرچ گفته‌ست پاسخ دهیم

چنان باید اکنون که خاقان چین
دل ماکند شاد بر به گزین

کسی را فرستم که دارد خرد
شبستان او سر به سر بنگرد

یکی برگزیند که نامی ترست
به خاقان چین برگرامی ترست

ببیند که تا چون بود مادرش
بود از نژاد کیان گوهرش

چواین کرده باشد که کردیم یاد
سخن را به پیوستگی داد داد

فرستادگان خواندند آفرین
که از شاه شادست خاقان چین

که در پرده پوشیده رویان اوی
ز دیدار آنکس نپوشند روی

شهنشاه بشنید ز ایشان سخن
برو تازه شد روزگار کهن

نویسندهٔ نامه را پیش خواند
ز خاقان فراوان سخنها براند

بفرمود تا نامه پاسخ نبشت
گزیده سخنهای فرخ نبشت

نخست آفرین کرد بر کردگار
جهاندار پیروز و پروردگار

به فرمان اویست گیتی به پای
همویست بر نیک و بد رهنمای

کسی راکه خواهد کند ارجمند
ز پستی برآرد به چرخ بلند

دگر مانده اندر بد روزگار
چو نیکی نخواهد بدو کردگار

بهرنیکی از وی شناسم سپاس
وگر بد کنم زو دل اندر هراس

نباید که جان باشد اندر تنم
اگر بیم و امید از و برکنم

رسید این فرستادهٔ به آفرین
ابا گرم گفتار خاقان چین

شنیدم ز پیوستگی هرچ گفت
ز پاکان که او دارد اندر نهفت

مرا شاد شد دل زپیوند تو
بویژه ز پوشیده فرزند تو

فرستادم اینک یکی هوشمند
که دارد خرد جان او را ببند

بیاید بگوید همه راز من
ز فرجام پیوند و آغاز من

همیشه تن و جانت پرشرم باد
دلت شاد و پشتت به ما گرم باد

نویسنده چون خامه بیکار گشت
بیاراست قرطاس واندر نوشت

همان چون سرشک قلم کرد خشک
نهادند مهری بروبر ز مشک

برایشان یکی خلعت افگند شاه
کزان ماند اندر شگفتی سپاه

گزین کرد کسری خردمند و راد
کجا نام او بود مهران ستاد

ز ایرانیان نامور صد سوار
سخنگوی و شایسته و نامدار

چنین گفت کسری به مهران ستاد
که رو شاد و پیروز با مهر و داد

زبان وگمان بایدت چرب‌گوی
خرد رهنمای ودل آزر مجوی

شبستان او را نگه کن نخست
بد و نیک بایدکه دانی درست

به آرایش چهره و فر و زیب
نباید که گیرندت اندر فریب

پس پردهٔ او بسی درخترست
که با فر و بالا و با افسرست

پرستار زاده نیاید به کار
اگر چند باشد پدر شهریار

نگر تا کدامست با شرم و داد
به مادر که دارد ز خاتون نژاد

نبیره جهاندار فغفور چین
ز پشت سپهدار خاقان چین

اگر گوهرتن بود با نژاد
جهان زو شود شاد او نیز شاد

چوبشنید مهران ستاد این ز شاه
بسی آفرین کرد بر تاج و گاه

برفت از بر گاه گیتی‌فروز
به فرخنده فال و بخرداد روز

به خاقان چین آگهی شد که شاه
فرستاده مهران ستاد و سپاه

چوآمد به نزدیک خاقان چین
زمین را ببوسید و کرد آفرین

جهانجوی چون دید بنواختش
یکی نامور جایگه ساختش

ازان کارخاقان پراندیشه گشت
به سوی شبستان خاتون گذشت

سخنهای نوشین‌روان برگشاد
ز گنج وز لشکر بسی کرد یاد

بدو گفت کین شاه نوشین‌روان
جوانست و بیدار و دولت جوان

یکی دختری داد باید بدوی
که ما را فزاید بدو آبروی

تو را در پس پرده یک دخترست
کجا بر سر بانوان افسرست

مرا آرزویست از مهر اوی
که دیده نبردارم از چهر اوی

چهارست نیز از پرستندگان
پرستار و بیداردل بندگان

از ایشان یکی را سپارم بدوی
برآسایم از جنگ وز گفت و گوی

بدو گفت خاتون که با رای تو
نگیرد کس اندر جهان جای تو

برین گونه یک شب بپیمود خواب
چنین تا برآمد ز کوه آفتاب

بیامد بدر گاه مهران ستاد
برتخت او رفت و نامه بداد

چوآن نامه برخواند خاقان چین
ز پیمان بخندید وز به گزین

کلید شبستان بدو داد و گفت
برو تا کرا بینی اندر نهفت

پرستار با او بیامد چهار
که خاقان بدیشان بدی استوار

چومهران ستاد آن سخنها شنید
بیاورد با استواران کلید

درحجره بگشاد و اندر شدند
پرستندگان داستانها زدند

که آن راکه اکنون تو بینی بداد
ستاره ندیدست و خورشید و باد

شبستان بهشتی شد آراسته
پر از ماه و خورشید و پرخواسته

پری چهره بر گاه بنشست پنج
همه برسران تاج و در زیر گنج

مگر دخت خاتون که افسر نداشت
همان یاره وطوق وگوهرنداشت

یکی جامهٔ کهنه بد بر برش
کلاهی زمشک ایزدی بر سرش

ز  کرده به رخ بر نگارش نبود
جز آرایش کردگارش نبود

یکی سرو بد بر سرش ماه نو
فروزان ز دیدار او گاه نو

چومهران ستاد اندرو بنگرید
یکی را بدیدار چون او ندید

بدانست بینادل رای راد
که دورند خاقان وخاتون ز داد

به دستار ودستان همی چشم اوی
بپوشید وزان تازه شد خشم اوی

پرستنده را گفت نزدیک شاه
فراوان بود یاره و تاج و گاه

من این را که بی‌تاج و آرایشست
گزیدم که این اندر افزایشست

به رنج از پی به گزین آمدم
نه از بهر دیبای چین آمدم

بدو گفت خاتون که ای مرد پیر
نگویی همی یک سخن دلپذیر

تو آن را که با فر و زیبست و رای
دل فروز گشته رسیده به جای

به بالای سرو و به رخ چون بهار
بداند پرستیدن شهریار

همی کودکی نارسیده به جای
برو برگزینی نه ای پاکرای

چنین پاسخ آورد مهران ستاد
که خاقان اگر سر بپیچد ز داد

بداند که شاه جهان کدخدای
بخواند مرا نیز ناپاک رای

من این را پسندم که بی‌تخت عاج
ندارد ز بن یاره وطوق وتاج

اگر مهتران این نبینند رای
چو فرمان بود باز گردم به جای

نگه کرد خاقان به گفتار اوی
شگفت آمدش رای وکردار اوی

بدانست کان پیر پاکیزه مغز
بزرگست و شایسته کار نغز

خردمند بنشست با رای‌زن
بپالود زایوان شاه انجمن

چو پردخته شد جایگاه نشست
برفتند با زیج رومی بدست

ستاره شناسان و کندآوران
هرآنکس که بودند ز ایشان سران

بفرمود تا هر کرا بود مهر
بجستند یک سر شمار سپهر

همی‌کرد موبد به اختر نگاه
زکردار خاقان و پیوند شاه

چنین گفت فرجام کای شهریار
دلت را ببد هیچ رنجه مدار

که این کار جز بر بهی نگذرد
ببد رای دشمن جهان نسپرد

چنینست راز سپهر بلند
همان گردش اختر سودمند

کزین دخت خاقان وز پشت شاه
بیاید یکی شاه زیبای گاه

برو شهریاران کنند آفرین
همان پرهنر سرفرازان چین

چو بشنید خاقان دلش گشت خوش
بخندید خاتون خورشیدفش

چو از چاره دلها بپرداختند
فرستاده را پیش بنشاختند

بگفتند چیزی که بایست گفت
ز فرزند خاتون که بد در نهفت

بپذرفت مهران ستاد از پدر
به نام شهنشاه پیروزگر

میانجی بپذرفت خاقان به داد
همان راکه دارد ز خاتون نژاد

پرستندگان با نثار آمدند
به شادی بر شهریار آمدند

وزان پس یکی گنج آراسته
بدو در ز هر گونه‌ای خواسته

ز دینار و ز گوهر و طوق و تاج
همان مهر پیروزه و تخت عاج

یکی دیگر ازعود هندی به زر
برو بافته چند گونه گهر

ابا هر یکی افسری شاهوار
صد اسب و صد استر به زین و به بار

شتر بارکرده ز دیبای چین
بیاراسته پشت اسبان به زین

چهل را ز دیبای زربفت گون
کشیده زبر جد به زر اندرون

صد اشتر ز گستردنی بار کرد
پرستنده سیصد پدیدار کرد

همی‌بود تاهرکسی برنشست
برآیین چین با درفشی بدست

بفرمود خاقان پیروزبخت
که بنهند برکوههٔ پیل تخت

برو بافته شوشهٔ سیم و زر
به شوشه درون چند گونه گهر

درفشی درفشان به دیبای چین
که پیدا نبودی ز دیبا زمین

به صد مردش از جای برداشتند
ز هامون به گردون برافراشتند

ز دیبا بیاراست مهدی به زر
به مهد اندرون نابسوده گهر

چو سیصد پرستار با ماهروی
برفتند شادان‌دل و راه‌جوی

فرستاد فرزند را نزد شاه
سپاهی همی‌رفت با او به راه

پرستنده پنجاه و خادم چهل
برو برگذشتند شادان به دل

چوپردخته شد زان بیامد دبیر
بیاورد مشک و گلاب وحریر

یکی نامه بنوشت ار تنگ‌وار
پر آرایش و بوی و رنگ و نگار

نخستین ستود آفریننده را
جهاندار و بیدار و بیننده را

که هرچیز کو سازد اندر بوش
بران سو بود بندگان را روش

شهنشاه ایران مرا افسرست
نه پیوند او از پی دخترست

که تامن شنیدستم از بخردان
بزرگان و بیدار دل موبدان

ز فر و بزرگی و اورند شاه
بجستم همی رای و پیوند شاه

که اندر جهان سر به سر دادگر
جهاندار چون او نبندد کمر

به مردی و پیروزی و دستگاه
به فر و بنیرو و تخت و کلاه

به رادی و دانش به رای وخرد
ورا دین یزدان همی‌پرورد

فرستادم اینک جهان بین خویش
سوی شاه کسری به آیین خویش

بفرموده‌ام تا بود بنده‌وار
چوشاید پس پردهٔ شهریار

خرد گیرد از فر و فرهنگ اوی
بیاموزد آیین و آهنگ اوی

که بخت وخرد رهنمون تو باد
بزرگی ودانش ستون تو باد

نهادند مهر از بر مشک چین
فرستاده را داد و کرد آفرین

یکی خلعت از بهر مهران ستاد
بیاراست کان کس ندارد به یاد

که دادی کسی از مهان جهان
فرستاده را آشکار ونهان

همان نیز یارانش را هدیه داد
ز دینار وز مشکشان کرد شاد

همی‌رفت با دختر وخواسته
سواران و پیلان آراسته

چنین تا لب رود جیحون کشید
به مژگان همی از دلش خون کشید

همی‌بود تا رود بگذاشتند
ز خشکی بران روی برداشتند

ز جیحون دلی پر زخون بازگشت
ز فرزند با درد انباز گشت

جو آگاهی آمد ز مهران ستاد
همی هر کس آن مژده را هدیه داد

یکایک همی‌خواندند آفرین
ابرشاه ایران وسالار چین

دلی شاد با هدیه و با نثار
همه مهربان و همه دوستار

ببستند آذین به شهر و به راه
درم ریختند از بر تخت شاه

به آموی و راه بیابان مرو
زمین بود یک سر چو پر تذرو

چنین تا به بسطام وگرگان رسید
تو گفتی زمین آسمان را ندید

زآیین که بستند بر شهر و دشت
براهی که لشکر همی‌برگذشت

وز ایران همه کودک و مرد و زن
به راه بت چین شدند انجمن

ز بالا بر ایشان گهر ریختند
به پی زعفران و درم بیختند

برآمیخته طشتهای خلوق
جهان پرشد از نالهٔ کوس و بوق

همه یال اسبان پر از مشک ومی
شکر با درم ریخته زیر پی

ز بس نالهٔ نای و چنگ و رباب
نبد بر زمین جای آرام وخواب

چوآمد بت اندر شبستان شاه
به مهد اندرون کرد کسری نگاه

یکی سرو دین از برش گرد ماه
نهاده به مه بر ز عنبر کلاه

کلاهی به کردار مشکین زره
ز گوهر کشیده گره برگره

گره بسته از تار و برتافته
به افسون یک اندر دگر بافته

چو از غالیه برگل انگشتری
همه زیر انگشتری مشتری

درو شاه نوشین‌روان خیره ماند
برو نام یزدان فراوان بخواند

سزاوار او جای بگزید شاه
بیاراستند از پی ماه گاه

چو آگاهی آمد به خاقان چین
ز ایران و ز شاه ایران زمین

وزان شادمانی به فرزند اوی
شدن شاد وخرم به پیوند اوی

بپردخت سغد وسمرقند وچاج
به قجغار باشی فرستاد تاج

ازین شهرها چون برفت آن سپاه
همی مرزبانان فرستاد شاه

جهان شد پر از داد نوشین‌روان
بخفتند بردشت پیر و جوان

یکایک همی‌خواندند آفرین
ز هر جای برشهریار زمین

همه دست برداشته به آسمان
که ای کردگار مکان و زمان

تو این داد بر شاه کسری بدار
بگردان ز جانش بد روزگار

که از فر و اورند او در جهان
بدی دور گشت آشکار و نهان

به نخجیر چون او به گرگان رسید
گشاده کسی روی خاقان ندید

بشد خواب وخورد از سواران چین
سواری نبرداشت از اسب زین

پراگنده شد ترک سیصد هزار
به جایی نبد کوشش کارزار

کمانی نبایست کردن به زه
نه که بد از ایدر نه چینی نه مه

بدین سان بود فر و برز کیان
به نخچیر آهنگ شیر ژیان

که نام وی و اختر شاه بود
که هم تخت و هم بخت همراه بود

وزان پس بزرگان شدند انجمن
از آموی تا شهر چاچ و ختن

بگفتند کاین شهرهای فراخ
پر از باغ و میدان و ایوان و کاخ

ز چاچ و برک تا سمرقند و سغد
بسی بود ویران و آرام جغد

چغانی وسومان وختلان و بلخ
شده روز بر هر کسی تار و تلخ

بخارا وخوارزم وآموی و زم
بسی یاد دارمی با درد و غم

ز بیداد وز رنج افراسیاب
کسی را نبد جای آرام وخواب

چوکیخسرو آمد برستیم از اوی
جهانی برآسود از گفت وگوی

ازان پس چو ارجاسب شد زورمند
شد این مرزها پر ز درد وگزند

از ایران چو گشتاسب آمد به جنگ
ندید ایچ ارجاسب جای درنگ

برآسود گیتی ز کردار اوی
که هرگز مبادا فلک یاراوی

ازان پس چونرسی سپهدار شد
همه شهرها پر ز تیمار شد

چوشاپور ارمزد بگرفت جای
ندانست نرسی سرش را ز پای

جهان سوی داد آمد و ایمنی
ز بد بسته شد دست آهرمنی

چوخاقان جهان بستد از یزدگرد
ببد تیزدستی برآورد گرد

بیامد جهاندار بهرام گور
ازو گشت خاقان پر از درد و شور

شد از داد او شهرها چون بهشت
پراگنده شد کار ناخوب و زشت

به هنگام پیروز چون خوشنواز
جهان کرد پر درد و گرم و گداز

مبادا فغانیش فرزند اوی
مه خویشان مه تخت ومه اورند اوی

جهاندار کسری کنون مرز ما
بپذرفت و پرمایه شد ارز ما

بماناد تا جاودان این بر اوی
جهان سر به سر چون تن و چون سر اوی

که از وی زمین داد بیند کنون
نبینیم رنج ونه ریزیم خون

ازان پس ز هیتال وترک وختن
به گلزریون برشدند انجمن

به هر سو که بد موبدی کاردان
ردی پاک وهشیار و بسیاردان

ز پیران هرآنکس که بد رای‌زن
بروبر ز ترکان شدند انجمن

چنان رای دیدند یک سر سپاه
که آیند با هدیه نزدیک شاه

چو نزدیک نوشین‌روان آمدند
همه یک دل و یک زبان آمدند

چنان گشت ز انبوه درگاه شاه
که بستند برمور و بر پشه راه

همه برنهادند سر برزمین
همه شاه راخواندند آفرین

بگفتند کای شاه ما بنده‌ایم
به فرمان تو در جهان زنده‌ایم

همه سرفرازیم با ساز جنگ
به هامون بدریم چرم پلنگ

شهنشاه پذرفت ز ایشان نثار
برستند پاک از بد روزگار

از ایشان فغانیش بد پیشرو
سپاهی پسش جنگ سازان نو

ز گردان چو خشنود شد شهریار
بیامد به درگاه سالار بار

بپرسید بسیار و بنواختشان
بهر برزنی جایگه ساختشان

وزان پس شهنشاه یزدان‌پرست
به خاک آمد از جایگاه نشست

ستایش همی‌کرد برکردگار
که ای برتر از گردش روزگار

تو دادی مرا فر و فرهنگ و رای
تو باشی بهر نیکی‌ای رهنمای

هر آنکس که یابد ز من آگهی
ازین پس نجوید کلاه مهی

همه کهتری را بسازند کار
ندارد کسی زهرهٔ کارزار

به کوه اندرون مرغ و ماهی بر آب
چو من خفته باشم نجویند خواب

همه دام ودد پاسبان منند
مهان جهان کهتران منند

کرا برگزینی تو او خوار نیست
جهان را جز از تو جهاندار نیست

تو نیرو دهی تا مگر در جهان
نخسبد ز من مور خسته روان

چنین پیش یزدان فراوان گریست
نگر تا چنین درجهان شاه کیست

به تخت آمد از جایگه نماز
ز گرگان برفتن گرفتند ساز

برآمد خروشیدن گاودم
ز درگاه آواز رویینه خم

سپه برنشست و بنه برنهاد
ز یزدان نیکی دهش کرد یاد

ز دینار و دیبا و تاج و کمر
ز گنج درم هم ز در و گهر

ز اسبان و پوشیده رویان و تاج
دگر مهد پیروزه و تخت عاج

نشستند بر زین پرستندگان
بت آرای وهرگونه‌ای بندگان

فرستاد یکسر سوی طیسفون
شبستان چینی به پیش اندرون

به فرخنده فال و به روز آسمان
برفتند گرد اندرش خادمان

سرموبدان بود مهران ستاد
بشد با شبستان خاقان نژاد

سوی طیسفون رفت گنج و بنه
سپاهی نماند از یلان یک تنه

همه ویژه گردان آزداگان
بیامد سوی آذرآبادگان

سپاهی بیامد ز هر کشوری
ز گیلان و ز دیلمان لشکری

ز کوه بلوج و ز دشت سروچ
گرازان برفتند گردان کوچ

همه پاک با هدیه و با نثار
به پیش سراپردهٔ شهریار

بدان شهرشد شهریار بزرگ
که ازمیش کوته کند چنگ گرگ

به فر جهاندار کسری سپهر
دگرگونه‌تر شد به کین و به مهر

به شهری کجا برگذشتی سپاه
نیازارد زان کشتمندی به راه

نجستی کسی ازکسی نان وآب
بره‌بر بیاراستی جای خواب

برینسان همی گرد گیتی بگشت
نگه کرد هرجای هامون و دشت

جهان دید یک سر پر از کشتمند
در و دشت پرگاو و پرگوسفند

زمینی که آباد هرگز نبود
بروبر ندیدند کشت و درود

نگه کرد کسری برومند یافت
بهرخانه‌ای چند فرزند یافت

خمیده سر از بار شاخ درخت
به فر جهاندار بیداربخت

به منزل رسیدند نزدیک شاه
فرستادهٔ قیصر آمد به راه

ابا هدیه و جامه و سیم و زر
ز دیبای رومی و چینی کمر

نثاری که پوشیده شد روی بوم
چنان باژ هرگز نیامد ز روم

ز دینار پر کرده ده چرم گاو
سه ساله فرستاده شد باژ و ساو

ز قیصر یکی نامه‌ای با نثار
نبشته سوی نامور شهریار

فرستاده را پیش بنشاندند
نگه کرد و نامه برو خواندند

بسی نرم پیغامها داده بود
ز چیزی که پیشش فرستاده بود

کزین پس فزون‌تر فرستیم چیز
که این ساو بد باژ بایست نیز

بپذرفت شاه آنک او دید رنج
فرستاد یکسر همه سوی گنج

وزان تخت شاه اندر آمد به اسب
همی‌راند تا خان آذرگشسب

چو از دور جای پرستش بدید
شد از آب دیده رخش ناپدید

فرود آمد از اسب برسم بدست
به زمزم همی‌گفت ولب را ببست

همان پیش آتش ستایش گرفت
جهان آفرین را نیایش گرفت

همه زر و گوهر فزونی که برد
سراسر به گنجور آتش سپرد

پراگند بر موبدان سیم و زر
همه جامه بخشیدشان با گهر

همه موبدان زو توانگر شدند
نیایش کنان پیش آذر شدند

به زمزم همی‌خواندند آفرین
بران دادگر شهریار زمین

و زانجا بیامد سوی طیسفون
زمین شد ز لشکر که بیستون

ز بس خواسته کان پراگنده شد
ز زر و درم کشور آگنده شد

وزان شهر سوی مداین کشید
که آنجا بدی گنجها را کلید

گلستان چین با چهل اوستاد
همی‌راند در پیش مهران ستاد

چو کسری بیامد برتخت خویش
گرازان و انباز با بخت خویش

جهان چون بهشتی شد آراسته
ز داد و ز خوبی پر از خواسته

نشستند شاهان ز آویختن
به هر جای بیداد و خون ریختن

جهان پر شد از فره ایزدی
ببستند گفتی دو دست از بدی

ندانست کس غارت و تاختن
دگر دست سوی بدی آختن

جهانی به فرمان شاه آمدند
ز کژی و تاری به راه آمدند

کسی کو بره بر درم ریختی
ازان خواسته دزد بگریختی

ز دیبا و دینار بر خشک و آب
به رخشنده روز و به هنگام خواب

بپیوست نامه به هر کشوری
به هرنامداری و هر مهتری

ز بازارگانان ترک و ز چین
ز سقلاب وهرکشوری همچنین

ز بس نافهٔ مشک و چینی پرند
از آرایش روم وز بوی هند

شد ایران به کردار خرم بهشت
همه خاک عنبر شد و زر خشت

جهانی به ایران نهادند روی
بر آسوده از رنج وز گفت وگوی

گلابست گویی هوا را سرشک
بر آسوده از رنج مرد و پزشک

ببارید برگل به هنگام نم
نبد کشتورزی ز باران دژم

جهان گشت پرسبزه وچارپای
در و دشت گل بود و بام سرای

همه رودها همچو دریا شده
به پالیز گلبن ثریا شده

به ایران زبانها بیاموختند
روانها بدانش برافروختند

ز بازارگانان هر مرز و بوم
ز ترک و ز چین و ز سقلاب و روم

ستایش گرفتند بر رهنمای
فزایش گرفت از گیا چارپای

هرآنکس که از دانش آگاه بود
ز گویندگان بر در شاه بود

رد وموبد و بخردان ارجمند
بداندیش ترسان ز بیم گزند

چوخورشید گیتی بیاراستی
خروشی ز درگاه برخاستی

که ای زیردستان شاه جهان
مدارید یک تن بد اندر نهان

هرآنکس که از کار دیده‌ست رنج
نیابد به اندازهٔ رنج گنج

بگویند یکسر به سالار بار
کز آنکس کند مزد او خواستار

وگر فام خواهی بیاید ز راه
درم خواهد از مرد بی‌دستگاه

نباید که یابد تهیدست رنج
که گنجور فامش بتوزد ز گنج

کسی کو کند در زن کس نگاه
چوخصمش بیاید به درگاه شاه

نبیند مگر چاه ودار بلند
که با دار تیرست و با چاه بند

وگر اسب یابند جایی یله
که دهقان بدر بر کند زان گله

بریزند خونش بران کشتمند
برد گوشت آنکس که یابد گزند

پیاده بماند سوارش ز اسب
به پوزش رود نزد آذرگشسب

عرض بسترد نام دیوان اوی
به پای اندر آرند ایوان اوی

گناهی نباشد کم و بیش ازین
ز پستر بود آنک بد پیش ازین

نباشد بران شاه همداستان
بدر بر نخواهد جز از راستان

هرآنکس که نپسندد این راه ما
مبادا که باشد به درگاه ما

جهاندار یک روز بنشست شاد
بزرگان داننده را بار داد

سخن گفت خندان و بگشاد چهر
بر تخت بنشست بوزرجمهر

یکی آفرین کرد بر کردگار
خداوند پیروز و پروردگار

چنین گفت کای داور تازه‌روی
که بر تو نیابد سخن زشت‌گوی

خجسته شهنشاه پیروزگر
جهاندار با دانش و با گهر

نبشتم سخن چند بر پهلوی
ابر دفتر و کاغذ خسروی

سپردم به گنجور تا روزگار
برآید بخواند مگر شهریار

بدیدم که این گنبد دیرساز
نخواهد همی لب گشادن به راز

اگر مرد برخیزد از تخت بزم
نهد بر کف خویش جان را برزم

زمین را بپردازد از دشمنان
شود ایمن از رنج آهرمنان

شود پادشا بر جهان سر‌به‌سر
بیابد سخنها همه دربدر

شود دستگاهش چو خواهد فراخ
کند گلشن و باغ و میدان و کاخ

نهد گنج و فرزند گرد آورد
بسی روز برآرزو بشمرد

فراز آورد لشکر و خواسته
شود کاخ و ایوانش آراسته

گر ای دون که درویش‌باشد به رنج
فراز آرد از هر سویی نام و گنج

ز روی ریا هرچ گرد آورد
ز صد سال بودنش برنگذرد

شود خاک وبی‌بر شود رنج اوی
به دشمن بماند همه گنج اوی

نه فرزند ماند نه تخت و کلاه
نه ایوان شاهی نه گنج و سپاه

چو بشنید آن جستن و باد اوی
ز گیتی نگیرد کسی‌یاد اوی

بدین کار چون بگذرد روزگار
ازو نام نیکی بود یادگار

ز گیتی دوچیزیست جاوید بس
دگر هرچ‌باشد نماند به کس

سخن گفتن نغز و کردار نیک
نگردد کهن تا جهانست ریک

بدین سان بود گردش روزگار
خنک مرد با شرم و پرهیزگار

مکن شهریارا گنه تا توان
بویژه کزو شرم دارد روان

بی‌آزاری و سودمندی گزین
که اینست فرهنگ آیین و دین

ز من یادگارست چندی سخن
گمانم که هرگز نگردد کهن

چو بگشاد روشن دل شهریار
فروان سخن کرد زو خواستار

بدو گفت فرخ کدامست مرد
که دارد دلی شاد بی‌باد سرد

چنین گفت کانکو بود بیگناه
نبردست آهرمن او را ز راه

بپرسیدش از کژی و راه دیو
ز راه جهاندار کیهان خدیو

بدو گفت فرمان یزدان بهیست
که اندر دوگیتی ازو فرهیست

دربرتری راه آهرمنست
که مرد پرستنده را دشمنست

خنک درجهان مرد پیمان منش
که پاکی وشرمست پیرامنش

چوجانش تنش را نگهبان بود
همه زندگانیش آسان بود

بماند بدو رادی و راستی
نکوبد درکژی وکاستی

هران چیز کان بهره تن بود
روانش پس از مرگ روشن بود

ازین هر دو چیزی ندارد دریغ
که بهر نیامست گر بهر تیغ

کسی کو بود بر خرد پادشا
روان را ندارد به راه هوا

سخن نشنو ازمرد افزون منش
که با جان روشن بود بدکنش

چوخستو بیاید به دیگر سرای
هم ایدر پر از درد ماند به جای

کزین بگذری سفله آن را شناس
که از پاک یزدان ندارد سپاس

دریغ آیدش بهرهٔ تن ز تن
شود ز آرزوها ببندد دهن

همان بهر جانش که دانش بود
نداند نه از دانشی بشنود

بپرسید کسری که از کهتران
کرا باشد اندیشهٔ مهتران

چنین گفت کان کس که داناترست
بهر آرزو بر تواناترست

کدامست دانا بدوشاه گفت
که دانش بود مرد را درنهفت

چنین گفت کان کو به فرمان دیو
نپردازد از راه کیهان خدیو

ده‌اند اهرمن هم به نیروی شیر
که آرند جان وخرد را به زیر

بدو گفت کسری که ده دیو چیست
کزیشان خرد را بباید گریست

چنین داد پاسخ که آز و نیاز
دو دیوند با زور و گردن فراز

دگر خشم و رشک است و ننگ است و کین
چو نمام و دوروی و ناپاک دین

دهم آنک از کس ندارد سپاس
به نیکی وهم نیست یزدان شناس

بدو گفت ازین شوم ده باگزند
کدامست آهرمن زورمند

چنین داد پاسخ به کسری که آز
ستمکاره دیوی بود دیرساز

که او را نبینند خشنود ایچ
همه درفزونیش باشد بسیچ

نیاز آنک او را ز اندوه و درد
همی کور بینند و رخساره زرد

کزین بگذری خسروا دیو رشک
یکی دردمندی بود بی‌پزشک

اگر در زمانه کسی بی‌گزند
به تندی شود جان او دردمند

دگر ننگ دیوی بود با ستیز
همیشه ببد کرده چنگال تیز

دگر دیو کینست پرخشم وجوش
ز مردم بتابد گه خشم هوش

نه بخشایش آرد بروبر نه مهر
دژآگاه دیوی پرآژنگ چهر

دگر دیو نمام کو جز دروغ
نداند نراند سخن با فروغ

بماند سخن چین ودوروی دیو
بریده دل از بیم کیهان خدیو

میان دوتن کین وجنگ آورد
بکوشد که پیوستگی بشکرد

دگر دیو بی‌دانش وناسپاس
نباشد خردمند و نیکی شناس

به نزدیک او رای و شرم اندکیست
به چشمش بدو نیک هردو یکیست

ز دانا بپرسید پس شهریار
که چون دیو با دل کند کارزار

ببنده چه دادست کیهان خدیو
که از کار کوته کند دست دیو

چنین داد پاسخ که دست خرد
ز کردار آهرمنان بگذرد

خرد باد جان تو را رهنمون
که راهی درازست پیش اندرون

ز شمشیر دیوان خرد جوشنست
دل وجان داننده زو روشنست

گذشته سخن یاد دارد خرد
به دانش روان را همی‌پرورد

وگر خود بود آنک خوانیم خیم
که با او ندارد دل از دیو بیم

جهان خوش بود بردل نیک‌خوی
نگردد بگرد در آرزوی

سخنهای باینده گویم کنون
که دلرا به شادی بود رهنمون

همیشه خردمند و امیدوار
نبیند جز از شادی روزگار

نیندیشد از کار بد یک زمان
ره راست گیرد نگیرد کمان

دگر هر که خشنود باشد به گنج
نیازد نیارد تنش را به رنج

کسی کو به گنج و درم ننگرد
همه روز او بر خوشی بگذرد

دگر دین یزدان پرستست و بس
به رنج و به گنج و به آزرم کس

ز فرمان یزدان نگردد سرش
سرشت بدی نیست هم گوهرش

برین همنشانست پرهیز نیز
که نفروشد او راه یزدان به چیز

بدو گفت زین ده کدامست شاه
سوی نیکویها نماینده راه

چنین داد پاسخ که راه خرد
ز هر دانشی بی‌گمان بگذرد

همان خوی نیکوکه مردم بدوی
بماند همه ساله با آب روی

وزین گوهران گوهر استوار
تن خشندی دیدم از روزگار

وزیشان امیدست آهسته‌تر
برآسوده از رنج و شایسته‌تر

وزین گوهران آز دیدم به رنج
که همواره سیری نیابد ز گنج

بدو گفت شاه از هنرها چه به
که گردد بدو مرد جوینده مه

چنین داد پاسخ که هر کو ز راه
نگردد بود با تنی بیگناه

بیابد ز گیتی همه کام ونام
از انجام فرجام و آرام و کام

بپرسید ازو نامبردار گو
کزین ده کدامین بود پیشرو

چنین داد پاسخ به آواز نرم
سخنهای دانش به گفتار گرم

فزونی نجوید برین بر خرد
خرد بی‌گمان برهنر بگذرد

وزان پس ز دانا بپرسید مه
که فرهنگ مردم کدامست به

چنین داد پاسخ که دانش بهست
خردمند خود برجهان برمهست

که دانا بلندی نیازد به گنج
تن خویش را دور دارد ز رنج

ز نیروی خصمش بپرسید شاه
که چون جست خواهی همی دستگاه

چنین داد پاسخ که کردار بد
بود خصم روشن‌روان و خرد

ز دانا بپرسید پس دادگر
که فرهنگ بهتر بوَد گر گهر

چنین داد پاسخ بدو رهنمون
که فرهنگ باشد ز گوهر فزون

گهر بی هنر زار و خوارست و سست
به فرهنگ باشد روان تندرست

بدو گفت جان را زدودن بچیست
هنرهای تن را ستودن بچیست

بگویم کنون گفت‌ها سر‌به‌سر
اگر یادگیری همه دربدر

خرد مرد را خلعت ایزدیست
ز اندیشه دورست و دور از بدیست

هنرمند کز خویشتن در شگفت
بماند هنر زو نباید گرفت

همان خوش‌منش مردم خویش‌دار
نباشد به چشم خردمند خوار

اگر بخشش و دانش و رسم و داد
خردمند گِرد آورد با نژاد

بزرگی و افزونی و راستی
همی‌گیرد از خوی بدکاستی

ازان پس بپرسید کسری ازوی
که ای نامور مرد فرهنگ‌جوی

بزرگی به کوشش بوَد گر به بخت
که یابد جهاندار ازو تاج و تخت

چنین داد پاسخ که بخت و هنر
چنانند چون جفت با یکدیگر

چنان چون تن و جان که یارند و جفت
تنومند پیدا و جان در نهفت

همان کالبد مرد را پوششست
اگر بخت بیدار در کوششست

به کوشش نیاید بزرگی به جای
مگر بخت نیکش بود رهنمای

و دیگر که گیتی فسانه‌ست و باد
چو خوابی که بیننده دارد به یاد

چو بیدار گردد نبیند به چشم
اگر نیکویی دید اگر درد و خشم

دگر پرسشی برگشاد از نهفت
بدانا ستوده کدامست گفت

چنین داد پاسخ که شاهی که تخت
بیاراید و زور یابد ز بخت

اگر دادگر باشد و نیک‌نام
بیابد ز گفتار و کردار کام

بدو گفت کاندر جهان مستمند
کدامست بد روز و ناسودمند

چنین داد پاسخ که درویش زشت
که نه کام یابد نه خرم بهشت

بپرسید و گفتا که بدبخت کیست
که همواره از درد باید گریست

چنین داد پاسخ که داننده مرد
که دارد ز کردار بد روی زرد

بپرسید ازو گفت خرسند کیست
به بیشی ز چیز آرزومند کیست

چنین داد پاسخ که آنکس که مهر
ندارد برین گرد گردان سپهر

بدو گفت ما را چه شایسته‌تر
چنین گفت کان کس که آهسته‌تر

بپرسید ازو گفت آهسته کیست
که بر تیز مردم بباید گریست

چنین داد پاسخ که از عیب‌جوی
نگر تا که پیچد سر از گفتگوی

به نزدیک او شرم و آهستگی
هنرمندی و رای و شایستگی

بپرسید ازو نامور شهریار
که از مردمان کیست امیدوار

چنین گفت کان کس که کوشاترست
دو گوشش بدانش نیوشاترست

بپرسید ازو شهریار جهان
از آگاهی نیک و بد در نهان

چنین داد پاسخ که از آگهی
فراوان بود کژ و مغزش تهی

مگر آنک گفتند خاکست جای
ندانم چه گویم ز دیگر سرای

بدو گفت کسری که آباد شهر
کدامست و ما زو چه داریم بهر

چنین داد پاسخ که آبادجای
ز داد جهاندار باشد به پای

بپرسید کسری که بیدارتر
پسندیده‌تر مرد و هشیارتر

به گیتی کدامست با من بگوی
که بفزاید از دانشش آبروی

چنین داد پاسخ که دانای پیر
که با آزمایش بود یادگیر

بدو گفت کسری که رامش کراست
که دارد به شادی همی پشت راست

چنین داد پاسخ که هر کو ز بیم
بوَد ایمن و باشدش زر و سیم

بدو گفت ما را ستایش به چیست
به نزدیک هرکس پسندیده کیست

چنین داد پاسخ که او را نیاز
بپوشد همی رشک با ننگ و آز

همان رشک و کینش نباشد نهان
پسندیده او باشد اندر جهان

ز مرد شکیبا بپرسید شاه
که از صبر دارد به سر بر کلاه

چنین گفت کان کس که نومید گشت
دل تیره‌رایش چو خورشید گشت

دگر آنک روزش بباید شمرد
به کار بزرگ اندرون دست برد

بدو گفت غم در دل کیست بیش
کز اندوه سیر آید از جان خویش

چنین داد پاسخ که آنکو ز تخت
بیفتاد و نومید گردد ز بخت

بپرسید ازو شهریار بلند
که از ما که دارد دلی دردمند

چنین گفت کان کو خردمند نیست
توانگر کش از بخت فرزند نیست

بپرسید شاه از دل مستمند
نشسته به گرم اندرون بی‌گزند

بدو گفت با دانشی پارسا
که گردد برو ابلهی پادشا

بپرسید نومیدتر کس کدام
که دارد توانایی و نیک‌نام

چنین گفت کان کو ز کار بزرگ
بیفتد بماند نژند و سترگ

بپرسید ازو شاه نوشین‌روان
که ای مرد دانا و روشن‌روان

که دانی که بی‌نام و آرایشست
که او از در مهر و بخشایشست

بدو گفت مرد فراوان گناه
گنهکار درویش و بی‌دستگاه

بپرسید و گفتش که برگوی راست
که تا از گذشته پشیمان کراست

چنین داد پاسخ که آن تیره ترگ
که بر سر نهد پادشا روز مرگ

پشیمان شود دل کند پرهراس
که جانش به یزدان بود ناسپاس

و دیگر که کردار دارد بسی
به نزدیک آن ناسپاسان کسی

بپرسید و گفت ای خرد یافته
هنرها یک اندر دگر بافته

چه دانی کزو تن بود سودمند
همان بر دل هر کسی ارجمند

چنین داد پاسخ که ناتندرست
که دل را جز از شادمانی نجست

چو از درد روزی بسستی بود
همه آرزو تندرستی بود

بپرسید و گفتش که از آرزوی
چه بیشست پیدا کن ای نیک‌خوی

بدو گفت چون سرفرازی بود
همه آرزو بی‌نیازی بود

چو ازبی‌نیازی بود تندرست
نباید جز از کام دل چیز جست

ازان پس چنین گفت با رهنمون
که بردل چه اندیشه آید فزون

چنین داد پاسخ که ای را سه روی
بسازد خردمند با راه‌جوی

یکی آنک اندیشد از روز بد
مگر بی‌گنه بر تنش بد رسد

بترسد ز کار فریبنده دوست
که با مغز جان خواهد و خون و پوست

سه دیگر ز بیدادگر شهریار
که بیگار بستاند از مرد کار

چه نیکو بود گردش روزگار
خردیافته مرد آموزگار

جهان روشن و پادشا دادگر
ز گردون نیابی فزون زین هنر

بپرسیدش از دین و از راستی
کزو دور باشد بدو کاستی

بدو گفت شاها بدینی گرای
کزو نگسلد یاد‌‌کرد خدای

همان دوری از کژی و راه دیو
بترس از جهانبان و کیهان خدیو

به فرمان یزدان نهاده دو گوش
وزیشان نباشد کسی با خروش

ازان پس بپرسیدش از پادشا
که فرماروانست بر پارسا

کز ایشان کدامست پیروزبخت
که باشد به گیتی سزاوار تخت

چنین گفت کان کو بود دادگر
خرد دارد و رای و شرم و هنر

بپرسیدش از دوستان کهن
که باشند هم کوشه و یک‌سخن

چنین داد پاسخ که از مرد دوست
جوانمردی و داد دادن نکوست

نخواهد به تو بد به آزرم کس
به سختی بود یار و فریادرس

بدو گفت کسری کرا بیش دوست
که با او یکی بود از مغز و پوست

چنین داد پاسخ که از نیک‌دل
جدایی نخواهد جز از دل‌گسل

دگر آن کسی کو نوازنده‌تر
نکوتر به کردار و سازنده‌تر

بپرسید دشمن کرا بیشتر
که باشد بدو بر بداندیش‌تر

چنین داد پاسخ که برترمنش
که باشد فراوان بدو سرزنش

همان نیز کاو آز دارد درشت
پرآژنگ رخساره و بسته مشت

بپرسید تا جاودان دوست کیست
ز درد جدایی که خواهد گریست

چنین داد پاسخ که کردار نیک
نخواهد جدا بودن از یار نیک

چه ماند بدو گفت جاوید چیز
که آن چیز کمی نگیرد به نیز

چنین داد پاسخ که انباز مرد
نه کاهد نه سوزد نه ترسد ز درد

چنین گفت کین جان دانا بود
که بر آرزوها توانا بود

بدو گفت شاه ای خداوند مهر
چه باشد به پهنا فزون از سپهر

چنین گفت کان شاه بخشنده دست
و دیگر دل مرد یزدان‌پرست

بپرسید و گفتا چه با زیب‌تر
کزان برفرازد خردمند سر

چنین داد پاسخ که ای پادشا
مده گنج هرگز بناپارسا

چو کردار با ناسپاسان کنی
همی خشت خشک اندر آب افگنی

بدو گفت اندر چه چیزست رنج
کزو کم شود مرد را آز گنج

بدو داد پاسخ که ای شهریار
همیشه دلت باد چون نوبهار

پرستندهٔ شاه بدخو ز رنج
نخواهد تن و زندگانی و گنج

بپرسید و گفتش چه دیدی شگفت
کزان برتر اندازه نتوان گرفت

چنین گفت با شاه بوزرجمهر
که یک سر شگفتست کار سپهر

یکی مرد بینیم با دستگاه
کلاهش رسیده بابر سیاه

که او دست چپ را نداند ز راست
ز بخشش فزونی نداند نه کاست

یکی گردش آسمان بلند
ستاره بگوید که چونست و چند

فلک رهنمونش به سختی بود
همه بهر او شوربختی بود

گران‌تر چه دانی بدو گفت شاه
چنین داد پاسخ که سنگ گناه

بپرسید کز برتری کارها
ز گفتارها هم ز کردارها

کدامست با ننگ و با سرزنش
که باشد ورا هر کسی بدکنش

چنین داد پاسخ که زفتی ز شاه
ستیهیدن مردم بی‌گناه

توانگر که تنگی کند در خورش
دریغ آیدش پوشش و پرورش

زنانی که ایشان ندارند شرم
بگفتن ندارند آواز نرم

همان نیک‌مردان که تندی کنند
وگر تنگ‌دستان بلندی کنند

دروغ آنک بی‌رنگ و زشتست و خوار
چه بر نابکار و چه بر شهریار

به گیتی ز نیکی چه چیزست گفت
که هم آشکارست و هم در نهفت

کزو مرد داننده جوشن کند
روان را بدان چیز روشن کند

چنین داد پاسخ که کوشان بدین
به گیتی نیابد جز از آفرین

دگر آنک دارد ز یزدان سپاس
بود دانشی مرد نیکی‌شناس

بدو گفت کسری که کرده چه به
چه ناکرده از شاه وز مرد مه

چه بهتر کزو باز داریم چنگ
گرفته چه بهتر ز بهر درنگ

چه بهتر ز فرمودن و داشتن
وگر مرد را خوار بگذاشتن

به پاسخ نگه داشتن گفت خشم
که از بیگناهان بخوابند چشم

دگر آنک بیدار داری روان
بکوشی تو در کارها تا توان

فروهشته کین برگرفته امید
بتابد روان زو به کردار شید

ز کار بزه چند یابی مزه
بیفگن مزه دور باش از بزه

سپاس از خداوند خورشید و ماه
که رَستم ز بوزرجمهر و ز شاه

چو این کار دلگیرت آمد ببن
ز شطرنج باید که رانی سخن

بخش ۶ – داستان درنهادن شطرنج

چنین گفت موبد که یک روز شاه
به دیبای رومی بیاراست گاه

بیاویخت تاج از بر تخت عاج
همه جای عاج و همه جای تاج

همه کاخ پر موبد و مرزبان
ز بلخ و ز بامین و ز کرزبان

چنین آگهی یافت شاه جهان
ز گفتار بیدار کارآگهان

که آمد فرستادهٔ شاه هند
ابا پیل و چتر و سواران سند

شتروار بارست با او هزار
همی راه جوید بر شهریار

همانگه چو بشنید بیدار شاه
پذیره فرستاد چندی سپاه

چو آمد بر شهریار بزرگ
فرستادهٔ نامدار و سترگ

برسم بزرگان نیایش گرفت
جهان آفرین را ستایش گرفت

گهرکرد بسیار پیشش نثار
یکی چتر و ده پیل با گوشوار

بیاراسته چتر هندی به زر
بدو بافته چند گونه گهر

سر بار بگشاد در بارگاه
بیاورد یک سر همه نزد شاه

فراوان ببار اندرون سیم و زر
چه از مشک و عنبر چه از عود تر

ز یاقوت والماس وز تیغ هند
همه تیغ هندی سراسر پرند

ز چیزی که خیزد ز قنوج و رای
زده دست و پای آوریده به جای

ببردند یک سر همه پیش تخت
نگه کرد سالار خورشید بخت

ز چیزی که برد اندران رای رنج
فرستاد کسری سراسر به گنج

بیاورد پس نامه‌ای بر پرند
نبشته بنوشین‌روان رای هند

یکی تخت شطرنج کرده به رنج
تهی کرده از رنج شطرنج گنج

بیاورد پیغام هندی ز رای
که تا چرخ باشد تو بادی به جای

کسی کو بدانش برد رنج بیش
بفرمای تا تخت شطرنج پیش

نهند و ز هر گونه رای آورند
که این نغز بازی به جای آورند

بدانند هرمهره‌ای را به نام
که گویند پس خانهٔ او کدام

پیاده بدانند و پیل و سپاه
رخ واسب و رفتار فرزین و شاه

گراین نغز بازی به جای آورند
درین کار پاکیزه رای آورند

همان باژ و ساوی که فرمودشاه
به خوبی فرستم بران بارگاه

وگر نامداران ایران گروه
ازین دانش آیند یک سر ستوه

چو با دانش ما ندارند تاو
نخواهند زین بوم و بر باژ و ساو

همان باژ باید پذیرفت نیز
که دانش به از نامبردار چیز

دل و گوش کسری بگوینده داد
سخنها برو کرد گوینده یاد

نهادند شطرنج نزدیک شاه
به مهره درون کرد چندی نگاه

ز تختش یکی مهره از عاج بود
پر از رنگ پیکر دگر ساج بود

بپرسید ازو شاه پیروزبخت
ازان پیکر ومهره ومشک وتخت

چنین داد پاسخ که ای شهریار
همه رسم و راه از در کارزار

ببینی چویابی به بازیش راه
رخ و پیل و آرایش رزمگاه

بدو گفت یک هفته ما را زمان
ببازیم هشتم به روشن‌روان

یکی خرم ایوان بپرداختند
فرستاده را پایگه ساختند

رد وموبدان نماینده راه
برفتند یک سر به نزدیک شاه

نهادند پس تخت شطرنج پیش
نگه کرد هریک ز اندازه بیش

بجستند و هر گونه‌ای ساختند
ز هر دست یکبارش انداختند

یکی گفت وپرسید و دیگر شنید
نیاورد کس راه بازی پدید

برفتند یکسر پرآژنگ چهر
بیامد برشاه بوزرجمهر

ورا زان سخن نیک ناکام دید
به آغاز آن رنج فرجام دید

به کسری چنین گفت کای پادشا
جهاندار و بیدار و فرمانروا

من این نغز بازی به جای آورم
خرد را بدین رهنمای آورم

بدو گفت شاه این سخن کارتست
که روشن‌روان بادی وتندرست

کنون رای قنوج گوید که شاه
ندارد یکی مرد جوینده راه

شکست بزرگ است بر موبدان
به در گاه و بر گاه و بر بخردان

بیاورد شطرنج بوزرجمهر
پراندیشه بنشست و بگشاد چهر

همی‌جست بازی چپ و دست راست
همی‌راند تا جای هریک کجاست

به یک روز و یک شب چو بازیش یافت
از ایوان سوی شاه ایران شتافت

بدو گفت کای شاه پیروزبخت
نگه کردم این مهره و مشک و تخت

به خوبی همه بازی آمد به جای
به بخت بلند جهان کدخدای

فرستادهٔ شاه را پیش خواه
کسی را که دارند ما را نگاه

شهنشاه باید که بیند نخست
یکی رزمگاهست گویی درست

ز گفتار او شاد شد شهریار
ورا نیک پی خواند و به روزگار

بفرمود تا موبدان و ردان
برفتند با نامور بخردان

فرستاده رای را پیش خواند
بران نامور پیشگاهش نشاند

بدو گفت گوینده بوزرجمهر
که ای موبد رای خورشید چهر

ازین مهرها رای با توچه گفت
که همواره با توخرد باد جفت

چنین داد پاسخ که فرخنده‌رای
چو از پیش او من برفتم ز جای

مرا گفت کین مهرهٔ ساج و عاج
ببر پیش تخت خداوند تاج

بگویش که با موبد و رای‌زن
بنه پیش و بنشان یکی انجمن

گر این نغز بازی به جای آورند
پسندیده و دلربای آورند

همین بدره و برده و باژ و ساو
فرستیم چندانک داریم تاو

و گر شاه و فرزانگان این به جای
نیارند روشن ندارند رای

نباید که خواهد ز ما باژ و گنج
دریغ آیدش جان دانا به رنج

چو بیند دل و رای باریک ما
فزونتر فرستد به نزدیک ما

برتخت آن شاه بیداربخت
بیاورد و بنهاد شطرنج وتخت

چنین گفت با موبدان و ردان
که‌ای نامور پاک دل بخردان

همه گوش دارید گفتار اوی
هم آن را هشیار سالار اوی

بیاراست دانا یکی رزمگاه
به قلب اندرون ساخته جای شاه

چپ و راست صف برکشیده سوار
پیاده به پیش اندرون نیزه دار

هشیوار دستور در پیش شاه
به رزم اندرونش نماینده راه

مبارز که اسب افگند بر دو روی
به دست چپش پیل پرخاشجوی

وزو برتر اسبان جنگی به پای
بدان تاکه آید به بالای رای

چو بوزرجمهر آن سپه را براند
همه انجمن درشگفتی بماند

غمی شد فرستادهٔ هند سخت
بماند اندر آن کار هشیار بخت

شگفت اندرو مرد جادو بماند
دلش را به اندیشه اندر نشاند

که این تخت شطرنج هرگز ندید
نه از کاردانان هندی شنید

چگونه فراز آمدش رای این
به گیتی نگیرد کسی جای این

چنان گشت کسری ز بوزرجمهر
که گفتی بدوبخت بنمود چهر

یکی جام فرمود پس شهریار
که کردند پرگوهر شاهوار

یکی بدره دینار واسبی به زین
بدو داد و کردش بسی آفرین

بشد مرد دانا به آرام خویش
یکی تخت و پرگار بنهاد پیش

به شطرنج و اندیشهٔ هندوان
نگه کرد و بفزود رنج روان

خرد بادل روشن انباز کرد
به اندیشه بنهاد برتخت نرد

دومهره بفرمود کردن ز عاج
همه پیکر عاج همرنگ ساج

یکی رزمگه ساخت شطرنج وار
دو رویه برآراسته کارزار

دولشکر ببخشید بر هشت بهر
همه رزمجویان گیرنده شهر

زمین وار لشکر گهی چارسوی
دوشاه گرانمایه و نیک خوی

کم و بیش دارند هر دو به هم
یکی از دگر برنگیرد ستم

به فرمان ایشان سپاه از دو روی
به تندی بیاراسته جنگجوی

یکی را چوتنها بگیرد دو تن
ز لشکر برین یک تن آید شکن

به هرجای پیش وپس اندر سپاه
گرازان دو شاه اندران رزمگاه

همی این بران آن برین برگذشت
گهی رزم کوه و گهی رزم دشت

برین گونه تا بر که بودی شکن
شدندی دو شاه و سپاه انجمن

بدین سان که گفتم بیاراست نرد
برشاه شد یک به یک یاد کرد

وزان رفتن شاه برترمنش
همانش ستایش همان سرزنش

ز نیروی و فرمان و جنگ سپاه
بگسترد و بنمود یک یک بشاه

دل شاه ایران ازو خیره ماند
خرد را باندیشه اندر نشاند

همی‌گفت کای مرد روشن‌روان
جوان بادی و روزگارت جوان

بفرمود تا ساروان دو هزار
بیارد شتر تا در شهریار

ز باری که خیزد ز روم و ز چین
ز هیتال و مکران و ایران زمین

ز گنج شهنشاه کردند بار
بشد کاروان از در شهریار

چوشد بارهای شتر ساخته
دل شاه زان کار پرداخته

فرستادهٔ رای را پیش خواند
ز دانش فراوان سخنها براند

یکی نامه بنوشت نزدیک اوی
پر از دانش و رامش و رنگ و بوی

سر نامه کرد آفرین بزرگ
به یزدان پناهش ز دیو سترگ

دگر گفت کای نامور شاه هند
ز دریای قنوج تا پیش سند

رسیداین فرستادهٔ رای‌زن
ابا چتر و پیلان بدین انجمن

همان تخت شطرنج و پیغام رای
شنیدیم و پیغامش امد بجای

ز دانای هندی زمان خواستیم
به دانش روان را بیاراستیم

بسی رای زد موبد پاک‌رای
پژوهید وآورد بازی به جای

کنون آمد این موبد هوشمند
به قنوج نزدیک رای بلند

شتروار بار گران دو هزار
پسندیده بار از در شهریار

نهادیم برجای شطرنج نرد
کنون تا به بازی که آرد نبرد

برهمن فراوان بود پاک‌رای
که این بازی آرد به دانش به جای

ز چیزی که دید این فرستاده رنج
فرستد همه رای هندی به گنج

ور ایدون کجا رای با راهنمای
بکوشند بازی نیاید به جای

شتروار باید که هم زین شمار
به پیمان کند رای قنوج بار

کند بار همراه با بار ما
چنینست پیمان و بازار ما

چوخورشید رخشنده شد بر سپهر
برفت از در شاه بوزرجمهر

چو آمد ز ایران به نزدیک رای
برهمن بشادی ورا رهنمای

ابا بار با نامه وتخت نرد
دلش پر ز بازار ننگ ونبرد

چو آمد به نزدیکی تخت اوی
بدید آن سر و افسر و بخت اوی

فراوانش بستود بر پهلوی
بدو داد پس نامهٔ خسروی

ز شطرنج وز راه وز رنج رای
بگفت آنچه آمد یکایک به جای

پیام شهنشاه با او بگفت
رخ رای هندی چوگل برشگفت

بگفت آن کجا دید پاینده مرد
چنان هم سراسر بیاورد نرد

ز بازی و از مهره و رای شاه
وزان موبدان نماینده راه

به نامه دورن آنچه کردست یاد
بخواند بداند نپیچد ز داد

ز گفتار اوشد رخ شاه زرد
چو بشنید گفتار شطرنج و نرد

بیامد یکی نامور کدخدای
فرستاده را داد شایسته‌جای

یکی خرم ایوان بیاراستند
می و رود و رامشگران خواستند

زمان خواست پس نامور هفت روز
برفت آنک بودند دانش فروز

به کشور ز پیران شایسته مرد
یکی انجمن کرد و بنهاد نرد

به یک هفته آنکس که بد تیزویر
ازان نامداران برنا و پیر

همی‌بازجستند بازی نرد
به رشک و برای وبه ننگ و نبرد

بهشتم چنین گفت موبد به رای
که این را نداند کسی سر زپای

مگر با روان یار گردد خرد
کزین مهره بازی برون آورد

بیامد نهم روز بوزرجمهر
پر از آرزو دل پرآژنگ چهر

که کسری نفرمود ما را درنگ
نباید که گردد دل شاه تنگ

بشد موبدان را ازان دل دژم
روان پر زغم ابروان پر زخم

بزرگان دانا به یک سو شدند
به نادانی خویش خستو شدند

چو آن دید بنشست بوزرجمهر
همه موبدان برگشادند چهر

بگسترد پیش اندرون تخت نرد
همه گردش مهرها یاد کرد

سپهدار بنمود و جنگ سپاه
هم آرایش رزم و فرمان شاه

ازو خیره شد رای با رای‌زن
ز کشور بسی نامدار انجمن

همه مهتران آفرین خواندند
ورا موبد پاک دین خواندند

ز هر دانشی زو بپرسید رای
همه پاسخ آمد یکایک به جای

خروشی برآمد ز دانندگان
ز دانش پژوهان وخوانندگان

که اینت سخنگوی داننده مرد
نه از بهر شطرنج و بازی نرد

بیاورد زان پس شتر دو هزار
همه گنج قنوح کردند بار

ز عود و ز عنبر ز کافور و زر
همه جامه وجام پیکر گهر

ابا باژ یکساله از پیشگاه
فرستاد یک سر به درگاه شاه

یکی افسری خواست از گنج رای
همان جامهٔ زر ز سر تا به پای

بدو داد وچند آفرین کرد نیز
بیارانش بخشید بسیار چیز

شتر دو هزار آنک از پیش برد
ابا باژ و هدیه مر او را سپرد

یکی کاروان بد که کس پیش ازان
نراند و نبد خواسته بیش ازان

بیامد ز قنوج بوزرجمهر
برافراخته سر بگردان سپهر

دلی شاد با نامه شاه هند
نبشته به هندی خطی بر پرند

که رای و بزرگان گوایی دهند
نه از بیم کزنیک رایی دهند

که چون شاه نوشین‌روان کس ندید
نه از موبد سالخورده شنید

نه کس دانشی تر ز دستور اوی
ز دانش سپهرست گنجور اوی

فرستاده شد باژ یک ساله پیش
اگر بیش باید فرستیم بیش

ز باژی که پیمان نهادیم نیز
فرستاده شد هرچ بایست چیز

چو آگاهی آمد ز دانا به شاه
که با کام و با خوبی آمد ز راه

ازان آگهی شاد شد شهریار
بفرمود تاهرک بد نامدار

ز شهر و ز لشکر خبیره شدند
همه نامداران پذیره شدند

به شهر اندر آمد چنان ارجمند
به پیروزی شهریار بلند

به ایوان چو آمد به نزدیک تخت
برو شهریار آفرین کرد سخت

ببر در گرفتش جهاندار شاه
بپرسیدش از رای وز رنج راه

بگفت آنکجا رفت بوزرجمهر
ازان بخت بیدار و مهر سپهر

پس آن نامه رای پیروزبخت
بیاورد و بنهاد در پیش تخت

بفرمود تا یزدگرد دبیر
بیامد بر شاه دانش‌پذیر

چو آن نامه رای هندی بخواند
یکی انجمن درشگفتی بماند

هم از دانش و رای بوزرجمهر
ازان بخت سالار خورشید چهر

چنین گفت کسری که یزدان سپاس
که هستم خردمند و نیکی‌شناس

مهان تاج وتخت مرا بنده‌اند
دل وجان به مهر من آگنده‌اند

شگفتی‌تر از کار بوزرجمهر
که دانش بدو داد چندین سپهر

سپاس از خداوند خورشید وماه
کزویست پیروزی و دستگاه

برین داستان برسخن ساختم
به طلخند و شطرنج پرداختم

بخش ۷ – داستان طلخند و گو

چنین گفت شاهوی بیداردل
که ای پیر دانای و بسیار دل

ایا مرد فرزانه و تیز ویر
ز شاهوی پیر این سخن یادگیر

که درهند مردی سرافراز بود
که با لشکر و خیل و با ساز بود

خنیده بهر جای جمهور نام
به مردی بهر جای گسترده گام

چنان پادشا گشته برهندوان
خردمند و بیدار و روشن‌روان

ورا بود کشمیر تا مرز چین
برو خواندندی به داد آفرین

به مردی جهانی گرفته بدست
ورا سندلی بود جای نشست

همیدون بدش تاج و گنج و سپاه
همیدون نگین وهمیدون کلاه

هنرمند جمهور فرهنگ جوی
سرافراز با دانش و آبروی

بدو شادمان زیردستان اوی
چه شهری چه از در پرستان اوی

زنی بود هم گوهرش هوشمند
هنرمند و با دانش و بی‌گزند

پسر زاد زان شاه نیکو یکی
که پیدا نبود از پدر اندکی

پدر چون بدید آن جهاندار نو
هم اندر زمان نام کردند گو

برین برنیامد بسی روزگار
که بیمار شد ناگهان شهریار

به کدبانو اندرز کرد و به مرد
جهانی پر از دادگو را سپرد

ز خردی نشایست گو بخت را
نه تاج و کمر بستن و تخت را

سران راهمه سر پر از گرد بود
ز جمهورشان دل پر از درد بود

ز بخشیدن و خوردن و داد اوی
جهان بود یک سر پر از یاد اوی

سپاهی و شهری همه انجمن
زن و کودک و مرد شد رای زن

که این خرد کودک نداند سپاه
نه داد و نه خشم و نه تخت و کلاه

همه پادشاهی شود پرگزند
اگر شهریاری نباشد بلند

به دنبر برادر بد آن شاه را
خردمند وشایستهٔ گاه را

کجا نام آن نامور مای بود
به دنبر نشسته دلارای بود

جهاندیدگان یک به یک شاه‌جوی
ز سندل به دنبر نهادند روی

بزرگان کشمیر تا مرز چین
به شاهی بدو خواندند آفرین

ز دنبر بیامد سرافراز مای
به تخت کیان اندر آورد پای

همان تاج جمهور بر سر نهاد
بداد و ببخشش در اندر گشاد

چو با سازشد مام گو را بخواست
بپرورد و با جان همی‌داشت راست

پری چهره آبستن آمد ز مای
پسر زاد ازین نامور کدخدای

ورا پادشا نام طلخند کرد
روان را پر از مهر فرزند کرد

دوساله شد این خرد و گو هفت سال
دلاور گوی بود با فر و یال

پس از چند گه مای بیمار شد
دل زن برو پر ز تیمار شد

دوهفته برآمد به زاری بمرد
برفت وجهان دیگری را سپرد

همه سندلی زار و گریان شدند
ز درد دل مای بریان شدند

نشستند یک ماه باسوگ شاه
سرماه یک سر بیامد سپاه

همه نامداران وگردان شهر
هرآنکس که او را خرد بود بهر

سخن رفت هرگونه بر انجمن
چنین گفت فرزانه‌ای رای‌زن

که این زن که از تخم جمهور بود
همیشه ز کردار بد دور بود

همه راستی خواستی نزد شوی
نبود ایچ تابود جز دادجوی

نژادیست این ساخته داد را
همه راستی را و بنیاد را

همان به که این زن بود شهریار
که او ماند زین مهتران یادگار

زگفتار او رام گشت انجمن
فرستاده شد نزد آن پاک تن

که تخت دو فرزند را خود بگیر
فزاینده کاریست این ناگزیر

چوفرزند گردد سزاوار گاه
بدو ده بزرگی و گنج و سپاه

ازان پس هم آموزگارش تو باش
دلارام و دستور و رایش تو باش

به گفتار ایشان زن نیک بخت
بیفراخت تاج و بیاراست تخت

فزونی وخوبی وفرهنگ وداد
همه پادشاهی بدو گشت شاد

دوموبد گزین کرد پاکیزه‌رای
هنرمند و گیتی سپرده به پای

بدیشان سپرد آن دو فرزند را
دو مهتر نژاد خردمند را

نبودند ز ایشان جدا یک زمان
بدیدار ایشان شده شادمان

چو نیرو گرفتند و دانا شدند
بهر دانشی بر توانا شدند

زمان تا زمان یک ز دیگر جدا
شدندی برمادر پارسا

که ازماکدامست شایسته‌تر
به دل برتر و نیز بایسته‌تر

چنین گفت مادر به هر دو پسر
که تا از شما باکه یابم هنر

خردمندی ورای و پرهیز و دین
زبان چرب و گوینده و بآفرین

چودارید هر دو ز شاهی نژاد
خرد باید و شرم و پرهیز وداد

چوتنها شدی سوی مادر یکی
چنین هم سخن راندی اندکی

که از ما دو فرزند کشور کراست
به شاهی و این تخت و افسرکراست

بدو مام گفتی که تخت آن تست
هنرمندی و رای و بخت آن تست

به دیگر پسرهم ازینسان سخن
همی‌راندی تا سخن شد کهن

دل هرد وان شاد کردی به تخت
به گنج وسپاه وبنام و به بخت

رسیدند هر دو به مردی به جای
بدآموز شد هر دو را رهنمای

زرشک اوفتادند هردو به رنج
برآشوفتند ازپی تاج وگنج

همه شهرزایشان بدونیم گشت
دل نیک مردان پرازبیم گشت

زگفت بدآموز جوشان شدند
به نزدیک مادرخروشان شدند

بگفتند کزماکه زیباترست
که برنیک وبد برشکیباترست

چنین پاسخ آورد فرزانه زن
که باموبدی یکدل ورای زن

شمارابباید نشستن نخست
بآرام و با کام فرجام جست

ازان پس خنیده بزرگان شهر
هرآنکس که اودارد از رای بهر

یکایک بگوییم با رهنمون
نه خوبست گرمی به کاراندرون

کسی کو بجوید همی تاج وگاه
خردباید ورای وگنج وسپاه

چو بیدادگر پادشاهی کند
جهان پر ز گرم وتباهی کند

به مادر چنین گفت پرمایه گو
کزین پرسش اندر زمانه مرو

اگر کشور ازمن نگیرد فروغ
به کژی مکن هیچ رای دروغ

به طلخند بسپار گنج وسپاه
من او را یکی کهترم نیکخواه

وگر من به سال وخرد مهترم
هم از پشت جمهور کنداورم

بدو گوی تا از پی تاج و تخت
نگیرد به بی‌دانشی کارسخت

بدو گفت مادر که تندی مکن
براندیشه باید که رانی سخن

هرآنکس که برتخت شاهی نشست
میان بسته باید گشاده دو دست

نگه داشتن جان پاک از بدی
بدانش سپردن ره بخردی

هم از دشمن آژیر بودن به جنگ
نگه داشتن بهرهٔ نام و ننگ

ز داد و ز بیداد شهر و سپاه
بپرسد خداوند خورشید و ماه

اگر پشه از شاه یابد ستم
روانش به دوزخ بماند دژم

جهان از شب تیره تاریک‌تر
دلی باید ازموی باریک‌تر

که از بد کند جان و تن را رها
بداند که کژی نیارد بها

چو بر سرنهد تاج بر تخت داد
جهانی ازان داد باشند شاد

سرانجام بستر ز خشتست وخاک
وگر سوخته گردد اندر مغاک

ازین دودمان شاه جمهور بود
که رایش ز کردار بد دور بود

نه هنگام بد مردن او را بمرد
جهان را به کهتر برادر سپرد

ز دنبر بیامد سرافراز مای
جوان بود و بینا دل وپاک رای

همه سندلی پیش اوآمدند
پر از خون دل و شاه جو آمدند

بیامد به تخت مهی برنشست
میان تنگ بسته گشاده دو دست

مرا خواست انباز گشتیم وجفت
بدان تا نماند سخن درنهفت

اگر زانک مهتر برادر تویی
به هوش وخرد نیز برتر تویی

همان کن که جان را نداری به رنج
ز بهر سرافرازی و تاج وگنج

یکی ازشما گرکنم من گزین
دل دیگری گردد از من بکین

مریزید خون از پی تاج وگنج
که برکس نماند سرای سپنج

ز مادر چو بشنید طلخند پند
نیامدش گفتار او سودمند

به مادر چنین گفت کز مهتری
همی از پی گو کنی داوری

به سال ار برادر ز من مهترست
نه هرکس که او مهتر او بهترست

بدین لشکر من فروان کسست
که همسال او به آسمان کرکسست

که هرگز نجویند گاه وسپاه
نه تخت و نه افسر نه گنج و کلاه

پدر گر به روز جوانی بمرد
نه تخت بزرگی کسی راسپرد

دلت جفت بینم همی سوی گو
برآنی که او را کنی پیشرو

من ازگل برین گونه مردم کنم
مبادا که نام پدر گم کنم

یکی مادرش سخت سوگند خورد
که بیزارم از گنبد لاژورد

اگرهرگز این آرزو خواستم
ز یزدان وبردل بیاراستم

مبر زین سخن جز به نیکی گمان
مشو تیز باگردش آسمان

که آن راکه خواهد دهد نیکوی
نگر جز به یزدان به کس نگروی

من انداختم هرچ آمد ز پند
اگر نیست پند منت سودمند

نگر تاچه بهتر ز کارآن کنید
وزین پند من توشهٔ جان کنید

وزان پس همه بخردان را بخواند
همه پندها پیش ایشان براند

کلید درگنج دو پادشا
که بودند بادانش و پارسا

بیاورد وکرد آشکارا نهان
به پیش جهاندیدگان ومهان

سراسر بر ایشان ببخشید راست
همه کام آن هر دو فرزند خواست

چنین گفت زان پس به طلخند گو
که ای نیک دل نامور یار نو

شنیدم که جمهور چندی ز مای
سرافرازتر بد به سال و برای

پدرت آن گرانمایه نیکخوی
نکرد ایچ ازان پیش تخت آرزوی

نه ننگ آمدش هرگز از کهتری
نجست ایچ بر مهتران مهتری

نگر تا پسندد چنین دادگر
که من پیش کهتر ببندم کمر

نگفتست مادر سخن جز به داد
تو را دل چرا شد ز بیداد شاد

ز لشکر بخوانیم چندی مهان
خردمند و برگشته گرد جهان

ز فرزانگان چون سخن بشنویم
برای و به گفتارشان بگرویم

ز ایوان مادر بدین گفت‌وگوی
برفتند ودلشان پر از جست‌وجوی

برین برنهادند هر دو جوان
کزان پس ز گردان وز پهلوان

ز دانا وپاکان سخن بشنویم
بران سان که باشد بدان بگرویم

کز ایشان همی دانش آموختیم
به فرهنگ دلها برافروختیم

بیامد دو فرزانه رهنمای
میانشان همی‌رفت هر گونه رای

همی‌خواست فرزانه گو که گو
بود شاه درسندلی پیشرو

هم آنکس که استاد طلخند بود
به فرزانگی هم خردمند بود

همی این بران بر زد وآن برین
چنین تا دو مهتر گرفتند کین

نهاده بدند اندر ایوان دو تخت
نشسته به تخت آن دو پیروز بخت

دلاور دو فرزانه بردست راست
همی هریکی ازجهان بهرخواست

گرانمایگان را همه خواندند
بایوان چپ و راست بنشاندند

زبان برگشادند فرزانگان
که ای سرفرازان ومردانگان

ازین نامداران فرخ‌نژاد
که دارید رسم پدرشان به یاد

که خواهید برخویشتن پادشا
که دانید زین دوجوان پارسا

فروماندند اندران موبدان
بزرگان و بیدار دل بخردان

نشسته همی دوجوان بر دو تخت
بگفت دو فرزانه نیکبخت

بدانست شهری و هم لشکری
کزان کارجنگ آید و داوری

همه پادشاهی شود بر دو نیم
خردمند ماند به رنج وبه بیم

یکی ز انجمن سر برآورد راست
به آوا سخن گفت و برپای خاست

که ما از دو دستور دو شهریار
چه یاریم گفتن که آید به کار

بسازیم فردا یکی انجمن
بگوییم با یکدگر تن به تن

وزان پس فرستیم یک یک پیام
مگر شهریاران بیابند کام

برفتند ز ایوان ژکان و دژم
لبان پر ز باد و روان پر ز غم

بگفتند کین کار با رنج گشت
ز دست جهاندیده اندر گذشت

برادر ندیدیم هرگز دو شاه
دو دستور بدخواه در پیشگاه

ببودند یک شب پرآژنگ چهر
بدانگه که برزد سر از کوه مهر

برفتند یک سر بزرگان شهر
هرآنکس که شان بود زان کار بهر

پر آواز شد سندلی چار سوی
سخن رفت هرگونه بی‌آرزوی

یکی را ز گردان بگو بود رای
یکی سوی طلخند بد رهنمای

زبانها ز گفتارشان شد ستوه
نگشتند همرای و با هم گروه

پراگنده گشت آن بزرگ انجمن
سپاهی وشهری همه تن به تن

یکی سوی طلخند پیغام کرد
زبان را زگو پر ز دشنام کرد

دگر سوی گو رفت با گرز و تیغ
که از شاه جان را ندارم دریغ

پرآشوب شد کشور سندلی
بدان نیکخواهی و آن یک دلی

خردمند گوید که در یک سرای
چوفرمان دوگردد نماند به جای

پس آگاهی آمد به طلخند و گو
که هر برزنی بایکی پیشرو

همه شهر ویران کنند از هوا
نباید که دارند شاهان روا

ببودند زان آگهی پر هراس
همی‌داشتندی شب و روز پاس

چنان بد که روزی دو شاه جوان
برفتند بی‌لشکر و پهلوان

زبان برگشادند یک با دگر
پرآژنگ روی و پراز جنگ سر

به طلخند گفت ای برادر مکن
کز اندازه بگذشت ما را سخن

بتا روی بر خیره چیزی مجوی
که فرزانگان آن نبینند روی

شنیدی که جمهور تا زنده بود
برادر ورا چون یکی بنده بود

بمرد او و من ماندم خوار و خرد
یکی خرد را گاه نتوان سپرد

جهان پر ز خوبی بد از رای اوی
نیارست جستن کسی جای اوی

برادر ورا همچو جان بود و تن
بشاهی ورا خواندند انجمن

اگر بودمی من سزاوار گاه
نکردی به مای اندرون کس نگاه

بر آیین شاهان گیتی رویم
ز فرزانگان نیک و بد بشنویم

من ازتو به سال وخرد مهترم
توگویی که من کهترم بهترم

مکن ناسزا تخت شاهی مجوی
مکن روی کشور پر از گفت‌وگوی

چنین پاسخ آورد طلخند پس
به افسون بزرگی نجستست کس

من این تاج و تخت از پدر یافتم
ز تخمی که او کشت بریافتم

همه پادشاهی و گنج و سپاه
ازین پس به شمشیر دارم نگاه

ز جمهور وز مای چندین مگوی
اگر آمنی تخت را رزم جوی

سرانشان پر از جنگ باز آمدند
به شهر اندرون رزمساز آمدند

سپاهی وشهری همه جنگجوی
بدرگاه شاهان نهادند روی

گروهی به طلخند کردند رای
دگر را بگو بود دل رهنمای

برآمد خروش از در هر دو شاه
یکی را نبود اندر آن شهر راه

نخستین بیاراست طلخند جنگ
نبودش به جنگ دلیران درنگ

سرگنجهای پدر بر گشاد
سپه راهمه ترگ وجوشن بداد

همه شهر یکسر پر از بیم شد
دل مرد بخرد بدو نیم شد

که تا چون بود گردش آسمان
کرا برکشد زین دومهتر زمان

همه کشور آگاه شد زین دو شاه
دمادم بیامد زهر سو سپاه

بپوشید طلخند جوشن نخست
به خون ریختن چنگها را بشست

بیاورد گو نیز خفتان وخود
همی‌داد جان پدر را درود

بدان تندی ازجای برخاستند
همی پشت پیلان بیاراستند

نهادند برکوهه پیل زین
توگفتی همی راه جوید زمین

همه دشت پر زنگ وهندی درای
همه گوش پر ناله کرنای

به لشکر گه آمد دوشاه جوان
همه بهر بیشی نهاده روان

سپهر اندران رزمگه خیره شد
ز گرد سپه چشمها تیره شد

بر آمد خروشیدن گاو دم
ز دو رویه آواز رویینه خم

بیاراست با میمنه میسره
تو گفتی زمین کوه شد یکسره

دولشکر کشیدند صف بر دو میل
دو شاه سرافراز بر پشت پیل

درفشی درفشان به سر بر به پای
یکی پیکرش ببر و دیگر همای

پیاده به پیش اندرون نیزه‌دار
سپردار و شایستهٔ کار زار

نگه کرد گو اندران دشت جنگ
هوا دید چون پشت جنگی پلنگ

همه کام خاک وهمه دشت خون
بگرد اندرون نیزه بد رهنمون

به طلخند هرچند جانش بسوخت
ز خشم او دو چشم خرد رابدوخت

گزین کرد مردی سخنگوی گو
کزان مهتران او بدی پیشرو

که رو پیش طلخند و او را بگوی
که بیداد جنگ برادر مجوی

که هر خون که باشد برین ریخته
تو باشی بدان گیتی آویخته

یکی گوش بگشای بر پندگو
به گفتار بدگوی غره مشو

نباید که از ما بدین کارزار
نکوهش بود در جهان یادگار

که این کشور هند ویران شود
کنام پلنگان و شیران شود

بپرهیز ازین جنگ و آویختن
به بیداد بر خیره خون ریختن

دل من بدین آشتی شاد کن
ز فام خرد گردن آزاد کن

ازین مرز تا پیش دریای چین
تو راباد چندانک خواهی زمین

همه مهر با جان برابر کنیم
تو را بر سرخویش افسر کنیم

ببخشیم شاهی به کردار گنج
که این تخت و افسر نیرزد به رنج

وگر چند بیداد جویی همه
پراگندن گرد کرده رمه

بدین گیتی اندر نکوهش بود
همین رابدان سر پژوهش بود

مکن ای برادر به بیداد رای
که بیداد را نیست با داد پای

فرستاده چون پیش طلخند شد
به پیغام شاه از در پند شد

چنین داد پاسخ که او را بگوی
که درجنگ چندین بهانه مجوی

برادر نخوانم تو را من نه دوست
نه مغز تو از دودهٔ ما نه پوست

همه پادشاهی تو ویران کنی
چوآهنگ جنگ دلیران کنی

همه بدسگالان به نزد تواند
به بهرام روز اورمزد تواند

گنهکار هم پیش یزدان تویی
که بد نام و بد گوهر و بد خویی

ز خونی که ریزند زین پس به کین
تو باشی به نفرین و من به آفرین

و دیگر که گفتی ببخشیم تاج
هم این مرزبانی و این تخت عاج

هر آنگه که تو شهریاری کنی
مرا مرز بخشی و یاری کنی

نخواهم که جان باشد اندر تنم
وگر چشم برتاج شاه افگنم

کنون جنگ را بر کشیدم رده
هوا شد چو دیبا به زر آژده

ز تیر و ز ژوپین و نوک سنان
نداند کنون گورکیب ازعنان

برآورد گه بر سرافشان کنم
همه لشکرش را خروشان کنم

بران سان سپاه اندر آرم به جنگ
که سیرآید ازجنگ جنگی پلنگ

بیارند گو را کنون بسته دست
سپاهش ببینند هر سو شکست

که ازبندگان نیز با شهریار
نپوشد کسی جوشن کارزار

چو پاسخ شنید آن خردمند مرد
بیامد همه یک به یک یاد کرد

غمی شد دل گوچو پاسخ شنید
که طلخند را رای پاسخ ندید

پر اندیشه فرزانه را پیش خواند
ز پاسخ فراوان سخنها براند

بدو گفت کای مرد فرهنگ جوی
یکی چارهٔ کار با من بگوی

همه دشت خونست و بی تن سرست
روان را گذر بر جهانداورست

نباید کزین جنگ فرجام کار
به ما بازماند بد روزگار

بدو گفت فرزانه کای شهریار
نباید تو را پندآموزگار

گر از من همی بازجویی سخن
به جنگ برادر درشتی مکن

فرستاده‌ای تیز نزدیک اوی
سرافراز با دانش و نرم گوی

بباید فرستاد و دادن پیام
بگردد مگر او ازین جنگ رام

بدو ده همه گنج نابرده رنج
تو جان برادر گزین کن ز گنج

چو باشد تو را تاج و انگشتری
به دینار با او مکن داوری

نگه کردم از گردش آسمان
بدین زودی او را سرآید زمان

ز گردنده هفت اختر اندر سپهر
یکی را ندیدم بدو رای ومهر

تبه گردد او هم بدین دشت جنگ
نباید گرفتن خود این کار تنگ

مگر مهر شاهی و تخت و کلاه
بدان تات بد دل نخواند سپاه

دگر هرچ خواهد ز اسب و ز گنج
بده تا نباشد روانش به رنج

تو گر شهریاری و نیک‌اختری
به کار سپهری تواناتری

ز فرزانه بشنید شاه این سخن
دگر باره رای نوافگند بن

ز درد برادر پر از آب روی
گزین کرد نیک اختری چرب‌گوی

بدوگفت گو پیش طلخند شو
بگویش که پر درد و رنجست گو

ازین گردش رزم و این کارزار
همی‌خواهد از داور کردگار

که گرداند اندر دلت هوش ومهر
به تابی ز جنگ برادر توچهر

به فرزانه‌ای کو به نزدیک تست
فروزندهٔ جان تاریک تست

بپرس از شمار ده و دو و هفت
که چون خواهد این کار بیداد رفت

اگر چند تندی و کنداوری
هم از گردش چرخ برنگذری

همه گرد بر گرد ما دشمنست
جهانی پر از مردم ریمنست

همان شاه کشمیر وفغفور چین
که تنگست از ایشان به ما بر زمین

نکوهیده باشیم ازین هر دو روی
هم از نامداران پرخاشجوی

که گویند کز بهر تخت وکلاه
چرا ساخت طلخند و گو رزمگاه

به گوهر مگر هم نژاده نیند
همان از گهر پاکزاده نیند

ز لشکر گر آیی به نزدیک من
درفشان کنی جان تاریک من

ز دینار و دیبا و از اسب و گنج
ببخشم نمانم که مانی به رنج

هم از دست من کشور و مهر و تاج
بیابی همان یاره و تخت عاج

زمهر برادر تو را ننگ نیست
مگر آرزویت جز از جنگ نیست

اگر پند من سر به سر نشنوی
به فرجام زین بد پشیمان شوی

فرستاده آمد چو باد دمان
به نزدیک طلخند تیره روان

بگفت آنچ بشنید و بفزود نیز
ز شاهی و ز گنج و دینار و چیز

چو بشنید طلخند گفتار اوی
خردمندی و رای و دیدار اوی

ازان کآسمان را دگر بود راز
بگفت برادر نیامد فراز

چنین داد پاسخ که گو رابگوی
که هرگز مبادی جزا ز چاره جوی

بریده زوانت بشمشیر بد
تنت سوخته ز آتش هیربد

شنیدم همه خام گفتار تو
نبینم جزا ز چاره بازار تو

چگونه دهی گنج و شاهی بمن
توخود کیستی زین بزرگ انجمن

توانایی و گنج و شاهی مراست
ز خورشید تا آب و ماهی مراست

همانا زمانت فراز آمدست
کت اندیشه‌های دراز آمدست

سپاه ایستاده چنین بر دومیل
ز آورد مردان و پیکار پیل

بیارای لشکر فراز آر جنگ
به رزم آمدی چیست رای درنگ

چنان بینی اکنون ز من دستبرد
که روزت ستاره بباید شمرد

ندانی جز افسون و بند و فریب
چودیدی که آمد بپیشت نشیب

ازاندیشه‌ای دور و ز تاج و تخت
نخواند تو را دانشی نیکبخت

فرستاده آمد سری پر ز باد
همه پاسخ پادشا کرد یاد

چنین تا شب تیره بنمود روی
فرستاده آمد همی زین بدوی

فرود آمدند اندران رزمگاه
یکی کنده کندند پیش سپاه

طلایه همی‌گشت بر گرد دشت
بدین گونه تارامش اندر گذشت

چوبرزد سر از برج شیرآفتاب
زمین شد بکردار دریای آب

یکی چادر آورد خورشید زرد
بگسترد برکشور لاژورد

برآمد خروشیدن کرنای
هم آواز کوس از دو پرده سرای

درفش دو شاه نوآمد به دید
سپه میمنه میسره برکشید

دو شاه سرافراز در قلبگاه
دو دستور فرزانه درپیش شاه

به فرزانهٔ خویش فرمود گو
که گوید به آواز با پیشرو

که بر پای دارید یکسر درفش
کشیده همه تیغهای بنفش

یکی ازیلان پیش منهید پای
نباید که جنبد پیاده ز جای

که هرکس تندی کند روز جنگ
نباشد خردمند یا مرد سنگ

ببینم که طلخند با این سپاه
چگونه خرامد به آوردگاه

نباشد جز از رای یزدان پاک
ز رخشنده خورشید تا تیره خاک

ز پند آزمودیم وز مهر چند
نبود ایچ ازین پندها سودمند

گر ایدون که پیروز گردد سپاه
مرا بردهد گردش هور و ماه

مریزید خون از پی خواسته
که یابید خود گنج آراسته

وگر نامداری بود زین سپاه
که اسب افگند تیز برقلبگاه

چو طلخند را یابد اندر نبرد
نباید که بر وی فشانند گرد

نیایش کنان پیش پیل ژیان
بباید شدن تنگ بسته میان

خروشی برآمد که فرمان کنیم
ز رای توآرایش جان کنیم

وزان روی طلخند پیش سپاه
چنین گفت با پاسبانان گاه

گر ایدون که باشیم پیروزگر
دهد گردش اختر نیک بر

همه تیغها کینه رابر کشیم
به یزدان پناهیم و دم در کشیم

چو یابید گو را نبایدش کشت
نه با اوسخن نیز گفتن درشت

بگیریدش از پشت آن پیل مست
به پیش من آرید بسته دو دست

همانگه خروشیدن کرنای
برآمد زدهلیز پرده‌سرای

همه کوه و دریا پر آواز گشت
توگفتی سپهر روان بازگشت

ز بس نعره و چاک چاک تبر
ندانست کس پای گیتی ز سر

ز رخشنده پیکان و پر عقاب
همی دامن اندر کشید آفتاب

زمین شد به کردار دریای خون
در ودشت بد زیرخون اندرون

دو پیل ژیان شاهزاده دو شاه
براندند هر دو ز قلب سپاه

برآمد خروشی ز طلخند وگو
که از باد ژوپین من دور شو

به جنگ برادر مکن دست پیش
نگه دار ز آواز من جای خویش

همی این بدان گفت وآن هم بدین
چودریای خون شد سراسر زمین

یلانی که بودند خنجر گزار
بگشتند پیرامن کارزار

ز زخم دوشاه آن دو پرخاشجوی
همی خون و مغز اندر آمد به جوی

برین گونه تا خور ز گنبد بگشت
وز اندازه آویزش اندرگذشت

خروش آمد از دشت و آواز گو
که ای جنگسازان و گردان نو

هرآنکس که خواهد زما زینهار
مدارید ازو کینه در کارزدار

بدان تا برادر بترسد ز جنگ
چوتنها بماند نسازد درنگ

بسی خواستند از یلان زینهار
بسی کشته شد در دم کار زار

چو طلخند بر پیل تنها بماند
گو او را به آواز چندی بخواند

که رو ای برادر به ایوان خویش
نگه کن به ایوان و دیوان خویش

نیابی همانا بسی زنده تن
از آن تیغزن نامدار انجمن

همه خوب کاری ز یزدان شناس
وزو دار تا زنده باشی سپاس

که زنده برفتی توازپیش جنگ
نه هنگام رایست و روز درنگ

چوبشنید طلخند آواز اوی
شد از ننگ پیچان و پر آب روی

به مرغ آمد از دشت آوردگاه
فراز آمدندش زهر سو سپاه

در گنج بگشاد و روزی بداد
سپاهش شد آباد و با کام وشاد

سزاوار خلعت هر آنکس که دید
بیاراست او را چنانچون سزید

به دینار چون لشکر آباد گشت
دل جنگجوی از غم آزادگشت

پیامی فرستاد نزدیک گو
که ای تخت را چون بپالیز خو

برآنی که از من شدی بی‌گزند
دلت را به زنار افسون مبند

به آتش شوی ناگهان سوخته
روان آژده چشمها دوخته

چو بشنید گو آن پیام درشت
دلش راز مهر برادر بشست

دلش زان سخن گشت اندوهگین
به فرزانه گفت این شگفتی ببین

بدوگفت فرزانه کای شهریار
تویی از پدر تخت را یادگار

ز دانش پژوهان تو داناتری
هم از تاجداران تواناتری

مرا این درستست و گفتم بشاه
ز گردنده خورشید و تابنده ماه

که این نامور تا نگردد هلاک
بگردد چو مار اندرین تیره خاک

به پاسخ تو با او درشتی مگوی
بپیوند و آزرم او را بجوی

اگر جنگ سازد بسازیم جنگ
که او با شتابست و ما با درنگ

سپهبد فرستاده را پیش خواند
به خوبی فراوان سخنها براند

بدوگفت رو با برادر بگوی
که چندین درشتی و تندی مجوی

درشتی نه زیباست با شهریار
پدرنامور بود و تو نامدار

مرا این درستست کز پند من
تو دوری نجویی ز پیوند من

ولیکن مرا ز آنک هست آرزوی
که تو نامور باشی و نامجوی

بگویم همه آنچ اندر دلست
سخنها که جانم برو مایلست

تو را سر بپیچد ز دستور بد
زآسانی و رای وراه خرد

مگوی ای برادر سخن جز بداد
که گیتی سراسر فسونست و باد

سوی راستی یاز تا هرچ هست
ز گنج و ز مردان خسروپرست

فرستم همه سر به سر پیش تو
ببیند روان بداندیش تو

که اندر دل من جز از داد نیست
مباد آنک از جان تو شاد نیست

برینست رایم که دادم پیام
اگر بشنود مهتر خویش کام

ور ایدون که رایت جز از جنگ نیست
به خوبی و پیوندت آهنگ نیست

بسازم کنون جنگ را لشکری
که باید سپاه مرا کشوری

ازین مرز آباد ما بگذریم
سپه را همه پیش دریا بریم

یکی کنده سازیم گرد سپاه
برین جنگجویان ببندیم راه

ز دریا بکنده در آب افگنیم
سراسر سر اندر شتاب افگنیم

بدان تا هرآنکس که بیند شکست
ز کنده نباشد ورا راه جست

ز ماهرک پیروز گردد به جنگ
بریزیم خون اندرین جای تنگ

سپه را همه دستگیر آوریم
مبادا که شمشیر و تیر آوریم

فرستاده برگشت و آمد چو باد
بروبر سخنهای گو کرد یاد

چوطلخند بشنید گفتار گو
ز لشکر هرآنکس که بد پیشرو

بفرمود تا پیش او خواندند
سزاوار هر جای بنشاندند

همه پاسخ گو بدیشان بگفت
همه رازها برگشاد از نهفت

به لشکر چنین گفت کین جنگ نو
به دریا که اندیشه کردست گو

چه بینید واین را چه رای آوریم
که اندیشه او به جای آوریم

اگر بود خواهید با من یکی
نپیچید سر را ز داد اندکی

اگر جنگ جویم چه دریا چه کوه
چو در جنگ لشکر بود هم گروه

اگر یار باشید با من به جنگ
از آواز روبه نترسد پلنگ

هر آنکس که جویند نام بزرگ
ز گیتی بیابند کام بزرگ

جهانجوی اگر کشته گردد به نام
به از زنده دشمن بدو شادکام

هر آنکس که درجنگ تندی کند
همی از پی سودمندی کند

بیابید چندان ز من خواسته
پرستنده و اسب آراسته

ز کشمیر تا پیش دریای چین
به هر شهر برماکنند آفرین

ببخشم همه شهرها بر سپاه
چوفرمان مرا گردد و تاج و گاه

بپاسخ همه مهتران پیش اوی
یکایک نهادند برخاک روی

که ما نام جوییم و تو شهریار
ببینی کنون گردش روزگار

ز درگاه طلخند برشد خروش
ز لشکر همه کشور آمد بجوش

سپه را همه سوی دریا کشید
وزان پس سپاه گوآمد پدید

برابر فرود آمدند آن دو شاه
که بودند با یکدگر کینه خواه

بگرد اندرون کنده‌ای ساختند
چوشد ژرف آب اندر انداختند

دو لشکر برابر کشیدند صف
سواران همه بر لب آورده کف

بیاراست با میسره میمنه
کشیدند نزدیک دریا بنه

دو شاه گرانمایه پر درد و کین
نهادند برپشت پیلان دو زین

به قلب اندرون ساخته جای خویش
شده هر یکی لشکر آرای خویش

زمین قار شد آسمان شد بنفش
ز بس نیزه و پرنیانی درفش

هوا شد ز گرد سپاه آبنوس
ز نالیدن بوق وآوای کوس

تو گفتی که دریا بجوشد همی
نهنگ اندرو خون خروشد همی

ز زخم تبرزین و گوپال و تیغ
ز دریا برآمد یکی تیره میغ

چو بر چرخ خورشید دامن کشید
چنان شد که کس نیز کس را ندید

توگفتی هوا تیغ بارد همی
بخاک اندرون لاله کارد همی

ز افگنده گیتی بران گونه گشت
که کرکس نیارست برسرگذشت

گروهی بکنده درون پر ز خون
دگر سر بریده فگنده نگون

ز دریا همی‌خاست از باد موج
سپاه اندر آمد همی فوج فوج

همه دشت مغز و جگر بود و دل
همه نعل اسبان ز خون پر ز گل

نگه کرد طلخند از پشت پیل
زمین دید برسان دریای نیل

همه باد بر سوی طلخند گشت
به راه و به آب آرزومند گشت

ز باد و ز خورشید و شمشیر تیز
نه آرام دید و نه راه گریز

بران زین زرین بخفت و بمرد
همه کشور هند گو راسپرد

ببیشی نهادست مردم دو چشم
ز کمی بود دل پر از درد وخشم

نه آن ماند ای مرد دانا نه این
ز گیتی همه شادمانی گزین

اگر چند بفزاید از رنج گنج
همان گنج گیتی نیرزد به رنج

زقلب سپه چون نگه کرد گو
ندید آن درفش سپهدار نو

سواری فرستاد تا پشت پیل
بگردد بجوید همه میل میل

ببیند که آن لعل رخشان درفش
کزو بود روی سواران بنفش

کجاشد که بنشست جوش نبرد
مگر چشم من تیره گون شد ز گرد

سوار آمد و سر به سر بنگرید
درفش سرنامداران ندید

همه قلب گه دید پر گفت و گوی
سواران کشور همه شاه جوی

فرستاده برگشت و آمد چو باد
سخنها همه پیش او کرد یاد

سپهبد فرود آمد از پشت پیل
پیاده همی‌رفت گریان دو میل

بیامد چوطلخند را مرده دید
دل لشکر از درد پژمرده دید

سراپای او سر به سر بنگرید
به جایی برو پوست خسته ندید

خروشان همه گوشت بازو بکند
نشست از برش سوگوار و نژند

همی‌گفت زار ای نبرده جوان
برفتی پر از درد و خسته روان

تو راگردش اختر بد بکشت
وگرنه نزد بر تو بادی درشت

بپیچید ز آموزگاران سرت
تو رفتی ومسکین دل مادرت

بخوبی بسی راندم با تو پند
نیامد تو را پند من سودمند

چو فرزانه گو بد آنجا رسید
جهان جوی طلخند را مرده دید

برادرش گریان و پر درد گشت
خروش سواران بران پهن دشت

خروشان بغلتید در پیش گو
همی‌گفت زار ای جهان‌دار نو

ازان پس بیاراست فرزانه پند
بگو گفت کای شهریار بلند

ازین زاری و سوگواری چه سود
چنین رفت و این بودنی کار بود

سپاس از جهان آفرینت یکیست
که طلخند بر دست تو کشته نیست

همه بودنی گفته بودم به شاه
ز کیوان و بهرام و خورشید و ماه

که چندان به پیچید برزم این جوان
که برخویشتن بر سر آرد زمان

کنون کار طلخند چون بادگشت
بنادانی و تیزی اندر گذشت

سپاهست چندان پر از درد و خشم
سراسر همه برتو دارند چشم

بیارام و ما را تو آرام ده
خرد را به آرام دل کام ده

که چون پادشا را ببیند سپاه
پر از درد و گریان پیاده به راه

بکاهدش نزد سپاه آبروی
فرومایه گستاخ گردد بروی

به کردار جام گلابست شاه
که از گرد یکباره گردد تباه

ز دانا خردمند بشنید پند
خروشی ز لشکر برآمد بلند

که آن لشکر اکنون جدا نیست زین
همه آفرین باد بر آن و این

همه پاک در زینهار منید
وزین بر منش یادگار منید

ازان پس چو دانندگان را بخواند
به مژگان بسی خون دل برفشاند

ز پند آنچ طلخند را داده بود
بدیشان بگفت آنچ زو هم شنود

یکی تخت تابوت کردش ز عاج
ز زر و ز پیروزه و خوب ساج

بپوشید رویش به چینی پرند
شد آن نامور نامبردار هند

بدبق و بقیر و بکافور و مشک
سرتنگ تابوت کردند خشک

وزان جایگه تیز لشکر براند
به راه و به منزل فراوان نماند

چو شاهان گزیدند جای نبرد
بشد مادر از خواب و آرام و خورد

همیشه بره دیدبان داشتی
به تلخی همی روز بگذاشتی

چوازراه برخاست گرد سپاه
نگه کرد بینادل از دیده‌گاه

همی دیده‌بان بنگرید از دو میل
که بیند مگر تاج طلخند و پیل

ز بالا درفش گو آمد پدید
همه روی کشور سپه گسترید

نیامد پدید از میان سپاه
سواری برافگند از دیده‌گاه

که لشکر گذر کرد زین روی کوه
گو وهرک بودند با او گروه

نه طلخند پیدا نه پیل و درفش
نه آن نامداران زرینه کفش

ز مژگان فروریخت خون مادرش
فراوان به دیوار بر زد سرش

ازان پس چوآمد به مام آگهی
که تیره شد آن فر شاهنشهی

جهاندار طلخند بر زین بمرد
سرگاه شاهی بگو در سپرد

همی جامه زد چاک و رخ را بکند
به گنجور گنج آتش اندر فگند

به ایوان او شد دمان مادرش
به خون اندرون غرقه گشته سرش

همه کاخ وتاج بزرگی بسوخت
ازان پس بلند آتشی برفروخت

که سوزد تن خویش به آیین هند
ازان سوگ پیداکند دین هند

چو از مادر آگاهی آمد بگو
برانگیخت آن بارهٔ تیزرو

بیامد ورا تنگ در بر گرفت
پر از خون مژه خواهش اندر گرفت

بدو گفت کای مهربان گوش دار
که ما بیگناهیم زین کارزار

نه من کشتم او را نه یاران من
نه گردی گمان برد زین انجمن

که خود پیش او دم توان زد درشت
ورا گردش اختر بد بکشت

بدو گفت مادر که ای بدکنش
ز چرخ بلند آیدت سرزنش

برادر کشی از پی تاج و تخت
نخواند تو را نیکدل نیکبخت

چنین داد پاسخ که ای مهربان
نشاید که برمن شوی بدگمان

بیارام تا گردش رزمگاه
نمایم تو را کار شاه و سپاه

که یارست شد پیش او رزمجوی
کرا بود در سر خود این گفت وگوی

به دادار کو داد ومهر آفرید
شب و روز و گردان سپهر آفرید

کزین پس نبیند مرا مهر و گاه
نه اسب و نه گرز و نه تخت و کلاه

مگر کین سخن آشکارا کنم
ز تندی دلت پرمداراکنم

که او را بدست کسی بد زمان
که مردم رهایی نیابد ازان

که یابد به گیتی رهایی ز مرگ
وگر جان بپوشد به پولاد ترگ

چنان شمع رخشان فرو پژمرد
به گیتی کسی یک نفس نشمرد

وگر چون نمایم نگردی تو رام
به دادار دارنده کوراست کام

که پیشت به آتش بر خویش را
بسوزم ز بهر بداندیش را

چو بشنید مادر سخنهای گو
دریغ آمدش برز و بالای گو

بدو گفت مادر که بنمای راه
که چون مرد بر پیل طلخند شاه

مگر بر من این آشکارا شود
پر آتش دلم پرمدارا شود

پر از در شد گو بایوان خویش
جهاندیده فرزانه را خواند پیش

بگفت آنچ با مادرش رفته بود
ز مادر که برآتش آشفته بود

نشستند هر دو بهم رای زن
گو و مرد فرزانه بی‌انجمن

بدو گفت فرزانه کای نیکخوی
نگردد بما راست این آرزوی

ز هر سو بخوانیم برنا و پیر
کجا نامداری بود تیزویر

ز کشمیر وز دنبر و مرغ و مای
وزان تیزویران جوینده رای

ز دریا و از کنده وزرمگاه
بگوییم با مرد جوینده راه

سواران بهر سو پراگند گو
بجایی که بد موبدی پیشرو

سراسر بدرگاه شاه آمدند
بدان نامور بارگاه آمدند

جهاندار بنشست با موبدان
بزرگان دانادل و بخردان

صفت کرد فرزانه آن رزمگاه
که چون رفت پیکار جنگ وسپاه

ز دریا و از کنده و آبگیر
یکایک بگفتند با تیزویر

نخفتند زایشان یکی تیره شب
نه بر یکدگر برگشادند لب

ز میدان چو برخاست آواز کوس
جهاندیدگان خواستند آبنوس

یکی تخت کردند از چارسوی
دومرد گرانمایه و نیکخوی

همانند آن کنده و رزمگاه
بروی اندر آورده روی سپاه

بران تخت صدخانه کرده نگار
صفی کرد او لشکر کارزار

پس آنگه دولشکر زساج و زعاج
دو شاه سرافراز با پیل وتاج

پیاده بدید اندرو با سوار
همه کرده آرایش کارزار

ز اسبان و پیلان و دستور شاه
مبارز که اسب افگند بر سپاه

همه کرده پیکر به آیین جنگ
یک تیز وجنبان یکی با درنگ

بیاراسته شاه قلب سپاه
ز یک دست فرزانهٔ نیک‌خواه

ابر دست شاه از دو رویه دو پیل
ز پیلان شده گرد همرنگ نیل

دو اشتر بر پیل کرده به پای
نشانده برایشان دو پاکیزه رای

به زیر شتر در دو اسب و دو مرد
که پرخاش جویند روز نبرد

مبارز دو رخ بر دو روی دوصف
ز خون جگر بر لب آورده کف

پیاده برفتی ز پیش و ز پس
کجا بود در جنگ فریادرس

چو بگذاشتی تا سر آوردگاه
نشستی چو فرزانه بر دست شاه

همان نیز فرزانه یک خانه بیش
نرفتی نبودی ازین شاه پیش

سه خانه برفتی سرافراز پیل
بدیدی همه رزم گه از دو میل

سه خانه برفتی شتر همچنان
برآورد گه بر دمان و دنان

نرفتی کسی پیش رخ کینه‌خواه
همی‌تاختی او همه رزمگاه

همی‌راند هر یک به میدان خویش
برفتن نکردی کسی کم و بیش

چو دیدی کسی شاه را در نبرد
به آواز گفتی که شاها بگرد

ازان پس ببستند بر شاه راه
رخ و اسب و فرزین و پیل و سپاه

نگه کرد شاه اندران چارسوی
سپه دید افگنده چین در بروی

ز اسب و ز کنده بر و بسته راه
چپ و راست و پیش و پس اندر سپاه

شد از رنج وز تشنگی شاه مات
چنین یافت از چرخ گردان برات

ز شطرنج طلخند بد آرزوی
گوآن شاه آزاده و نیکخوی

همی‌کرد مادر ببازی نگاه
پر از خون دل از بهر طلخند شاه

نشسته شب و روز پر درد وخشم
ببازی شطرنج داده دو چشم

همه کام و رایش به شطرنج بود
ز طلخند جانش پر از رنج بود

همیشه همی‌ریخت خونین سرشک
بران درد شطرنج بودش پزشک

بدین گونه بد تا چمان و چران
چنین تا سر آمد بروبر زمان

سرآمد کنون برمن این داستان
چنان هم که بشنیدم ازباستان

بخش ۸ – داستان کلیله ودمنه

نگه کن که شادان برزین چه گفت
بدانگه که بگشاد راز از نهفت

بدرگه شهنشاه نوشین‌روان
که نامش بماناد تا جاودان

ز هر دانشی موبدی خواستی
که درگه بدیشان بیاراستی

پزشک سخنگوی و کنداوران
بزرگان وکارآزموده سران

ابر هر دری ناموَر مهتری
کجا هر سری را بُدی افسری

پزشک سراینده برزوی بود
به نیرو رسیده سخنگوی بود

ز هر دانشی داشتی بهره‌ای
به هر بهره‌ای در جهان شهره‌ای

چنان بد که روزی به هنگام بار
بیامد بر نامور شهریار

چنین گفت کای شاه دانش‌پذیر
پژوهنده و یافته یادگیر

من امروز در دفتر هندوان
همی‌ بنگریدم به روشن روان

چنین بُد نبشته که بر کوه هند
گیاییست چینی چو رومی پرند

که آن را چو گرد آورد رهنمای
بیامیزد و دانش آرد بجای

چو بر مُرده بپراگند بی‌گمان
سخنگوی گردد هم اندر زمان

کنون من بدستوری شهریار
بپیمایم این راه دشوار خوار

بسی دانشی رهنمای آورم
مگر کین شگفتی بجای آورم

تن مرده گر زنده گردد رواست
که نوشین‌روان بر جهان پادشاست

بدو گفت شاه این نشاید بُدن
مگر آزمون را بباید شدن

ببر نامهٔ من برِ رای هند
نگر تا که باشد بت‌آرای هند

بدین کار با خویشتن یارخواه
همه یاری از بختِ بیدار خواه

اگر نوشگفتی شود در جهان
که این گفته رمزی بود درنهان

ببر هرچ باید به نزدیک رای
کزو بایدت بی‌گمان رهنمای

در گنج بگشاد نوشین‌روان
ز چیزی که بُد درخور خسروان

ز دینار و دیبا و خز و حریر
ز مهر و ز افسر ز مشک و عبیر

شتروار سیصد بیاراست شاه
فرستاده برداشت آمد به راه

بیامد برِ رای و نامه بداد
سرِ بارها پیش او برگشاد

چو برخواند آن نامهٔ شاه رای
بدو گفت کای مرد پاکیزه رای

ز کسری مرا گنج بخشیده نیست
همه لشکر و پادشاهی یکیست

ز داد و ز فرّ و ز اورند شاه
وزان روشنی بخت و آن دستگاه

نباشد شگفت از جهاندار پاک
که گر مردگان را برآرد ز خاک

برهمن بکوه اندرون هرک هست
یکی دارد این رای را با تو دست

بت‌آرای و فرخنده دستور من
هم آن گنج و پرمایه گنجور من

بد و نیک هندوستان پیش تست
بزرگی مرا در کم و بیش تست

بیاراستندش به نزدیک رای
یکی نامور چون ببایست جای

خورشگر فرستاد هم خوردنی
همان پوشش نغز و گستردنی

برفت آن شب و رای زد با ردان
بزرگان قنّوج با بخردان

چو برزد سر از کوه رخشنده روز
پدید آمد آن شمع گیتی‌فروز

پزشکان فرزانه را خواند رای
کسی کو بدانش بُدی رهنمای

چو برزوی بنهاد سر سوی کوه
برفتند با او پزشکان گروه

پیاده همه کوهساران بپای
بپیمود با دانشی رهنمای

گیاها ز خشک و ز تر برگزید
ز پژمرده و آنچ رخشنده دید

ز هرگونه دارو ز خشک و ز تر
همی بر پراگند بر مرده بر

یکی مرده زنده نگشت از گیا
همانا که سست آمد آن کیمیا

همه کوه بسپرد یک یک بپای
ابر رنج او بر نیامد بجای

بدانست کان کار آن پادشاست
که زنده است جاوید و فرمانرواست

دلش گشت سوزان ز تشویر شاه
هم از نامداران هم از رنج راه

وزان خواسته نیز کاورده بود
ز گفتار بیهوده آزرده بود

ز کارِ نبشته ببُد تنگدل
که آن مرد بیدانش و سنگدل

چرا خیره بر باد چیزی نبشت
که بد بار آن رنج گفتار زشت

چنین گفت زان پس بران بخردان
که‌ ای کاردیده ستوده ردان

که دانید داناتر از خویشتن
کجا سرفرازد بدین انجمن

به پاسخ شدند انجمن همسخن
که داننده پیرست ایدر کهن

به سال و خرد او ز ما مهترست
به دانش ز هر مهتری بهترست

چنین گفت برزوی با هندوان
که ای نامداران روشن‌روان

برین رنجها بر فزونی کنید
مرا سوی او رهنمونی کنید

مگر کان سخنگوی دانای پیر
بدین کار باشد مرا دستگیر

ببردند برزوی را نزد اوی
پراندیشه دل سر پر از گفت و گوی

چو نزدیک او شد سخنگوی مرد
همه رنج‌ها پیش او یاد کرد

ز کار نبشته که آمد پدید
سخن‌ها که از کاردانان شنید

بدو پیر دانا زبان برگشاد
ز هر دانشی پیش او کرد یاد

که من در نبشته چنین یافتم
بدان آرزو تیز بشتافتم

چو زان رنج‌ها برنیامد پدید
ببایست ناچار دیگر شنید

گیا چون سخن‌دان و دانش چو کوه
که همواره باشد مر او را شکوه

تن مرده چون مرد بیدانشست
که دانا به هر جای با رامشست

به دانش بود بی‌گمان زنده مرد
چو دانش نباشد ب گِردش مگرد

چو مردم ز دانایی آید ستوه
گیا چون کلیله‌ست و دانش چو کوه

کتابی به دانش نماینده راه
بیابی چو جویی تو از گنج شاه

چو بشنید برزوی زو شاد شد
همه رنج بر چشم او باد شد

بر او آفرین کرد و شد نزد شاه
به کردار آتش بپیمود راه

بیامد نیایش‌کنان پیش رای
که تا جای باشد تو بادی به جای

کتابیست ای شاه گسترده کام
که آن را به هندی کلیله‌ست نام

به مهرست تا درج در گنج شاه
به رای و به دانش نماینده راه

به گنجور فرمان دهد تا ز گنج
سپارد به من گر ندارد به رنج

دژم گشت زان آرزو جان شاه
بپیچید برخویشتن چندگاه

به برزوی گفت این کس از ما نجُست
نه اکنون نه از روزگار نخست

ولیکن جهاندار نوشین‌روان
اگر تن بخواهد ز ما یا روان

نداریم ازو باز چیزی که هست
اگر سرفرازست اگر زیردست

ولیکن بخوانی مگر پیش ما
بدان تا روان بداندیش ما

نگوید به دل کان نبشتست کس
بخوان و بدان و ببین پیش و پس

بدو گفت برزوی کای شهریار
ندارم فزون ز آنچ گویی مدار

کلیله بیاورد گنجور شاه
همی‌بود او را نماینده راه

هران دُر که از نامه برخواندی
همه روز بر دل همی‌راندی

ز نامه فزون ز آنک بودیش یاد
ز برخواندی نیز تا بامداد

همی‌بود شادان دل و تن درست
بدانش همی جان روشن بشست

چو زو نامه رفتی به شاه جهان
دری از کلیله نبشتی نهان

بدین چاره تا نامهٔ هندوان
فرستاد نزدیک نوشین‌روان

بدین گونه تا پاسخ نامه دید
که دریای دانش بر ما رسید

ز ایوان بیامد به نزدیک رای
بدستوری بازگشتن به جای

چو بگشاد دل رای بنواختش
یکی خلعت هندویی ساختش

دو یاره بهاگیر و دو گوشوار
یکی طوق پرگوهر شاهوار

هم از شارهٔ هندی و تیغ هند
همه روی آهن سراسر پرند

بیامد ز قنّوج برزوی شاد
بسی دانشِ نو گرفته به یاد

ز ره چون رسید اندر آن بارگاه
نیایش کنان رفت نزدیک شاه

بگفت آنچ از رای دید و شنید
بجای گیا دانش آمد پدید

بدو گفت شاه‌ ای پسندیده مرد
کلیله روان مرا زنده کرد

تو اکنون ز گنجور بستان کلید
ز چیزی که باید بباید گزید

بیامد خرد یافته سوی گنج
به گنجور بسیار ننمود رنج

درم بود و گوهر چپ و دست راست
جز از جامهٔ شاه چیزی نخواست

گرانمایه دستی بپوشید و رفت
بر گاه کسری خرامید تفت

چو آمد به نزدیک تختش فراز
برو آفرین کرد و بردش نماز

بدو گفت پس نامور شهریار
که بی بدره و گوهر شاهوار

چرا رفتی ای رنج دیده ز گنج
کسی را سزد گنج کو دید رنج

چنین پاسخ آورد برزو بشاه
که ای تاج تو برتر از چرخ ماه

هرآنکس که او پوشش شاه یافت
به بخت و به تخت مهی راه یافت

دگر آنک با جامهٔ شهریار
ببیند مرا مرد ناسازگار

دل بدسگالان شود تار و تنگ
بماند رخ دوست با آب و رنگ

یکی آرزو خواهم از شهریار
که ماند ز من در جهان یادگار

چو بنویسد این نامه بوزرجمهر
گشاید برین رنج برزوی چهر

نخستین در از من کند یادگار
به فرمان پیروزگر شهریار

بدان تا پس از مرگ من در جهان
ز داننده رنجم نگردد نهان

بدو گفت شاه این بزرگ آرزوست
بر اندازهٔ مرد آزاده‌خوست

ولیکن به رنج تو اندر خورست
سخن گرچه از پایگه برترست

به بوزرجمهر آن زمان شاه گفت
که این آرزو را نشاید نهفت

نویسنده از کلک چون خامه کرد
ز برزوی یک در سرِ نامه کرد

نبشت او بران نامهٔ خسروی
نبود آن زمان خط جز پهلوی

همی‌بود با ارج در گنج شاه
بدو ناسزا کس نکردی نگاه

چنین تا بتازی سخن راندند
ورا پهلوانی همی‌خواندند

چو مامون روشن روان تازه کرد
خور روز بر دیگر اندازه کرد

دل موبدان داشت و رای کیان
ببسته به هر دانشی بر میان

کلیله به تازی شد از پهلوی
بدین سان که اکنون همی‌بشنوی

بتازی همی‌بود تا گاه نصر
بدانگه که شد در جهان شاه نصر

گرانمایه بوالفضل دستور اوی
که اندر سخن بود گنجور اوی

بفرمود تا پارسی و دری
نبشتند و کوتاه شد داوری

وزان پس چو پیوسته رای آمدش
بدانش خرد رهنمای آمدش

همی‌خواست تا آشکار و نهان
ازو یادگاری بود در جهان

گزارنده را پیش بنشاندند
همه نامه بر رودکی خواندند

بپیوست گویا پراگنده را
بسفت اینچنین در آگنده را

بدان کو سخن راند آرایشست
چو ابله بود جای بخشایشست

حدیث پراگنده بپراگند
چو پیوسته شد جان و مغز آگند

جهاندار تا جاودان زنده باد
زمان و زمین پیش او بنده باد

از اندیشه دل را مدار ایچ تنگ
که دوری تو از روزگار درنگ

گهی بر فراز و گهی بر نشیب
گهی با مراد و گهی با نهیب

ازین دو یکی نیز جاوید نیست
به بودن تو را راه امید نیست

نگه کن کنون کار بوزرجمهر
که از خاک بر شد به گردان سپهر

فراز آوریدش به خاک نژند
همان کس که بردش به ابر بلند

بخش ۹ – داستان کسری با بوزرجمهر

چنان بد که کسری بدان روزگار
برفت از مداین ز بهر شکار

همی‌تاخت با غرم و آهو به دشت
پراگند شد غرم و او مانده گشت

ز هامون بر مرغزاری رسید
درخت و گیا دید و هم سایه دید

همی‌راند با شاه بوزرجمهر
ز بهر پرستش هم از بهر مهر

فرود آمد از بارگی شاه نرم
بدان تاکند برگیا چشم گرم

ندید از پرستندگان هیچکس
یکی خوب رخ ماند با شاه بس

بغلتید چندی بران مرغزار
نهاده سرش مهربان برکنار

همیشه ببازوی آن شاه بر
یکی بند بازو بدی پرگهر

برهنه شد از جامه بازوی او
یکی مرغ رفت از هوا سوی او

فرودآمد از ابر مرغ سیاه
ز پرواز شد تا ببالین شاه

ببازو نگه کرد وگوهر بدید
کسی رابه نزدیک او برندید

همه لشکرش گرد آن مرغزار
همی‌گشت هرکس ز بهر شکار

همان شاه تنها بخواب اندرون
نه بر گرد او برکسی رهنمون

چومرغ سیه بند بازوی بدید
سر درز آن گوهران بردرید

چوبدرید گوهر یکایک بخورد
همان در خوشاب و یاقوت زرد

بخورد و ز بالین او بر پرید
همانگه ز دیدار شد ناپدید

دژم گشت زان کار بوزرجمهر
فروماند از کارگردان سپهر

بدانست کآمد بتنگی نشیب
زمانه بگیرد فریب و نهیب

چوبیدارشد شاه و او را بدید
کزان سان همی لب بدندان گزید

گمانی چنان برد کو را بخواب
خورش کرد بر پرورش برشتاب

بدو گفت کای سگ تو را این که گفت
که پالایش طبع بتوان نهفت

نه من اورمزدم و گر بهمنم
ز خاکست وز باد و آتش تنم

جهاندار چندی زبان رنجه کرد
ندید ایچ پاسخ جز ار باد سرد

بپژمرد بر جای بوزرجمهر
ز شاه و ز کردار گردان سپهر

که بس زود دید آن نشان نشیب
خردمند خامش بماند از نهیب

همه گرد بر گرد آن مرغزار
سپه بود و اندر میان شهریار

نشست از بر اسب کسری بخشم
ز ره تا در کاخ نگشاد چشم

همه ره ز دانا همی لب گزید
فرود آمد از باره چندی ژکید

بفرمود تا روی سندان کنند
بداننده بر کاخ زندان کنند

دران کاخ بنشست بوزرجمهر
ازو برگسسته جهاندار مهر

یکی خویش بودش دلیر وجوان
پرستندهٔ شاه نوشین‌روان

بهرجای با شاه در کاخ بود
به گفتار با شاه گستاخ بود

بپرسید یک روز بوزرجمهر
ز پروردهٔ شاه خورشید چهر

که او را پرستش همی چون کنی
بیاموز تا کوشش افزون کنی

پرستنده گفت ای سر موبدان
چنان دان که امروز شاه ردان

چو از خوان برفت آب بگساردم
زمین ز آبدستان مگر یافت نم

نگه سوی من بنده زان گونه کرد
که گفتم سرآمد مرا خواب وخورد

جهاندار چون گشت بامن درشت
مراسست شد آبدستان بمشت

بدو دانشی گفت آب آر خیز
چنان چون که بر دست شاه آب ریز

بیاورد مرد جوان آب گرم
همی‌ریخت بر دست او نرم نرم

بدو گفت کین بار بر دستشوی
تو با آب جو هیچ تندی مجوی

چولب را ببالاید از بوی خوش
تو از ریخت آبدستان نکش

چو روز دگر شاه نوشین‌روان
بهنگام خوردن بیاورد خوان

پرستنده را دل پراندیشه گشت
بدان تا دگر بار بنهاد تشت

چنان هم چو داناش فرموده بود
نه کم کرد ازان نیز و نه برفزود

به گفتار دانا فرو ریخت آب
نه نرم ونه از ریختن برشتاب

بدو گفت شاه ای فزاینده مهر
که گفت این تو راگفت بوزرجمهر

مرا اندرین دانش او داد راه
که بیند همی این جهاندار شاه

بدو گفت رو پیش دانا بگوی
کزان نامور جاه و آن آبروی

چراجستی از برتری کمتری
ببد گوهر و ناسزا داوری

پرستنده بشنید و آمد دوان
برخال شد تند وخسته روان

ز شاه آنچ بشیند با او بگفت
چنین یافت زو پاسخ اندر نهفت

که حال من از حال شاه جهان
فراوان بهست آشکار و نهان

پرستنده برگشت و پاسخ ببرد
سخنها یکایک برو برشمرد

فراوان ز پاسخ برآشفت شاه
ورا بند فرمود و تاریک چاه

دگر باره پرسید زان پیشکار
که چون دارد آن کم خرد روزگار

پرستنده آمد پر از آب چهر
بگفت آن سخنها به بوزرجمهر

چنین داد پاسخ بدو نیکخواه
که روز من آسانتر از روز شاه

فرستاده برگشت وآمد چو باد
همه پاسخش کرد بر شاه یاد

ز پاسخ بر آشفت و شد چون پلنگ
ز آهن تنوری بفرمود تنگ

ز پیکان وز میخ گرد اندرش
هم از بند آهن نهفته سرش

بدو اندرون جای دانا گزید
دل از مهر دانا بیکسو کشید

نبد روزش آرام و شب جای خواب
تنش پر ز سختی دلش پرشتاب

چهارم چنین گفت شاه جهان
ابا پیشکارش سخن درنهان

که یک بار نزدیک دانا گذار
ببر زود پیغام و پاسخ بیار

بگویش که چون‌بینی اکنون تنت
که از میخ تیزست پیراهنت

پرستنده آمد بداد آن پیام
که بشنید زان مهر خویش کام

چنین داد پاسخ بمرد جوان
که روزم به از روز نوشین‌روان

چو برگشت و پاسخ بیاورد مرد
ز گفتار شد شاه را روی زرد

ز ایوان یکی راستگوی گزید
که گفتار دانا بداند شنید

ابا او یکی مرد شمشیر زن
که دژخیم بود اندران انجمن

که رو تو بدین بد نهان را بگوی
که گر پاسخت را بود رنگ و بوی

و گرنه که دژخیم با تیغ تیز
نماید تو را گردش رستخیز

که گفتی که زندان به از تخت شاه
تنوری پر از میخ با بند و چاه

بیامد بگفت آنچ بشنید مرد
شد از درد دانا دلش پر ز درد

بدان پاکدل گفت بوزرجمهر
که ننمود هرگز بمابخت چهر

چه با گنج و تختی چه با رنج سخت
ببندیم هر دو بناکام رخت

نه این پای دارد بگیتی نه آن
سرآید همی نیک و بد بی‌گمان

ز سختی گذر کردن آسان بود
دل تاجداران هراسان بود

خردمند ودژخیم باز آمدند
بر شاه گردن فراز آمدند

شنیده بگفتند با شهریار
دلش گشت زان پاسخ او فگار

به ایوانش بردند زان تنگ جای
به دستوری پاکدل رهنمای

برین نیز بگذشت چندی سپهر
پر آژنگ شد روی بوزرجمهر

دلش تنگتر گشت و باریک شد
دوچمش ز اندیشه تاریک شد

چو با گنج رنجش برابر نبود
بفرسود ازان درد و در غم بسود

چنان بد که قیصر بدان چندگاه
رسولی فرستاد نزدیک شاه

ابا نامه و هدیه و با نثار
یکی درج و قفلی برو استوار

که با شاه کنداوران و ردان
فراوان بود پاکدل موبدان

بدین قفل و این درج نابرده دست
نهفته بگویند چیزی که هست

فرستیم باژ ار بگویند راست
جز از باژ چیزی که آیین ماست

گرای دون که زین دانش ناگزیر
بماند دل موبد تیزویر

نباید که خواهد ز ما باژ شاه
نراند بدین پادشاهی سپاه

برین گونه دارم ز قیصر پیام
تو پاسخ گزار آنچ آیدت کام

فرستاده راگفت شاه جهان
که این هم نباشد ز یزدان نهان

من از فر او این بجای آورم
همان مرد پاکیزه رای آورم

یکی هفته ایدر ز می شاد باش
برامش دل آرای وآزاد باش

ازان پس بران داستان خیره ماند
بزرگان و فرزانگانرا بخواند

نگه کرد هریک زهر باره‌ای
که سازد مر آن بند را چاره‌ای

بدان درج و قفلی چنان بی‌کلید
نگه کرد و هر موبدی بنگرید

ز دانش سراسر بیکسو شدند
بنادانی خویش خستو شدند

چو گشتند یک انجمن ناتوان
غمی شد دل شاه نوشین‌روان

همی‌گفت کاین راز گردان سپهر
بیارد باندیشه بوزرجمهر

شد از درد دانا دلش پر ز درد
برو پر ز چین کرد و رخساره زرد

شهنشاه چون دید ز اندیشه رنج
بفرمود تا جامه دستی ز گنج

بیاورد گنجور و اسبی گزین
نشست شهنشاه کردند زین

به نزدیک دانا فرستاد و گفت
که رنجی که دیدی نشاید نهفت

چنین راند بر سر سپهر بلند
که آید ز ما بر تو چندی گزند

زیان تو مغز مرا کرد تیز
همی با تن خویش کردی ستیز

یکی کار پیش آمدم ناگزیر
کزان بسته آمد دل تیزویر

یکی درج زرین سرش بسته خشک
نهاده برو قفل و مهری ز مشک

فرستاد قیصر بر ما ز روم
یکی موبدی نامبردار بوم

فرستاده گوید که سالار گفت
که این راز پیدا کنید از نهفت

که این درج را چیست اندر نهان
بگویند فرزانگان جهان

به دل گفتم این راز پوشیده چهر
ببیند مگر جان بوزرجمهر

چوبشنید بوزرجمهر این سخن
دلش پرشد از رنج و درد کهن

ز زندان بیامد سرو تن بشست
به پیش جهانداور آمد نخست

همی‌بود ترسان ز آزار شاه
جهاندار پر خشم و او بیگناه

شب تیره و روز پیدا نبود
بدان سان که پیغام خسرو شنود

چو خورشید بنمود تاج از فراز
بپوشید روی شب تیره باز

باختر نگه کرد بوزرجمهر
چو خورشید رخشنده بد بر سپهر

به آب خرد چشم دل را بشست
ز دانندگان استواری بجست

بدو گفت بازار من خیره گشت
چو چشمم ازین رنج‌ها تیره گشت

نگه کن که پیشت که آید به راه
ز حالش بپرس ایچ نامش مخواه

به راه آمد از خانه بوزرجمهر
همی‌رفت پویان زنی خوب‌چهر

خردمند بینا به دانا بگفت
سخن هرچ بر چشم او بد نهفت

چنین گفت پرسنده را راه‌جوی
که بپژوه تا دارد این ماه شوی

زن پاکدامن به پرسنده گفت
که شوی‌ست و هم کودک اندر نهفت

چو بشنید داننده گفتار زن
بخندید بر بارهٔ گامزن

همانگه زنی دیگر آمد پدید
بپرسید چون ترجمانش بدید

که‌ای زن تو را بچه و شوی هست‌؟
وگر یک تنی باد داری به‌دست

بدو گفت شوی‌ست اگر بچه نیست
چو پاسخ شنیدی بر من مایست

همانگه سه‌دیگر زن آمد پدید
بیامد بر او بگفت و شنید

که ای خوب‌رخ کیست انباز تو‌؟
برین کش خرامیدن و ناز تو

مرا گفت هرگز نبوده‌ست شوی
نخواهم که پیدا کنم نیز روی

چو بشنید بوزرجمهر این سخن
نگر تا چه اندیشه افگند بن

بیامد دژم‌روی تازان به راه
چو بردند جوینده را نزد شاه

بفرمود تا رفت نزدیک تخت
دل شاه کسری غمی گشت سخت

که داننده را چشم بینا ندید
بسی باد سرد از جگر بر کشید

همی‌کرد پوزش ازان کار شاه
کزو داشت آزار بر بی‌گناه

پس از روم و قیصر زبان برگشاد
همی‌کرد زان قفل و زان درج یاد

به شاه جهان گفت بوزرجمهر
که تابان بدی تا بتابد سپهر

یکی انجمن درج در پیش شاه
به پیش بزرگان جوینده راه

به نیروی یزدان که اندیشه داد
روان مرا راستی پیشه داد

بگویم به دُرج اندرون هرچ هست
نسایم بران قفل وآن درج دست

اگر تیره شد چشم‌، دل روشن است
روان را ز دانش همی جوشن است

ز گفتار او شاد شد شهریار
دلش تازه شد چون گل اندر بهار

ز اندیشه شد شاه را پشت راست
فرستاده و درج را پیش خواست

همه موبدان وردان را بخواند
بسی دانشی پیش دانا نشاند

ازان پس فرستاده را گفت شاه
که پیغام بگزار و پاسخ بخواه

چو بشنید رومی زبان برگشاد
سخن‌های قیصر همه کرد یاد

که گفت از جهاندار پیروز جنگ
خرد باید و دانش و نام و ننگ

تو را فر و برز جهاندار هست
بزرگی و دانایی و زور دست

همان بخرد و موبد راه‌جوی
گو بر منش کو بود شاه جوی

همه پاک در بارگاه تواند
وگر در جهان نیک‌خواه تواند

همین درج با قفل و مهر و نشان
ببینند بیدار دل سرکشان

بگویند روشن که زیر نهفت
چه چیزست وآن با خرد هست جفت

فرستیم زین پس به تو باژ و ساو
که این مرز دارند با باژ تاو

وگر باز مانند ازین مایه چیز
نخواهند ازین مرزها باژ نیز

چو دانا ز گوینده پاسخ شنید
زبان برگشاد آفرین گسترید

که همواره شاه جهان شاد باد
سخن‌دان و با بخت و با داد باد

سپاس از خداوند خورشید و ماه
روان را به دانش نماینده راه

نداند جز او آشکارا و راز
به دانش مرا آز و او بی‌نیاز

سه دُرست رخشان به درج اندرون
غلافش بود ز آنچ گفتم برون

یکی سفته و دیگری نیم سفت
دگر آنک آهن ندیده‌ست جفت

چو بشنید دانای رومی کلید
بیاورد و نوشین‌روان بنگرید

نهفته یکی حقه بُد در میان
به حقه درون پردهٔ پرنیان

سه گوهر بدان حقه اندر نهفت
چنان هم که دانای ایران بگفت

نخستین ز گوهر یکی سفته بود
دوم نیم سفت و سیم نابسود

همه موبدان آفرین خواندند
بدان دانشی گوهر افشاندند

شهنشاه رخساره بی‌تاب کرد
دهانش پر از در خوشاب کرد

ز کار گذشته دلش تنگ شد
بپیچید و رویش پر آژنگ شد

که با او چرا کرد چندان جفا
ازان پس کزو دید مهر و وفا

چو دانا رخ شاه پژمرده یافت
روانش به درد اندر آزرده یافت

برآورد گوینده راز از نهفت
گذشته همه پیش کسری بگفت

ازان بند بازوی و مرغ سیاه
از اندیشه گوهر و خواب شاه

بدو گفت کاین بودنی کار بود
ندارد پشیمانی و درد سود

چو آرد بد و نیک رای سپهر
چه شاه و چه موبد چه بوزرجمهر

ز تخمی که یزدان به اختر بکشت
ببایدش بر تارک ما نبشت

دل شاه نوشین‌روان شاد باد
همیشه ز درد و غم آزاد باد

اگر چند باشد سرافراز شاه
به دستور گردد دلارای گاه

شکارست کار شهنشاه و رزم
می و شادی و بخشش و داد و بزم

بداند که شاهان چه کردند پیش
بورزد بدان هم نشان رای خویش

ز آگندن گنج و رنج سپاه
ز آزرم گفتار وز دادخواه

دل و جان دستور باشد به رنج
ز اندیشهٔ کدخدایی و گنج

چنین بود تا گاه نوشین‌روان
همو بود شاه و همو پهلوان

همو بود جنگی و موبد همو
سپهبد همو بود و بخرد همو

به هرجای کارآگهان داشتی
جهان را به دستور نگذاشتی

ز بسیار و اندک ز کار جهان
بد و نیک زو کس نکردی نهان

ز کار آگهان موبدی نیکخواه
چنان بد که برخاست بر پیش گاه

که گاهی گنه بگذرانی همی
به بد نام آنکس نخوانی همی

هم این را دگر باره آویزش است
گنهکار اگر چند با پوزش است

به پاسخ چنین بود توقیع شاه
که آنکس که خستو شود بر گناه

چو بیمار زارست و ما چون پزشک
ز دارو گریزان و ریزان سرشک

به یک دارو ار او نگردد درست
زوان از پزشکی نخواهیم شست

دگر موبدی گفت انوشه بدی
به داد و دهش نیز توشه بدی

سپهدار گرگان برفت از نهفت
به بیشه درآمد زمانی بخفت

بنه برد از گیل و او برهنه
همی‌بازگردد ز بهر بنه

به توقیع پاسخ چنین داد باز
که هستیم ازان لشکری بی‌نیاز

کجا پاسپانی کند بر سپاه
ز بد خویشتن را ندارد نگاه

دگر گفت انوشه بدی جاودان
نشست و خور و خواب با موبدان

یکی نامور مایه‌دار ایدرست
که گنجش ز گنج تو افزون‌ترست

چنین داد پاسخ که آری رواست
که از فره پادشاهی ماست

دگر گفت کای شهریار بلند
انوشه بدی وز بدی بی‌گزند

اسیران رومی که آورده‌اند
بسی شیرخواره درو برده‌اند

به توقیع گفت آنچه هستند خرد
ز دست اسیران نباید شمرد

سوی مادران‌شان فرستید باز
به دل شاد وز خواسته بی‌نیاز

نبشتند کز روم صد مایه‌ور
همی بازخرند خویشان به زر

اگر باز خرند گفت از هراس
به هر مایه‌دار‌ی یک مایه کاس

فروشید و افزون مجویید نیز
که ما بی‌نیازیم ز ایشان به‌چیز

به شمشیر خواهیم ز ایشان گهر
همان بدره و برده و سیم و زر

بگفتند کز مایه‌دار‌ان شهر
دو بازارگانند کز شب دو بهر

یکی را نیاید سر اندر به‌خواب
از آواز مستان و چنگ و رباب

چنین داد پاسخ کزین نیست رنج
جز ایشان هرآنکس که دارند گنج

همه همچنان شاد و خرم زیند
که‌آزاد باشند و بی‌غم زیند

نوشتند خطی که‌انوشه بدی
همیشه ز تو دور دست بدی

به ایوان چنین گفت شاه یمن
که نوشین‌روان چون گشاید دهن

همه مردگان را کند بیش یاد
پر از غم شود زنده را جان شاد

چنین داد پاسخ که از مرده یاد
کند هرک دارد خرد با نژاد

هرآنکس که از مردگان دل بشست
نباشد ورا نیکویها درست

یکی گفت کای شاه کهتر پسر
نگردد همی گرد داد پدر

بریزد همی بر زمین بر درم
که باشد فروشندهٔ او دژم

چنین داد پاسخ که این نارواست
بهای زمین هم فروشنده راست

دگر گفت کای شاه برتر‌منش
که دوری ز بیغاره و سرزنش

دلی داشتی پیش ازین پر ز شرم
چرا شد برین سان بی‌آزرم و گرم‌؟

چنین داد پاسخ که دندان نبود
مکیدن جز از شیر پستان نبود

چو دندان برآمد ببالید پشت
همی گوشت جویم چو گشتم درشت

یکی گفت گیرم کنون مهتری
به‌رای و به‌دانش ز ما مهتری

چرا برگذشتی ز شاهنشهان‌؟
دو دیده به‌رای تو دارد جهان‌‌

چنین داد پاسخ که ما را خرد
ز دیدار ایشان همی‌بگذرد

هش و دانش و رای دستور ماست
زمین گنج و اندیشه گنجور ماست

دگر گفت باز‌ِ تو ای شهریار
عقابی گرفته‌ست روز شکار

چنین گفت کاو را بکوبید پشت
که با مهتر خود چرا شد درشت

بیاویز پایش ز دار بلند
بدان تا بدو بازگردد گزند

که از کهتران نیز در کارزار
فزونی نجویند با شهریار

دگر نامداری ز کارآگهان
چنین گفت کای شهریار جهان

به شبگیر برزین بشد با سپاه
ستاره‌شناسی بیامد ز راه

چنین گفت کای مرد گردن‌فراز
چنین لشکری گشن وزین گونه ساز

چو برگاشت او پشت بر شهریار
نبیند کس او را بدین روزگار

به‌توقیع گفت آنک گردان سپهر
گشاده‌ست با رای او چهر و مهر

به برزین سالار و گنج و سپاه
نگردد تباه اختر هور و ماه

دگر موبدی گفت کز شهریار
چنین بود پیمان به یک روزگار

که مردی گزینند فرخ نژاد
که در پادشاهی بگردد به‌داد

رساند بدین بارگاه آگهی
ز بسیار و اندک بدی گر بهی

گشسب سرافراز مردی‌ست پیر
سزد گر بود داد را دستگیر

چنین داد پاسخ که او را ز آز
کمر بر میان است دور از نیاز

کسی را گزینید کز رنج خویش
به‌پرهیز و باشدش گنج خویش

جهاندیده مردی درشت و درست
که او رای درویش سازد نخست

یکی گفت سالار خوالیگران
همی‌نالد از شاه وز مهتران

که آن چیز کاو خود کند آرزوی
سپارد همه کاسه بر چار سوی

نبوید نیازد بدو نیز دست
بلرزد دل مرد خسرو‌پرست

چنین داد پاسخ که از بیش خورد
مگر آرزو بازگردد به دَرد

دگر گفت هرکس نکوهش کند
شهنشاه را چون پژوهش کند

که بی‌لشکر گشن بیرون شود
دل دوستداران پر از خون شود

مگر دشمنی بد سگالد بدوی
بیاید به چاره بنالد بدوی

چنین داد پاسخ که داد و خرد
تن پادشا را همی‌پرورد

اگر دادگر چند بی‌کس بود
ورا پاسبان راستی بس بود

دگر گفت کای با خرد گشته جفت
به میدان خراسان سالار گفت

که گرزاسب را بازکرد او ز کار
چه گفت اندرین کار او شهریار

چنین داد پاسخ که فرمان ما
نورزید و بنهفت پیمان ما

بفرمودمش تا به ارزانیان
گشاید در گنج سود و زیان

کسی کودهش کاست باشد به کار
بپوشد همه فره شهریار

دگر گفت با هرکسی پادشا
بزرگ است و بخشنده و پارسا

پرستار دیرینه مهرک چه کرد
که روزیش اندک شد و روی‌زرد

چنین داد پاسخ که او شد درشت
بران کردهٔ خویش بنهاد پشت

بیامد به درگاه و بنشست مست
همیشه جز از می‌ ندارد به دست

ز کارآگهان موبدی گفت شاه
چو راند سوی جنگ قیصر سپاه

نخواهد جز ایرانیان را به جنگ
جهان شد به ایران بر از روم تنگ

چنین داد پاسخ که آن دشمنی
به طبع است و پرخاش آهرمنی

دگر باره پرسید موبد که شاه
ز شاهان دگرگونه خواهد سپاه

کدامست وچون بایدت مرد جنگ‌؟
ز مردان شیرافگن تیز چنگ‌؟

چنین داد پاسخ که جنگی سوار
نباید که سیر آید از کارزار

همان بزمش آید همان رزمگاه
به رخشنده روز و شبان سیاه

نگردد بهنگام نیروش کم
ز بسیار و اندک نباشد دژم

دگر گفت کای شاه نوشین‌روان
همیشه بزی شاد و روشن‌روان

بدر بر یکی مرد بد از نسا
پرستنده و کاردار بسا

درم ماند بر وی سیصد هزار
به دیوان چو کردند با او شمار

بنالد همی کاین درم خورده شد
بر او مهتر و کهتر آزرده شد

چو آگاه شد زان سخن شهریار
که موبد درم خواست از کاردار

چنین گفت کز خورده منمای رنج
ببخشید چیزی مر او را ز گنج

دگر گفت جنگی‌سواری بخَست
بدان خستگی دیر ماند و برست

به پیش صف رومیان حمله برد
بمرد او وزو کودکان ماند خُرد

چه فرمان دهد شهریار جهان‌؟
ز کار چنان خرد کودک نوان‌؟

بفرمود کان کودکان‌را چهار
ز گنج درم داد باید هزار

هرآنکس که شد کشته در کارزار
کزو خرد کودک بود یادگار

چو نامش ز دفتر بخواند دبیر
برد پیش کودک درم ناگزیر

چنین هم به سال اندرون چار بار
مبادا که باشد ازین کار خوار

دگر گفت انوشه بدی سال و ماه
به مرو اندرون پهلوان سپاه

فراوان درم گرد کرد و بخورد
پراگنده گشتند زان مرز مرد

چنین داد پاسخ که آن خواسته
که از شهر مردم کند کاسته

چرا باید از خون درویش گنج
که او شاد باشد تن و جان به رنج

ازان کس که بستد بدو باز‌ده
ازان پس به مرو اندر آواز ده

بفرمای داری زدن بر درش
به بیداری کشور و لشکرش

ستمکاره را زنده بر دار کن
دو پایش زبر‌، سر نگونسار کن

بدان تا کس از پهلوانان ما
نپیچد دل و جان ز پیمان ما

دگر گفت کای شاه یزدان‌پرست
بدر بر بسی مردم زیردست

همی‌داد او را ستایش کنند
جهان‌آفرین را نیایش کنند

چنین داد پاسخ که یزدان سپاس
که از ما کسی نیست اندر هراس

فزون کرد باید بدیشان نگاه
اگر با گناهند و گر بی‌گناه

دگر گفت کای شاه با فر و هوش
جهان شد پُر آواز خنیا و نوش

توانگر و گر مردم زیردست
شب آید شود پر ز آوای مست

چنین داد پاسخ که اندر جهان
به ما شاد بادا کهان و مهان

دگر گفت کای شاه برترمنش
همی زشتگویت کند سرزنش

که چندین گزافه ببخشید گنج
ز گرد آوریدن ندیده‌ست رنج

چنین داد پاسخ که آن خواسته
کزو گنج ما باشد آراسته

اگر بازگیریم ز ارزانیان
همه سود فرجام گردد زیان

دگر گفت کای شهریار بلند
که هرگز مبادا به جانت گزند

جهودان و ترسا تو را دشمنند
دو رویند و با کیش آهرمنند

چنین داد پاسخ که شاه سترگ
ابی زینهاری نباشد بزرگ

دگر گفت کای نامور شهریار
ز گنج تو افزون ز سیصد هزار

درم داده‌ای مرد درویش را
بسی پروریده تن خویش را

چنین گفت کاین هم به فرمان ماست
به ارزانیان چیز‌بخشی رواست

دگر گفت کای شاه نادیده رنج
ز بخشش فراوان تهی ماند گنج

چنین داد پاسخ که دست فراخ
همی مرد را نو کند یال و شاخ

جهاندار چون گشت یزدان‌پرست
نیازد به‌بد در جهان نیز دست

جهان تنگ دیدیم بر تنگخوی
مرا آز و زفتی نبد آرزوی

چنین گفت موبد که ای شهریار
فراخان سالار سیصد هزار

درم بستد از بلخ‌ِ بامی به‌رنج
سپرده نهادند یکسر به گنج

چنین داد پاسخ که ما را درم
نباید که باشد کسی زو دژم

که رنج آید از بیشی گنج ما
نه چونین بود داد از پادشا

از آنکس که بستد بدو هم دهید
ز گنج آنچ خواهد بران سر نهید

که درد دل مردم زیردست
نخواهد جهاندار یزدان‌پرست

پی کاخ آباد را بر کنید
به گل بام او را توانگر کنید

شود کاخ ویران تو را ز هرچ بود
بماند پس از مرگ نفرین و دود

ز دیوان ما نام او بسترید
بدر بر چنو را به‌کس مشمرید

دگر گفت کای شاه فرخ نژاد
بسی‌گیری از جم و کاوس یاد

بدان گفت تا از پس مرگ من
نگردد نهان افسر و ترگ من

دگر گفت کز بهمن سرفراز
چرا شاه ایران بپوشید راز‌؟

چنین داد پاسخ که او را خرد
بپیچد همی وز هوا برخورد

یکی گفت کای شاه کهتر نواز
چرا گشتی اکنون چنین دیر یاز

چنین داد پاسخ که با بخردان
همانم همان نیز با موبدان

چو آواز آهرمن آید به گوش
نماند به دل رای و با مغز هوش

بپرسید موبد ز شاه زمین
سخن راند از پادشاهی و دین

که بی‌دین جهان به که بی‌پادشا
خردمند باشد برین بر گوا

چنین داد پاسخ که گفتم همین
شنید این سخن مردم پاک‌دین

جهاندار بی‌دین جهان را ندید
مگر هر کسی دین دیگر گزید

یکی بت‌پرست و یکی پاک‌دین
یکی گفت نفرین به از آفرین

ز گفتار ویران نگردد جهان
بگو آنچ رایت بود در نهان

هرآنگه که شد تخت بی‌پادشا
خردمندی و دین نیارد بها

یکی گفت کای شاه خرم نهان
سخن راندی چند پیش مهان

یکی آنکه گفتی زمانه منم
بد و نیک او را بهانه منم

کسی کاو کند آفرین بر جهان
به ما بازگردد درودش نهان

چنین داد پاسخ که آری رواست
که تاج زمانه سر پادشاست

جهان را چنین شهریاران سرند
ازیرا چنین بر سران افسرند

گذشتم ز توقیع نوشین‌روان
جهان پیر و اندیشه من جوان

مرا طبع نشگفت اگر تیز گشت
به پیری چنین آتش‌آمیز گشت

ز منبر چو محمود گوید خطیب
بدین محمد گراید صلیب

همی‌گفتم این نامه را چند گاه
نهان بد ز خورشید و کیوان و ماه

چو تاج سخن نام محمود گشت
ستایش به آفاق موجود گشت

زمانه بنام وی آباد باد
سپهر از سر تاج او شاد باد

جهان بستد از بت‌پرستان هند
به تیغی که دارد چو رومی پرند

بخش ۱۰ – نامه کسری به هرمزد

شنیدم کجا کسری شهریار
به هرمز یکی نامه کرد استوار

ز شاه جهاندار خورشید دهر
مهست و سرافراز و گیرنده شهر

جهاندار بیدار و نیکو کنش
فشاننده گنج بی سرزنش

فزاینده نام و تخت قباد
گراینده تاج و شمشیر و داد

که با فر و برز‌ست و فرهنگ و نام
ز تاج بزرگی رسیده به کام

سوی پاک هرمزد فرزند ما
پذیرفته از دل همی پند ما

ز یزدان بدی شاد و پیروز بخت
همیشه جهاندار با تاج و تخت

به ماه خجسته به خرداد روز
به نیک اختر و فال گیتی‌فروز

نهادیم بر سر تو را تاج زر
چنان هم که ما یافتیم از پدر

همان آفرین نیز کردیم یاد
که بر تاج ما کرد فرخ قباد

تو بیدار باش و جهاندار باش
خردمند و راد و بی‌آزار باش

به دانش فزای و به یزدان گرای
که اوی‌ست جان تو را رهنمای

بپرسیدم از مرد نیکو‌سخن
کسی کاو به سال و خرَد بُد کهن

که از ما به یزدان که نزدیک‌تر‌؟
که‌را نزد او راه باریک‌تر‌؟

چنین داد پاسخ که دانش گزین
چو خواهی ز پروردگار آفرین

که نادان فزونی ندارد ز خاک
به دانش بسنده کند جان پاک

به دانش بود شاه زیبای‌تخت
که داننده بادی و پیروزبخت

مبادا که گردی تو پیمان‌شکن
که خاک است پیمان‌شکن را کفن

به باد‌افره ِ بی‌گناهان مکوش
به گفتار ِ بدگوی مسپار گوش

به هر کار فرمان مکن جز به‌داد
که از داد باشد روان تو شاد

زبان را مگردان به‌گِرد دروغ
چو خواهی که تخت تو گیرد فروغ

وگر زیردستی بود گنج‌دار
تو او را ازان گنج بی‌رنج دار

که چیز کسان دشمن گنج تست
بدان گنج شو شاد کز رنج تست

وگر زیردستی شود مایه‌دار
همان شهریارش بود سایه‌دار

همی در پناه تو باید نشست
اگر زیردست است اگر در پرست

چو نیکی کند با تو پاداش کن
ابا دشمن دوست پرخاش کن

وگر گردی اندر جهان ارجمند
ز درد تن اندیش و درد گزند

سرای سپنج است هرچون که هست
بدو اندر ایمن نشاید نشست

هنر جوی با دین و دانش گزین
چو خواهی که یابی ز بخت آفرین

گرامی کن او را که در پیش تو
سپر کرده جان بر بداندیش تو

به دانش دو دست ستیزه ببند
چو خواهی که از بد نیابی گزند

چو بر سر نهی تاج شاهنشهی
ره برتری بازجوی از بهی

همیشه یکی دانشی پیش دار
ورا چون روان و تن خویش دار

بزرگان و بازارگانان شهر
همی داد باید که یابند بهر

کسی کاو ندارد هنر با نژاد
مکن زو به نیز از کم و بیش یاد

مده مرد بی‌نام را ساز جنگ
که چون بازجویی نیاید به چنگ

به دشمن دهد مر تو را دوستدار
دو کار آیدت پیش دشوار و خوار

سلیح تو در کارزار آوَرَد
همان بر تو روزی به کار آورد

ببخشای بر مردم مستمند
ز بد دور باش و بترس از گزند

همیشه نهان دل خویش جوی
مکن رادی و داد هرگز به روی

همان نیز نیکی به اندازه کن
ز مرد جهاندیده بشنو سخن

به دنیا گرای و به دین دار چشم
که از دین بود مرد را رشک و خشم

هزینه به اندازهٔ گنج کن
دل از بیشی گنج بی‌رنج کن

به کردار شاهان پیشین نگر
نباید که باشی مگر دادگر

که نفرین بود بهر بیداد شاه
تو جز داد مپسند و نفرین مخواه

کجا آن سر و تاج شاهنشهان‌؟
کجا آن بزرگان و فرخ مهان‌؟

از ایشان سخن یادگارست و بس
سرای سپنجی نماند به کس

گزافه مفرمانی خون ریختن
وگر جنگ را لشکر انگیختن

نگه کن بدین نامه پندمند
دل اندر سرای سپنجی مبند

به دین من تو را نیکویی خواستم
به دانش دلت را بیاراستم

به راه خداوند خورشید و ماه
ز بن دور کن دیو را دستگاه

به روز و شب این نامه را پیش دار
خرد را به دل داور خویش دار

اگر یادگاری کنی در جهان
که نام بزرگی نگردد نهان

خداوند گیتی پناه ِ تو باد
زمان و زمین نیک‌خواه تو باد

به کام تو گردنده چرخ بلند
ز کردار بد دور و دور از گزند

شهنشاه کاو داد دارد خرد
بکوشد که با شرم گرد آورد

دلیری به رزم اندرون زور دست
بود پاکدینی و یزدان‌پرست

به گیتی نگر کاین هنرها کراست
چو دیدی‌، ستایش مر او را سزاست

مجوی آنک چون مشتری روشن است
جهان‌جوی و با تیغ و با جوشن است

جهان بستد از مردم بت پرست
ز دیبای دین بر دل آیین ببست

کنو لاجرم جود موجود گشت
چو شاه جهان شاه محمود گشت

اگر بزم جوید همی گر نبرد
جهان‌بخش را این بود کار کرد

ابوالقاسم آن شاه پیروز و داد
زمانه به دیدار او شاد باد

بخش ۱۱ – سخن پرسیدن موبد از کسری

یکی پیر بد پهلوانی سخن
به گفتار و کردار گشته کهن

چنین گوید از دفتر پهلوان
که پرسید موبد ز نوشین‌روان

که آن چیست کز کردگار جهان
بخواهد پرستنده اندر نهان

بدان آرزو نیز پاسخ دهد
بدان پاسخش بخت فرخ نهد

یکی دست برداشته به آسمان
همی‌خواهد از کردگار جهان

نیابد به خواهش همه آرزو
دو چشمش پر از آب و پر چینش رو

به موبد چنین گفت پیروز شاه
که خواهش ز یزدان به اندازه خواه

کزان آرزو دل پر از خون شود
که خواهد که ز اندازه بیرون شود

بپرسید نیکی کرا درخورست
به نام بزرگی که زیباتر‌ست

چنین داد پاسخ که هرکس که گنج
بیابد پراگنده نابرده رنج

نبخشد نباشد سزاوار تخت
زمان تا زمان تیره گرددش بخت

ز هستی و بخشش بود مرد مه
تو ار گنج داری نبخشی نه به

بگفتش خرد را که بنیاد چیست
به‌شاخ و به‌برگ خرد شاد کیست

چنین داد پاسخ که داناست شاد
دگر آنک شرمش بود با نژاد

بپرسید دانش کرا سودمند
کدامست بی‌دانش و بی‌گزند

چنین داد پاسخ که هر کو خرد
بپرورد جان را همی‌پرورد

ز بیشی خرد را بود سودمند
همان بی‌خرد باشد اندر گزند

بگفت‌ش که دانش به از فر شاه
که فر و بزرگی‌ست زیبای گاه

چنین داد پاسخ که دانا به فر
بگیرد جهان سر به سر زیر پر

خرد باید و نام و فر و نژاد
بدین چار گیرد سپهر از تو یاد

چنین گفت زان پس که زیبای تخت
کدامست وز کیست ناشاد بخت

چنین داد پاسخ که یاری نخست
بباید ز شاه جهاندار جست

دگر بخشش و دانش و رسم گاه
دلش پر ز بخشایش دادخواه

ششم نیز کانرا دهد مهتری
که باشد سزوار بر بهتری

به هفتم که از نیک و بد در جهان
سخن‌ها بروبر نماند نهان

چو فر و خرد دارد و دین و بخت
سزوار تاج است و زیبای تخت

به هشتم که دشمن بداند ز دوست
بی‌آزاری از شهریاران نکوست

نماند پس از مرگ او نام زشت
بیابد به فرجام خرم بهشت

بپرسیدش از داد و خردک منش
ز نیکی وز مردم بدکنش

چنین داد پاسخ که آز و نیاز
دو دیوند بد‌گوهر و دیر‌ساز

هرآنکس که بیشی کند آرزوی
بدو دیو او باز گردد به خوی

وگر سفلگی برگزید او ز رنج
گزیند برین خاک آگنده گنج

چو بیچاره دیوی بود دیرساز
که هر دو به یک خو گرایند باز

بپرسید و گفتا که چندست و چیست
که بهری برو هم بباید گریست

دگر بهر ازو گنج و تاجست و نام
ازان مستمندیم و زین شادکام

چنین داد پاسخ که دانا سخن
ببخشید و اندیشه افگند بن

نخستین سخن گفتن سودمند
خوش آواز خواند ورا بی‌گزند

دگر آنک پیمان سخن خواستن
سخنگوی و بینا دل آراستن

که چندان سراید که آید به کار
وزو ماند اندر جهان یادگار

سه دیگر سخنگوی هنگام‌جوی
بماند همه ساله بر آب روی

چهارم که دانا دلارای خواند
سراینده را مرد بارای خواند

که پیوسته گوید سراسر سخن
اگر نو بود داستان گر کهن

به پنجم که باشد سخنگوی گرم
به شیرین سخن هم به آواز نرم

سخن چون یک اندر دگر بافتی
ازو بی‌گمان کام دل یافتی

بپرسید چندی که آموختی
روان را به دانش بیفروختی

چنین گفت کز هرک آموختم
همه فام جان و خرد توختم

همی‌پرسم از ناسزایان سخن
چه گویی که دانش کی آید به بن

به دانش نگر دور باش از گناه
که دانش گرامی‌تر از تاج و گاه

بپرسید کس را از آموختن
ستایش ندیدم و افروختن

که نیزش ز دانا بباید شنید
نگویم کسی کو به‌جایی رسید

چنین داد پاسخ که از گنج سیر
که آید مگر خاکش آرد به زیر

در دانش از گنج نامی‌ترست
همان نزد دانا گرامی‌ترست

سخن ماند از ما همی یادگار
تو با گنج دانش برابر مدار

بپرسید دانا شود مرد پیر
گر آموزشی باشد و یاد‌گیر

چنین داد پاسخ که دانای پیر
ز دانش جوانی بود ناگزیر

بر ابله جوانی گزینی رواست
که بی‌گور او خاک او بی‌نواست

بپرسید کز تخت شاهنشهان
بکردی همه شهریار جهان

کنون نامشان بیش یاد آوریم
بیاد از جگر سرد باد آوریم

چنین داد پاسخ که در دل نبود
که آن رسم را خود نباید ستود

به شمشیر و داد این جهان داشتن
چنین رفتن و خوار بگذاشتن

بپرسید با هر کسی پیش ازین
سخن راندی نامور بیش ازین

سبک دارد اکنون نگوید سخن
نه از نو نه از روزگار کهن

چنین داد پاسخ که گفتار بس
به کردار جویم همه دسترس

بپرسید هنگام شاهان نماز
نبودی چنین پیش ایشان دراز

شما را ستایش فزونست ازان
خروش و نیایش فزون‌ست ازان

چنین داد پاسخ که یزدان پاک
پرستنده را سر برآرد ز خاک

فلک را گزارنده او کند
جهان را همه بندهٔ او کند

گر این بنده آن را نداند بها
مبادا ز درد و ز سختی رها

بپرسید تا تو شدی شهریار
سپاست فزون چیست از کردگار

کزان مر تو را دانش افزون شده‌ست
دل بدسگالان پر از خون شده‌ست

چنین داد پاسخ که از کردگار
سپاس آنک گشتیم به روزگار

کسی پیش من بر فزونی نجست
وز آواز من دست بد را بشست

زبون بود بدخواه در جنگ من
چو گوپال من دید و اورنگ من

بپرسید در جنگ خاور بُدی
چنان تیز چنگ و دلاور بدی

چو با باختر ساختی ساز جنگ
شکیبایی آراستی با درنگ

چنین داد پاسخ که مرد جوان
نیندیشد از رنج و درد روان

هرآنگه که سال اندر آید به شست
به پیش مدارا بباید نشست

سپاس از جهاندار پروردگار
کزویست نیک و بد روزگار

که روز جوانی هنر داشتیم
بد و نیک را خوار نگذاشتیم

کنون روز پیری به دانندگی
به رای و به گنج و فشانندگی

جهان زیر آیین و فرهنگ ماست
سپهر روان جوشن جنگ ماست

بدو گفت شاهان پیشین دراز
سخن خواستند آشکارا و راز

شما را سخن کمتر و داد بیش
فزون داری از نامداران پیش

چنین داد پاسخ که هر شهریار
که باشد ورا یار پروردگار

ندارد تن خویش با رنج و درد
جهان را نگهبان هرآنکس که کرد

بپرسید شادان دل شهریار
پر اندیشه بینم بدین روزگار

چنین داد پاسخ که بیم گزند
ندارد به دل مردم هوشمند

بدو گفت شاهان پیشین ز بزم
نبردند جان را به‌اندازه رزم

چنین داد پاسخ که ایشان ز جام
نکردند هرگز به دل یاد نام

مرا نام بر جام چیره شده‌ست
روانم زمان‌را پذیره شده‌ست

بپرسید هرکس که شاهان بدند
تن خویشتن را نگهبان بدند

به دارو و درمان و کار پزشک
بدان تا نپالود باید سرشک

چنین داد پاسخ که تن بی‌زمان
که پیش آید از گردش آسمان

بجایست دارو نیاید به کار
نگه داردش گردش روزگار

چو هنگامه رفتن آمد فراز
زمانه نگردد به پرهیز باز

بپرسید چندان ستایش کنند
جهان‌آفرین را نیایش کنند

زمانی نباشد بدان شادمان
به اندیشه دارد همیشه روان

چنین داد پاسخ که اندیشه نیست
دل شاه با چرخ گردان یکی‌ست

بترسم که هرکو ستایش کند
مگر بیم ما را نیایش کند

ستایش نشاید فزون زآنک هست
نجوییم راز دل زیردست

بدو گفت شادی ز فرزند چیست
همان آرزوها ز پیوند چیست

چنین داد پاسخ که هرکو جهان
به فرزند ماند نگردد نهان

چو فرزند باشد بیابد مزه
ز بهر مزه دور گردد بزه

وگر بگذرد کم بود درد اوی
که فرزند بیند رخ زرد اوی

بپرسد که گیتی تن آسان کراست
ز کردار نیکو پشیمان چراست

چنین داد پاسخ که یزدان‌پرست
بگیرد عنان زمانه به‌دست

فزونی نجوید تن‌آسان شود
چو بیشی سگالد هراسان شود

دگر آنک گفتی ز کردار نیک
نهان دل و جان به بازار نیک

ز گیتی زبون‌تر مر آن را شناس
که نیکی سگالید با ناسپاس

بپرسید کان کس که بد کرد و مرد
ز دیوان جهان نام او را سترد

هران کس که نیکی کند بگذرد
زمانه نفس را همی‌بشمرد

چه باید همی نیکویی را ستود
چو مرگ آمد و نیک و بد را درود

چنین داد پاسخ که کردار نیک
بیابد به هر جای بازار نیک

نمرد آنکه او نیک کردار مرد
بیاسود و جان را به یزدان سپرد

وزان کس که ماند همی نام بد
از آغاز بد بود و فرجام بد

نیاسود هرکس کزو باز ماند
وزو در زمانه بد آواز ماند

بپرسد چه کارست برتر ز مرگ
اگر باشد این را چه سازیم برگ

چنین داد پاسخ کزین تیره خاک
اگر بگذری یافتی جان پاک

هرآنکس که در بیم و اندوه زیست
بران زندگی زار باید گریست

بپرسد کزین دو گران‌تر کدام
کزوییم پر درد و ناشادکام

چنین داد پاسخ که هم‌سنگ کوه
جز اندوه مشمر که گردد ستوه

چه بیمست اگر بیم اندوه نیست
به گیتی جز اندوه نستوه نیست

بپرسید کز ما که با گنج‌تر
چنین گفت کان کس که بی‌رنج‌تر

بپرسید که او کدامست زشت
که از ارج دورست و دور از بهشت

چنین داد پاسخ که زن‌را که شرم
نباشد به گیتی نه آواز نرم

ز مردان بتر آنک نادان بود
همه زندگانی به زندان بود

بگرود به یزدان و تن پرگناه
بدی بر دل خویش کرده سیاه

بپرسید مردم کدامست راست
که جان و خرد بر دل او گواست

چنین گفت کانکو به سود و زیان
نگوید نبندد بدی را میان

بپرسید کزو خو چه نیکوترست
که آن بر سر مردمان افسر‌ست

چنین داد پاسخ که چون بردبار
بود مرد نایدش افسون به کار

نه آن کز پی سودمندی کند
وگر نیز رای بلندی کند

چو رادی که پاداش رادی نجست
ببخشید و تاریکی از دل بشست

سه دیگر چو کوشایی ایزدی
که از جان پاک آید و بخردی

بپرسید در دل هراس از چه بیش
بدو گفت کز رنج و کردار خویش

بپرسید بخشش کدامست به
که بخشنده گردد سرافراز و مه

چنین داد پاسخ کز ارزانیان
مدارید باز ایچ سود و زیان

بپرسید موبد ز کار جهان
سخن برگشاد آشکار و نهان

که آیین کژ بینم و ناپسند
دگر گردش کار ناسودمند

چنین داد پاسخ که زین چرخ پیر
اگر هست بادانش و یادگیر

بزرگست و داننده و برترست
که بر داوران جهان داورست

بد آیین مشو دور باش از پسند
مبین ایچ ازو سود و ناسودمند

بد و نیک از او دان کش انباز نیست
به کاریش فرجام و آغاز نیست

چو گوید بباش آنچ گوید بدست
همو بود تا بود و تا هست هست

بپرسید کز درد بر کیست رنج
که تن چون سرایست و جان را سپنج

چنین داد پاسخ که این پوده پوست
بود رنجه چندانک مغز اندروست

چو پالود زو جان ندارد خرد
که بر خاک باشد چو جان بگذرد

بپرسید موبد ز پرهیز و گفت
که آز و نیاز از که باید نهفت

چنین داد پاسخ که آز و نیاز
سزد گر ندارد خردمند باز

تو از آز باشی همیشه به رنج
که همواره سیری نیابی ز گنج

بپرسید کز شهریاران که بیش
به هوش و به آیین و با رای و کیش

چنین داد پاسخ که آن پادشا
که باشد پرستنده و پارسا

ز دادار دارنده دارد سپاس
نباشد کس از رنج او در هراس

پرامید دارد دل نیک‌مرد
دل بدکنش را پر از بیم و درد

سپه را بیاراید از گنج خویش
سوی بدسگال افگند رنج خویش

سخن پرسد از بخردان جهان
بد و نیک دارد ز دشمن نهان

بپرسید کار پرستش به چیست
به نیکی یزدان گراینده کیست

چنین داد پاسخ که تاریک‌خوی
روان اندر آرد به باریک موی

نخست آنک داند که هست و یکی‌ست
ترا زین نشان رهنمای اندکی‌ست

ازو دارد از کار نیکی سپاس
بدو باشد ایمن و زو در هراس

هراس تو آنگه که جویی گزند
وزو ایمنی چون بود سودمند

وگر نیک‌دل باشی و راه‌جوی
بود نزد هر کس تو را آبروی

وگر بدکنش باشی و بد تنه
به دوزخ فرستاده باشی بنه

مباش ایچ گستاخ با این جهان
که او راز خویش از تو دارد نهان

گراینده باشی به کردار دین
بداری بدین روزگار گزین

خرد را کنی با دل آموزگار
بکوشی که نفریبدت روزگار

همان نیز یاد گنهکار مرد
نباشی به بازار ننگ و نبرد

غم آن جهان از پی این جهان
نباید که داری به دل در نهان

نشستنت همواره با بخردان
گراینده رامش جاودان

گراینده بادی به فرهنگ و رای
به یزدان خرد بایدت رهنمای

از اندازه بر نگذرانی سخن
که تو نو به کاری گیتی کهن

نگرداندت رامش و رود مست
نباشدت با مردم بد نشست

بپیچی دل از هرچ نابودنی‌ست
ببخشای آن را که بخشودنی‌ست

نداری دریغ آنچه داری ز دوست
اگر دیده خواهد اگر مغز و پوست

اگر دوست با دوست گیرد شمار
نباید که باشد میانجی به کار

چو با مرد بدخواه باشد نشست
چنان کن که نگشاید او بر تو دست

چو جوید کسی راه بایستگی
هنر باید و شرم و شایستگی

نباید زبان از هنر چیره‌تر
دروغ از هنر نشمرد دادگر

نداند کسی را بزرگی به چیز
نه خواری به ناچیز دارد بنیز

اگر بدگمانی گشاید زبان
تو تندی مکن هیچ با بدگمان

ازان پس چو سستی گمانی برد
وز اندازه گفتار او بگذرد

تو پاسخ مر او را به اندازه گوی
سخن‌های چرب آور و تازه گوی

به آزرم اگر بفگنی سوی خویش
پشیمانی آید به فرجام پیش

چو بیکار باشی مشو رامشی
نه کارست بیکاری ار باهشی

ز هرکار کردن تو را ننگ نیست
اگر چند با بوی و با رنگ نیست

به نیکی به هر کار کوشا بود
همیشه به دانش نیوشا بود

به کاری نیازد که فرجام اوی
پشیمانی و تندی آرد به روی

ببخشاید از درد بر مستمند
نیارد دلش سوی درد و گزند

خردمند کو دل کند بردبار
نباشد به چشم جهاندار خوار

بداند که چندست با او هنر
به اندازه یابد ز هر کار بر

گر افزون ازان دوست بستایدش
بلندی و کژی بیفزایدش

همان مرد ایزد ندارد به رنج
وگر چند گردد پراگنده گنج

پرستش کند پیشه و راستی
بپیچد ز بی‌راهی و کاستی

برین برگ واین شاخها آخت دست
هنرمند دینی و یزدان‌پرست

همانست رای و همینست راه
به یزدان گرای و به یزدان پناه

اگر دادگر باشدی شهریار
ازو ماند اندر جهان یادگار

چنان هم که از داد نوشین‌روان
کجا خاک شد نام ماندش جوان

بخش ۱۲ – وفات یافتن قیصر روم و رزم کسری

چنین گوید از نامهٔ باستان
ز گفتار آن دانشی راستان

که آگاهی آمد به آباد بوم
بنزد جهاندار کسری ز روم

که تو زنده بادی که قیصر بمرد
زمان و زمین دیگری را سپرد

پراندیشه شد جان کسری ز مرگ
شد آن لعل رخساره چون زرد برگ

گزین کرد ز ایران فرستاده‌ای
جهاندیده و راد آزاده‌ای

فرستاد نزدیک فرزند اوی
برشاخ سبز برومند اوی

سخن گفت با او به چربی بسی
کزین بد رهایی نیابد کسی

یکی نامه بنوشت با سوگ و درد
پر از آب دیده دو رخساره زرد

که یزدان تو را زندگانی دهاد
همت خوبی و کامرانی دهاد

نزاید جز از مرگ را جانور
سرای سپنجست و ما بر گذر

اگر تاج ساییم و گر خود و ترگ
رهایی نیابیم از چنگ مرگ

چه قیصر چه خاقان چو آید زمان
بخاک اندر آید سرش بی‌گمان

ز قیصر تو را مزد بسیار باد
مسیحا روان تو را یار باد

شنیدم که بر نامور تخت اوی
نشستی بیاراستی بخت اوی

ز ما هرچ باید ز نیرو بخواه
ز اسب و سلیح و ز گنج و سپاه

فرستاده از پیش کسری برفت
به نزدیک قیصر خرامید تفت

چو آمد بدرگه گشادند راه
فرستاده آمد بر تخت و گاه

چو قیصر نگه کرد وعنوان بدید
ز بیشی کسری دلش بردمید

جوان نیز بد مهتر نونشست
فرستاده را نیز نبسود دست

بپرسید ناکام پرسیدنی
نگه کردنی سست و کژ دیدنی

یکی جای دورش فرود آورید
بدان نامه پادشا ننگرید

یکی هفته هرکش که بد رای زن
به نزدیک قیصر شدند انجمن

سرانجام گفتند ما کهتریم
ز فرمان شاه جهان نگذریم

سزا خود ز کسری چنین نامه بود
نه برکام بایست بدکامه بود

که امروز قیصر جوانست و نو
به گوهر بدین مرزها پیشرو

یک امسال با مرد برنا مکاو
به عنوان بیشی و با باژ و ساو

بهرپایمردی و خودکامه‌ای
نبشتند بر ناسزا نامه‌ای

بعنوان ز قیصر سرافراز روم
جهان سر به سر هرچ جز روم شوم

فرستادهٔ شاه ایران رسید
بگوید ز بازار ما هرچ دید

از اندوه و شادی سخن هرچ گفت
غم و شادمانی نباید نهفت

بشد قیصر و تازه شد قیصری
که سر بر فرازد ز هرمهتری

ندارد ز شاهان کسی را بکس
چه کهتر بود شاه فریادرس

چو قرطاس رومی بیاراستند
بدربر فرستاده را خواستند

چوبشنید دانا که شد رای راست
بیامد بدر پاسخ نامه خواست

ورا ناسزا خلعتی ساختند
ز بیگانه ایوان بپرداختند

بدو گفت قیصر نه من چاکرم
نه از چین و هیتالیان کمترم

ز مهتر سبک داشتن ناسزاست
وگر شاه تو بر جهان پادشاست

بزرگ آنک او را بسی دشمنست
مرا دشمن و دوست بردامنست

چه داری بزرگی تو از من دریغ
همی آفتاب اندر آری بمیغ

نه از تابش او همی کم شود
وگر خون چکاند برو نم شود

چو کار آیدم شهریارم تویی
همان از پدر یادگارم تویی

سخن هرچ دیدی بخوبی بگوی
وزین پاسخ نامه زشتی مجوی

تنش را بخلعت بیاراستند
ز در بارهٔ مرزبان خواستند

فرستاده برگشت و آمد دمان
به منزل زمانی نجستی زمان

بیامد به نزدیک کسری رسید
بگفت آن کجا رفت و دید و شنید

ز گفتار او تنگدل گشت شاه
بدو گفت برخوردی از رنج راه

شنیدم که هرکو هوا پرورد
بفرجام کردار کیفر برد

گر از دوست دشمن نداند همی
چنین راز دل بر تو خواند همی

گماند که ما را همو دوست نیست
اگر چند او را پی و پوست نیست

کنون نیز یک تن ز رومی نژاد
نمانم که باشد ازان تخت شاد

همی سر فرازد که من قیصرم
گر از نامداران یکی مهترم

کنم زین سپس روم را نام شوم
برانگیزم آتش ز آباد بوم

به یزدان پاک و بخورشید و ماه
به آذر گشسب و بتخت و کلاه

که کز هرچ در پادشاهی اوست
ز گنج کهن پرکند گاو پوست

نساید سرتیغ ما رانیام
حلال جهان باد بر من حرام

بفرمود تا بر درش کرنای
دمیدند با سنج و هندی درای

همه کوس بر کوههٔ ژنده پیل
ببستند و شد روی گیتی چونیل

سپاهی گذشت از مداین به دشت
که دریای سبز اندرو خیره گشت

ز نالیدن بوق و رنگ درفش
ز جوش سواران زرینه کفش

ستاره توگفتی به آب اندرست
سپهر روان هم بخواب اندرست

چوآگاهی آمد بقیصر ز شاه
که پرخشم ز ایوان بشد با سپاه

بیامد ز عموریه تا حلب
جهان کرد پر جنگ و جوش و جلب

سواران رومی چو سیصد هزار
حلب را گرفتند یکسر حصار

سپاه اندر آمد ز هرسو به جنگ
نبد جنگشانرا فراوان درنگ

بیاراست بر هر دری منجنیق
ز گردان روم آنکه بد جاثلیق

حصار سقیلان بپرداختند
کزان سو همی‌تاختن ساختند

حلب شد بکردار دریای خون
به زنهار شد لشکر باطرون

بدو هفته از رومیان سی هزار
گرفتند و آمد بر شهریار

بی‌اندازه کشتند ز ایشان بتیر
به رزم اندرون چند شد دستگیر

به پیش سپه کنده‌ای ساختند
بشبگیر آب اندر انداختند

بکنده ببستند برشاه راه
فروماند از جنگ شاه و سپاه

برآمد برین روزگاری دراز
بسیم و زر آمد سپه را نیاز

سپهدار روزی‌دهان را بخواند
وزان جنگ چندی سخنها براند

که این کار با رنج بسیار گشت
به آب و به کنده نشاید گذشت

سپه را درم باید و دستگاه
همان اسب وخفتان و رومی کلاه

سوی گنج رفتند روزی‌دهان
دبیران و گنجور شاه جهان

از اندازه لشکر شهریار
کم آمد درم تنگ سیصد هزار

بیامد برشاه موبد چوگرد
به گنج آنچ بود از درم یاد کرد

دژم کرد شاه اندران کار چهر
بفرمود تا رفت بوزرجمهر

بدو گفت گر گنج شاهی تهی
چه باید مرا تخت شاهنشهی

بروهم کنون ساروان را بخواه
هیونان بختی برافگن به راه

صد از گنج مازندران بارکن
وزو بیشتر بار دینار کن

بشاه جهان گفت بوزرجمهر
که ای شاه با دانش و داد و مهر

سوی گنج ایران درازست راه
تهی دست و بیکار باشد سپاه

بدین شهرها گرد ماهرکسست
کسی کو درم بیش دارد بدست

ز بازارگان و ز دهقان درم
اگر وام خواهی نگردد دژم

بدین کار شد شاه همداستان
که دانای ایران بزد داستان

فرستاده‌ای جست بوزرجمهر
خردمند و شادان دل و خوب چهر

بدو گفت ز ایدر سه اسبه برو
گزین کن یکی نامبردار گو

ز بازارگان و ز دهقان شهر
کسی را کجا باشد از نام بهر

ز بهر سپه این درم فام خواه
بزودی بفرماید از گنج شاه

بیامد فرستادهٔ خوش منش
جوان وخردمندی و نیکوکنش

پیمبر باندیشه باریک بود
بیامد بشهری که نزدیک بود

درم خواست فام از پی شهریار
برو انجمن شد بسی مایه دار

یکی کفشگر بود و موزه فروش
به گفتار او تیز بگشاد گوش

درم چند باید بدو گفت مرد
دلاور شمار درم یاد کرد

چنین گفت کای پرخرد مایه دار
چهل من درم هرمنی صدهزار

بدو کفشگر گفت من این دهم
سپاسی ز گنجور بر سر نهم

بیاورد قپان و سنگ و درم
نبد هیچ دفتر به کار و قلم

چو بازارگان را درم سخته شد
فرستاده زان کار پردخته شد

بدو کفشگر گفت کای خوب چهر
به رنج‌ی بگویی به بوزرجمهر

که اندر زمانه مرا کودکیست
که بازار او بر دلم خوار نیست

بگویی مگر شهریار جهان
مرا شاد گرداند اندر نهان

که او را سپارد بفرهنگیان
که دارد سرمایه و هنگ آن

فرستاده گفت این ندارم به رنج
که کوتاه کردی مرا راه گنج

بیامد بر مرد دانا به شب
وزان کفشگر نیز بگشاد لب

برشاه شد شاد بوزرجمهر
بران خواسته شاه بگشاد چهر

چنین گفتن زان پس که یزدان سپاس
مبادم مگر پاک و یزدان شناس

که در پادشاهی یکی موزه دوز
برین گونه شادست و گیتی فروز

که چندین درم ساخته باشدش
مبادا که بیداد بخراشدش

نگر تا چه دارد کنون آرزوی
بماناد بر ما همین راه و خوی

چو فامش بتوزی درم صدهزار
بده تا بماند ز ما یادگار

بدان زیردستان دلاور شدند
جهانجوی با تخت وافسر شدند

مبادا که بیدادگر شهریار
بود شاد برتخت و به روزگار

بشاه جهان گفت بوزرجمهر
که ای شاه نیک اختر خوب چهر

یکی آرزو کرد موزه فروش
اگر شاه دارد بمن بنده گوش

فرستاده گوید که این مرد گفت
که شاه جهان با خرد باد جفت

یکی پور دارم رسیده بجای
بفرهنگ جوید همی رهنمای

اگر شاه باشد بدین دستگیر
که این پاک فرزند گردد دبیر

ز یزدان بخواهم همی جان شاه
که جاوید باد این سزاوار گاه

بدو گفت شاه ای خردمند مرد
چرا دیو چشم تو را تیره کرد

برو همچنان بازگردان شتر
مبادا کزو سیم خواهیم و در

چو بازارگان بچه گردد دبیر
هنرمند و بادانش و یادگیر

چو فرزند ما برنشیند بتخت
دبیری ببایدش پیروزبخت

هنر باید از مرد موزه فروش
بدین کار دیگر تو با من مکوش

بدست خردمند و مرد نژاد
نماند به جز حسرت وسرد باد

شود پیش او خوار مردم شناس
چوپاسخ دهد زو پذیرد سپاس

بما بر پس از مرگ نفرین بود
چوآیین این روزگار این بود

نخواهیم روزی جز از گنج داد
درم زو مخواه و مکن هیچ یاد

هم اکنون شتر بازگردان به راه
درم خواه وز موزه دوزان مخواه

فرستاده برگشت و شد با درم
دل کفشگر گشت پر درد و غم

شب آمد غمی شد ز گفتار شاه
خروش جرس خاست از بارگاه

طلایه پراگنده بر گرد دشت
همه شب همی گرد لشکر بگشت

ز ماهی چو بنمود خورشید تاج
برافگند خلعت زمین را ز عاج

طلایه چو گشت از لب کنده باز
بیامد بر شاه گردن فراز

که پیغمبر قیصر آمد بشاه
پر از درد و پوزش کنان از گناه

فرستاده آمد همانگه دوان
نیایش کنان پیش نوشین روان

چو رومی سر تاج کسری بدید
یکی باد سرد از جگر برکشید

به دل گفت کینت سزاوار گاه
بشاهی ومردی وچندین سپاه

وزان فیلسوفان رومی چهل
زبان برگشادند پر باد دل

ز دینار با هرکسی سی هزار
نثار آوریده بر شهریار

چو دیدند رنگ رخ شهریار
برفتند لرزان و پیچان چومار

شهنشاه چون دید بنواختشان
به آیین یکی جایگه ساختشان

چنین گفت گوینده پیشرو
که ای شاه قیصر جوانست و نو

پدر مرده و ناسپرده جهان
نداند همی آشکار و نهان

همه سر به سر باژدار توایم
پرستار و در زینهار توایم

تو را روم ایران و ایران چو روم
جدایی چرا باید این مرز و بوم

خرد در زمانه شهنشاه راست
وزو داشت قیصر همی‌پشت راست

چه خاقان چینی چه در هند شاه
یکایک پرستند این تاج و گاه

اگر کودکی نارسیده بجای
سخن گفت بی‌دانش و رهنمای

ندارد شهنشاه ازو کین و درد
که شادست ازو گنبد لاژورد

همان باژ روم آنچ بود از نخست
سپاریم و عهدی بتازه درست

بخندید نوشین روان زان سخن
که مرد فرستاده افگند بن

بدو گفت اگر نامور کودکست
خرد با سخن نزد او اندکست

چه قیصر چه آن بی خرد رهنمون
ز دانش روان را گرفته زبون

همه هوشمندان اسکندری
گرفتند پیروزی و برتری

کسی کو بگردد ز پیمان ما
بپیچید دل از رای و فرمان ما

از آباد بومش بر آریم خاک
زگنج و ز لشکر نداریم باک

فرستادگان خاک دادند بوس
چنانچون بود مردم چابلوس

که ای شاه پیروز برترمنش
ز کار گذشته مکن سرزنش

همه سر به سر خاک رنج توایم
همه پاسبانان گنج توایم

چوخشنود گردد ز ما شهریار
نباشیم ناکام و بد روزگار

ز رنجی که ایدر شهنشاه برد
همه رومیان آن ندارند خرد

ز دینار پرکرده ده چرم گاو
به گنج آوریم از درباژ وساو

بکمی وبیشیش فرمان رواست
پذیرد ز ما گرچه آن ناسزاست

چنین داد پاسخ که ازکار گنج
سزاوار دستور باشد به رنج

همه رومیان پیش موبد شدند
خروشان و با اختر بد شدند

فراوان ز هر در سخن راندند
همه راز قیصر برو راندند

ز دینار گفتند وز گاو پوست
ز کاری که آرام روم اندروست

چنین گفت موبد اگر زر دهید
ز دیبا چه مایه بران سرنهید

بهنگام برگشتن شهریار
ز دیبای زربفت باید هزار

که خلعت بود شاه را هر زمان
چه با کهتران و چه با مهتران

برین برنهادند و گشتند باز
همه پاک بردند پیشش نماز

ببد شاه چندی بران رزمگاه
چوآسوده شد شهریار و سپاه

ز لشکر یکی مرد بگزید گرد
که داند شمار نبشت و سترد

سپاهی بدو داد تا باژ روم
ستاند سپارد به آباد بوم

وز آنجا بیامد سوی طیسفون
سپاهی پس پشت و پیش اندرون

همه یکسر آباد از سیم و زر
به زرین ستام و به زرین کمر

ز بس پرنیانی درفش سران
تو گفتی هوا شد همه پرنیان

در و دشت گفتی که زرین شدست
کمرها ز گوهر چو پروین شدست

چو نزدیک شهر اندر آمد ز راه
پذیره شدندش فراوان سپاه

همه پیش کسری پیاده شدند
کمر بسته و دل گشاده شدند

هر آنکس که پیمود با شاه راه
پیاده بشد تا در بارگاه

همه مهتران خواندند آفرین
بران شاه بیدار باداد ودین

چو تنگ اندر آمد به جای نشست
بهرمهتری شاه بنمود دست

سرآمد سخن گفتن موزه دوز
ز ماه محرم گذشته سه روز

جهانجوی دهقان آموزگار
چه گفت اندرین گردش روزگار

که روزی فرازست و روزی نشیب
گهی با خرامیم و گه با نهیب

سرانجام بستر بود تیره خاک
یکی را فراز و یکی را مغاک

نشانی نداریم ازان رفته‌گان
که بیدار و شادند اگر خفته گان

بدان گیتی ار چندشان برگ نیست
همان به که آویزش مرگ نیست

اگر صد بود سال اگر بیست و پنج
یکی شد چو یاد آید از روز رنج

چه آنکس که گوید خرامست وناز
چه گوید که دردست و رنج و نیاز

کسی را ندیدم بمرگ آرزوی
نه بی راه و از مردم نیکخوی

چه دینی چه اهریمن بت پرست
ز مرگند بر سر نهاده دو دست

چوسالت شد ای پیر برشست و یک
می‌و جام وآرام شد بی‌نمک

نبندد دل اندر سپنجی سرای
خرد یافته مردم پاکرای

بگاه بسیجیدن مرگ می
چو پیراهن شعر باشد بدی

فسرده تن اندر میان گناه
روان سوی فردوس گم کرده راه

ز یاران بسی ماند و چندی گذشت
تو با جام همراه مانده به دشت

زمان خواهم ازکرد گار زمان
که چندی بماند دلم شادمان

که این داستانها و چندین سخن
گذشته برو سال و گشته کهن

ز هنگام کی شاه تا یزدگرد
ز لفظ من آمد پراگنده گرد

بپیوندم و باغ بی‌خو کنم
سخنهای شاهنشهان نو کنم

هماناکه دل را ندارم به رنج
اگر بگذرم زین سرای سپنج

چه گوید کنون مرد روشن روان
ز رای جهاندار نوشین روان

چوسال اندر آمد بهفتاد و چار
پراندیشهٔ مرگ شد شهریار

جهان راهمی کدخدایی بجست
که پیراهن داد پوشد نخست

دگر کو بدرویش بر مهربان
بود راد و بی‌رنج روشن‌روان

پسر بد مر او را گرانمایه شش
همه راد وبینادل وشاه فش

بمردی و فرهنگ و پرهیز و رای
جوانان با دانش و دلگشای

از ایشان خردمند و مهتر بسال
گرانمایه هرمزد بد بی‌همال

سر افراز و بادانش و خوب چهر
بر آزادگان بر بگسترده مهر

بفرمود کسری به کارآگهان
که جویند راز وی اندر نهان

نگه داشتندی به روز و به شب
اگر داستان را گشادی دو لب

ز کاری که کردی بدی با بهی
رسیدی بشاه جهان آگهی

به بوزرجمهر آن زمان شاه گفت
که رازی همی‌داشتم در نهفت

ز هفتاد چون سالیان درگذشت
سر و موی مشکین چو کافور گشت

چومن بگذرم زین سپنجی سرای
جهان رابباید یکی کدخدای

که بخشایش آرد به درویش بر
به بیگانه و مردم خویش بر

ببخشد بپرهیزد از مهر گنج
نبندد دل اندر سرای سپنج

سپاسم ز یزدان که فرزند هست
خردمند و دانا و ایزد پرست

وز ایشان بهرمزد یازان ترم
برای و بهوشش فرازان ترم

ز بخشایش و بخشش و راستی
نبینم همی در دلش کاستی

کنون موبدان و ردان را بخواه
کسی کو کند سوی دانش نگاه

بخوانیدش و آزمایش کنید
هنر بر هنر بر فزایش کنید

شدند اندران موبدان انجمن
ز هر در پژوهنده و رای زن

جهانجوی هرمزد را خواندند
بر نامدارنش بنشاندند

نخستین سخن گفت بوزرجمهر
که ای شاه نیک اختر خوب چهر

چه دانی کزو جان پاک و خرد
شود روشن وکالبد برخورد

چنین داد پاسخ که دانش به است
که داننده برمهتران بر مه است

بدانش بود مرد را ایمنی
ببندد ز بد دست اهریمنی

دگر بردباری و بخشایشست
که تن را بدو نام و آرایشست

بپرسید کز نیکوی سودمند
بگو ازچه گردد چو گردد بلند

چنین داد پاسخ که آنک از نخست
بنیک و بد آزرم هرکس بجست

بکوشید تا بردل هرکسی
ازو رنج بردن نباشد بسی

چنین داد پاسخ که هرکس که داد
بداد از تن خود همو بود شاد

نگه کرد پرسنده بوزرجمهر
بدان پاکدل مهتر خوب چهر

بدو گفت کز گفتنی هرچ هست
بگویم تو بشمر یکایک بدست

سراسر همه پرسشم یادگیر
به پاسخ همه داد بنیاد گیر

سخن را مگردان پس و پیش هیچ
جوانمردی وداد دادن بسیچ

اگر یادگیری چنین بی‌گمان
گشادست برتو در آسمان

که چندین به گفتار بشتافتم
ز پرسنده پاسخ فزون یافتم

جهاندار آموزگار تو باد
خرد جوشن و بخت یار تو باد

کنون هرچ دانم بپرسم ز داد
توپاسخ گزار آنچ آیدت یاد

ز فرزند کو بر پدر ارجمند
کدامست شایسته و بی‌گزند

ببخشایش دل سزاوار کیست
که بر درد او بر بباید گریست

ز کردار نیکی پشیمان کراست
که دل بر پشیمانی او گواست

سزاکیست کو را نکوهش کنیم
ز کردار او چون پژوهش کنیم

ز گیتی کجا بهتر آید گریز
که خیزد از آرام او رستخیز

بدین روزگار از چه باشیم شاد
گذشته چه بهتر که گیریم یاد

زمانه که او را بباید ستود
کدامست وما از چه داریم سود

گرانمایه‌تر کیست از دوستان
کز آواز او دل شود بوستان

کرا بیشتر دوست اندر جهان
که یابد بدو آشکار ونهان

همان نیز دشمن کرا بیشتر
که باشد برو بر بداندیش‌تر

سزاوار آرام بودن کجاست
که دارد جهاندار ازو پشت راست

ز گیتی زیانکارتر کارچیست
که بر کرده خود بباید گریست

ز چیزی که مردم همی‌پرورد
چه چیزیست کان زودتر بگذرد

ستمکاره کش نزد اوشرم نیست
کدامست کش مهر وآزرم نیست

تباهی بگیتی ز گفتار کیست
دل دوستانرا پر آزار کیست

چه چیزیست کان ننگ پیش آورد
همان بد ز گفتار خویش آورد

بیک روز تا شب برآمد ز کوه
ز گفتار دانا نیامد ستوه

چو هنگام شمع آمد از تیرگی
سرمهتران تیره از خیرگی

ز گفتار ایشان غمی گشت شاه
همی‌کرد خامش بپاسخ نگاه

گرانمایه هرمزد برپای خاست
یکی آفرین کرد بر شاه راست

که از شاه گیتی مبادا تهی
همی‌باد بر تخت شاهنشهی

مبادا که بی‌تو ببینیم تاج
گر آیین شاهی وگر تخت عاج

به پوزش جهان پیش تو خاک باد
گزند تو را چرخ تریاک باد

سخن هرچ او گفت پاسخ دهم
بدین آرزو رای فرخ نهم

ز فرزند پرسید دانا سخن
وزو بایدم پاسخ افگند بن

به فرزند باشد پدر شاددل
ز غمها بدو دارد آزاد دل

اگر مهربان باشد او بر پدر
به نیکی گراینده و دادگر

دگر آنک بر جای بخشایست
برو چشم را جای پالایشست

بزرگی که بختش پراگنده گشت
به پیش یکی ناسزا بنده گشت

ز کار وی ار خون خروشی رواست
که ناپارسایی برو پادشاست

دگر هر که با مردم ناسپاس
کند نیکویی ماند اندر هراس

هران کس که نیکی فرامش کند
خرد رابکوشد که بیهش کند

دگر گفت ازآرام راه گریز
گرفتن کجا خوبتر از ستیز

به شهری که بیداد شد پادشا
ندارد خردمند بودن روا

ز بیدادگر شاه باید گریز
کزن خیزد اندر جهان رستخیز

چه گوید که دانی که شادی بدوست
برادر بود با دلارام دوست

دگر آنک پرسد ز کار زمان
زمانی کزو گم شود بدگمان

روا باشد ار چند بستایدش
هم اندر ستایش بیفزایدش

دگر آنک پرسید ازمرد دوست
ز هر دوستی یارمندی نکوست

توانگر بود چادر او بپوش
چو درویش باشد تو با او بکوش

کسی کو فروتن‌تر و رادتر
دل دوستانش بدو شادتر

دگر آنک پرسد که دشمن کراست
کزو دل همیشه بدرد و بلاست

چوگستاخ باشد زبانش ببد
ز گفتار او دشمن آید سزد

دگر آنک پرسید دشوار چیست
بی‌آزار را دل پر آواز کیست

چو بد بود وبد ساز با وی نشست
یکی زندگانی بود چون کبست

دگر آنک گوید گوا کیست راست
که جان وخرد برگوا برگواست

به از آزمایش ندیدم گوا
گوای سخنگوی و فرمانروا

زیانکارتر کار گفتی که چیست
که فرجام ازان بد بباید گریست

چوچیره شود بر دلت بر هوا
هوا بگذرد همچو باد هوا

پشیمانی آرد بفرجام سود
گل آرزو را نشاید بسود

دگر آنک گوید که گردان ترست
که چون پای جویی بدستت سرست

چنین دوستی مرد نادان بود
سرشتش بد و رای گردان بود

دگر آنک گوید ستمکاره کیست
بریده دل ازشرم و بیچاره کیست

چوکژی کند مرد بیچاره خوان
چوبی شرمی آرد ستمکاره خوان

هرآنکس که او پیشه گیرد دروغ
ستمکاره‌ای خوانمش بی‌فروغ

تباهی که گفتی ز گفتار کیست
پرآزارتر درد آزار کیست

سخن چین و دو روی و بیکار مرد
دل هوشیاران کند پر ز درد

بپرسید دانا که عیب از چه بیش
که باشد پشیمان ز گفتار خویش

هرآنکس که راند سخن بر گزاف
بود بر سر انجمن مرد لاف

بگاهی که تنها بود در نهفت
پشیمان شود زان سخنها که گفت

هم اندر زمان چون گشاید سخن
به پیش آرد آن لافهای کهن

خردمند و گر مردم بی‌هنر
کس از آفرنیش نیابد گذر

چنین بود تا بود دوران دهر
یکی زهر یابد یکی پای زهر

همه پرسش این بود و پاسخ همین
که برشاه باد از جهان آفرین

زبانها بفرمانش گوینده باد
دل راد او شاد و جوینده باد

شهنشاه کسری ازو خیره ماند
بسی آفرین کیانی بخواند

ز گفتار او انجمن شاد شد
دل شهریار از غم آزاد شد

نبشتند عهدی بفرمان شاه
که هرمزد را داد تخت و کلاه

چوقرطاس رومی شد از باد خشک
نهادند مهری بروبر ز مشک

به موبد سپردند پیش ردان
بزرگان و بیدار دل بخردان

جهان را نمایش چو کردار نیست
نهانش جز از رنج وتیمار نیست

اگر تاج داری اگر گرم و رنج
همان بگذری زین سرای سپنج

بپیوستم این عهد نوشین روان
به پیروزی شهریار جوان

یکی نامهٔ شهریاران بخوان
نگر تاکه باشد چو نوشین روان

برای و بداد و ببزم و به جنگ
چو روزش سرآمد نبودش درنگ

توای پیر فرتوت بی‌توبه مرد
خرد گیر وز بزم و شادی بگرد

جهان تازه شد چون قدح یافتی
روانرا ز توبه تو برتافتی

چه گفت آن سراینده سالخورد
چو اندرز نوشین روان یاد کرد

سخنهای هرمزد چون شد ببن
یکی نو پی افگند موبد سخن

هم آواز شد رایزن با دبیر
نبشتند پس نامه‌ای بر حریر

دلارای عهدی ز نوشین روان
به هرمزد ناسالخورده جوان

سرنامه از دادگر کرد یاد
دگر گفت کین پند پور قباد

بدان ای پسر کین جهان بی‌وفاست
پر از رنج و تیمار و درد و بلاست

هرآنگه که باشی بدو شادتر
ز رنج زمانه دل آزادتر

همه شادمانی بمانی به جای
بباید شدن زین سپنجی سرای

چو اندیشه رفتن آمد فراز
برخشنده روز و شب دیریاز

بجستیم تاج کیی را سری
که بر هر سری باشد او افسری

خردمند شش بود ما را پسر
دل فروز و بخشنده و دادگر

تو را برگزیدم که مهتر بدی
خردمند و زیبای افسر بدی

بهشتاد بر بود پای قباد
که در پادشاهی مرا کرد یاد

کنون من رسیدم به هفتاد و چار
تو راکردم اندر جهان شهریار

جز آرام وخوبی نجستم برین
که باشد روان مرا آفرین

امیدم چنانست کز کردگار
نباشی جز از شاد و به روزگار

گر ایمن کنی مردمان را بداد
خود ایمن بخسبی و از داد شاد

به پاداش نیکی بیابی بهشت
بزرگ آنک او تخم نیکی بکشت

نگر تا نباشی به جز بردبار
که تندی نه خوب آید از شهریار

جهاندار وبیدار و فرهنگ‌جوی
بماند همه ساله با آبروی

بگرد دروغ ایچ گونه مگرد
چوگردی شود بخت را روی زرد

دل ومغز را دور دار از شتاب
خرد را شتاب اندرآرد به خواب

به نیکی گرای و به نیکی بکوش
بهرنیک و بد پند دانا نیوش

نباید که گردد بگرد تو بد
کزان بد تو را بی گمان بد رسد

همه پاک پوش و همه پاک خور
همه پندها یادگیر از پدر

ز یزدان گشای و به یزدان گرای
چو خواهی که باشد تو را رهنمای

جهان را چو آباد داری بداد
بود تخت آباد و دهر از تو شاد

چو نیکی نمایند پاداش کن
ممان تا شود رنج نیکی کهن

خردمند را شاد و نزدیک دار
جهان بر بداندیش تاریک دار

بهرکار با مرد دانا سگال
به رنج تن از پادشاهی منال

چویابد خردمند نزد تو راه
بماند بتو تاج و تخت و کلاه

هرآنکس که باشد تو را زیردست
مفرمای در بی‌نوایی نشست

بزرگان وآزادگان را بشهر
ز داد تو باید که یابند بهر

ز نیکی فرومایه را دور دار
به بیدادگر مرد مگذار کار

همه گوش ودل سوی درویش دار
همه کار او چون غم خویش دار

ور ایدونک دشمن شود دوستدار
تو در بوستان تخم نیکی بکار

چو از خویشتن نامور داد داد
جهان گشت ازو شاد و او از تو شاد

بر ارزانیان گنج بسته مدار
ببخشای بر مرد پرهیزکار

که گر پند ما را شوی کاربند
همیشه بماند کلاهت بلند

که نیکی دهش نیک خواه تو باد
همه نیکی اندر پناه تو باد

مبادت فراموش گفتار من
اگر دور مانی ز دیدار من

سرت سبز باد و دلت شادمان
تنت پاک و دور از بد بدگمان

همیشه خرد پاسبان تو باد
همه نیکی اندر گمان تو باد

چو من بگذرم زین جهان فراخ
برآورد باید یکی خوب کاخ

بجای کزو دور باشد گذر
نپرد بدو کرکس تیزپر

دری دور برچرخ ایوان بلند
ببالا برآورده چون ده کمند

نبشته برو بارگاه مرا
بزرگی و گنج و سپاه مرا

فراوان ز هر گونه افگندنی
هم از رنگ و بوی و پراگندنی

بکافور تن را توانگر کنید
زمشک از بر ترگم افسر کنید

ز دیبای زربفت پرمایه پنج
بیارید ناکار دیده ز گنج

بپوشید برما به رسم کیان
بر آیین نیکان ما در میان

بسازید هم زین نشان تخت عاج
بر آویخته ازبر عاج تاج

همان هرچه زرین به پیش اندرست
اگر طاس و جامست اگر گوهرست

گلاب و می و زعفران جام بیست
ز مشک و ز کافور و عنبر دویست

نهاده ز دست چپ و دست راست
ز فرمان فزونی نباید نه کاست

ز خون کرد باید تهیگاه خشک
بدو اندر افگنده کافور و مشک

ازان پس برآرید درگاه را
نباید که بیند کسی شاه را

چو زین گونه بد کار آن بارگاه
نیابد بر ما کسی نیز راه

ز فرزند وز دودهٔ ارجمند
کسی کش ز مرگ من آید گزند

بیاساید از بزم و شادی دو ماه
که این باشد آیین پس از مرگ شاه

سزد گر هرآنکو بود پارسا
بگرید برین نامور پادشا

ز فرمان هرمزد برمگذرید
دم خویش بی رای او مشمرید

فراوان بران نامه هرکس گریست
پس از عهد یک سال دیگر بزیست

برفت و بماند این سخن یادگار
تو این یادگارش بزنهار دار

کنون زین سپس تاج هرمزد شاه
بیارایم و برنشانم بگاه

بخش ۱ – پادشاهی هرمزد دوازده سال بود

بخندید تموز بر سرخ سیب
همی‌کرد با بار و برگش عتیب

که آن دسته گل بوقت بهار
بمستی همی‌داشتی درکنار

همی باد شرم آمد از رنگ اوی
همی یاد یار آمد از چنگ اوی

چه کردی که بودت خریدار آن
کجا یافتی تیز بازار آن

عقیق و زبرجد که دادت بهم
ز بار گران شاخ تو هم بخم

همانا که گل را بها خواستی
بدان رنگ رخ را بیاراستی

همی رنگ شرم آید از گردنت
همی مشک بوید ز پیراهنت

مگر جامه از مشتری بستدی
به لوئلؤ بر از خون نقط برزدی

زبرجدت برگست و چرمت بنفش
سرت برتر از کاویانی درفش

بپیرایه زرد وسرخ وسپید
مرا کردی از برگ گل ناامید

نگارا بهارا کجا رفته‌ای
که آرایش باغ بنهفته‌ای

همی مهرگان بوید از باد تو
بجام می‌اندر کنم یاد تو

چورنگت شود سبز بستایمت
چو دیهیم هرمز بیارایمت

که امروز تیزست بازار من
نبینی پس از مرگ آثار من

بخش ۲ – آغاز داستان

یکی پیر بد مرزبان هری
پسندیده و دیده از هر دری

جهان‌دیده‌ای نام او بود ماخ
سخن‌دان و با فرّ و با یال و شاخ

بپرسیدمش تا چه داری بیاد
ز هرمز که بنشست بر تخت داد

چنین گفت پیر خراسان که شاه
چو بنشست بر نامور پیشگاه

نخست آفرین کرد بر کردگار
توانا و دانندهٔ روزگار

دگر گفت ما تخت نامی کنیم
گرانمایگان را گرامی کنیم

جهان را بداریم در زیر پر
چنان چون پدر داشت با داد و فر

گنه‌کردگان را هراسان کنیم
ستم‌دیدگان را تن‌آسان کنیم

ستون بزرگیست آهستگی
همان بخشش و داد و شایستگی

بدانید کز کردگار جهان
بد و نیک هرگز نماند نهان

نیاگان ما تاج‌داران دهر
که از دادشان آفرین بود بهر

نجستند جز داد و بایستگی
بزرگی و گردی و شایستگی

ز کهتر پرستش ز مهتر نواز
بداندیش را داشتن در گداز

به هر کشوری دست و فرمان مراست
توانایی و داد و پیمان مراست

کسی را که یزدان کند پادشا
بنازد بدو مردم پارسا

که سرمایهٔ شاه بخشایشست
زمانه ز بخشش به آسایشست

به درویش بر مهربانی کنیم
به پرمایه بر پاسبانی کنیم

هرآن‌کس که ایمن شد از کار خویش
بر ما چنان کرد بازار خویش

شما را به من هرچ هست آرزوی
مدارید راز از دل نیک‌خوی

ز چیزی که دلتان هراسان بوَد
مرا داد آن دادن آسان بوَد

هرآن‌کس که هست از شما نیک‌بخت
همه شاد باشید زین تاج و تخت

میان بزرگان درخشش مراست
چو بخشایش داد و بخشش مراست

شما مهربانی بافزون کنید
ز دل کینه و آز بیرون کنید

هرآن‌کس که پرهیز کرد از دو کار
نبیند دو چشمش بد روزگار

به خشنودی کردگار جهان
بکوشید یک‌سر کهان و مهان

دگر آنک مغزش بود پرخرد
سوی ناسپاسی دلش ننگرد

چو نیکی فزایی بروی کسان
بود مزد آن سوی تو نارسان

میامیز با مردم کژ گوی
که او را نباشد سخن جز بروی

وگر شهریارت بود دادگر
تو بر وی بسستی گمانی مبر

گر ایددون که گویی نداند همی
سخن‌های شاهان بخواند همی

چو بخشایش از دل کند شهریار
تو اندر زمین تخم کژّی مکار

هرآنکس که او پند ما داشت خوار
بشوید دل از خوبی روزگار

چو شاه از تو خشنود شد راستیست
وزو سر بپیچی در کاستیست

درشتیش نرمیست در پند تو
بجوید که شد گرم پیوند تو

ز نیکی مپرهیز هرگز به رنج
مکن شادمان دل به بیداد گنج

چو اندر جهان کام دل یافتی
رسیدی بجایی که بشتافتی

چو دیهیم هفتاد‌بر سرنهی
همه گرد کرده به دشمن دهی

بهر کار درویش دارد دلم
نخواهم که اندیشه زو بگسلم

همی‌خواهم از پاک پروردگار
که چندان مرا بر دهد روزگار

که درویش را شاد دارم به گنج
نیارم دل پارسا را به رنج

هرآن‌کس که شد در جهان شاه‌فش
سرش گردد از گنج دینار‌کش

سرش را بپیچم ز کنداوری
نباید که جوید کسی مهتری

چنین است انجام و آغاز ما
سخن گفتن فاش و هم راز ما

درود جهان آفرین بر شماست
خم چرخ گردان زمین شماست

چو بشنید گفتار او انجمن
پر اندیشه گشتند زان تن‌به‌تن

سر گنج‌داران پر از بیم گشت
ستمکاره را دل به دو نیم گشت

خردمند و درویش زان هرک بود
به دلش اندرون شادمانی فزود

چنین بود تا شد بزرگیش راست
هر آن چیز در پادشاهی که خواست

برآشفت و خوی بد آورد پیش
به یک‌سو شد از راه آیین و کیش

هرآن‌کس که نزد پدرش ارجمند
بُدی شاد و ایمن ز بیم گزند

یکایک تبه کردشان بی‌گناه
بدین گونه بُد رای و آیین شاه

سه مرد از دبیران نوشین‌روان
یکی پیر و دانا و دیگر جوان

چو ایزد گشسب و دگر برزمهر
دبیر خردمند با فرّ و چهر

سه دیگر که ماه‌آذرش بود نام
خردمند و روشن‌دل و شادکام

بر تخت نوشین‌روان این سه پیر
چو دستور بودند و همچون وزیر

همی‌خواست هرمز کزین هرسه مرد
یکایک برآرد به ناگاه گرد

همی‌بود ز ایشان دلش پرهراس
که روزی شوند اندرو ناسپاس

به ایزدگشسب آن زمان دست آخت
به بیهوده بر بند و زندانش ساخت

دل موبد موبدان تنگ شد
رخانش ز اندیشه بی‌رنگ شد

که موبد بُد و پاک بودش سرشت
بمردی ورا نام بد زردهشت

ازان بند ایزدگشسب دبیر
چنان شد که دل خسته گردد به تیر

چو روزی برآمد نبودش زوار
نه خورد و نه پوشش نه انده‌گسار

ز زندان پیامی فرستاد دوست
به موبد که ای بنده را مغز و پوست

منم بی‌زواری به زندان شاه
کسی را به نزدیک من نیست راه

همی خوردنی آرزوی آیدم
شکم گرسنه رنج بفزایدم

یکی خوردنی پاک پیشم فرست
دوایی بدین درد ریشم فرست

دل موبد از درد پیغام اوی
غمی گشت زان جای و آرام اوی

چنان داد پاسخ که از کار بند
منال ار نیاید به جانت گزند

ز پیغام او شد دلش پرشکن
پراندیشه شد مغزش از خویشتن

به زندان فرستاد لختی خورش
بلرزید زان کار دل در برش

همی‌گفت کاکنون شود آگهی
بدین ناجوانمرد بی‌فرهی

که موبد به زندان فرستاد چیز
نیرزد تن ما برش یک پشیز

گزند آیدم زین جهاندار مرد
کند بر من از خشم رخساره زرد

هم از بهر ایزد‌گشسب دبیر
دلش بود پیچان و رخ چون زریر

بفرمود تا پاک خوالیگرش
به زندان کشد خوردنی‌ها برش

ازان پس نشست از بر تازی اسب
بیامد به نزدیک ایزدگشسب

گرفتند مر یکدگر را کنار
پر از درد ومژگان چو ابر بهار

ز خوی بد شاه چندی سخن
همی‌رفت تا شد سخنها کهن

نهادند خوان پیش ایزدگشسب
گرفتند پس واژ و برسم بدست

پس ایزدگشسب آنچ اندرز بود
به زمزم همی‌گفت و موبد شنود

ز دینار وز گنج وز خواسته
هم از کاخ و ایوان آراسته

به موبد چنین گفت کای نامجوی
چو رفتی از ایدر به هرمزد گوی

که گر سرنپیچی ز گفتار من
براندیشی از رنج و تیمار من

که از شهریاران تو خورده‌ام
تو را نیز در بر بپرورده‌ام

بدان رنج پاداش بند آمدست
پس از رنج بیم گزند آمدست

دلی بیگنه پرغم ای شهریار
به یزدان نمایم به روز شمار

چو موبد سوی خانه شد در زمان
ز کارآگهان رفت مردی دمان

شنیده یکایک بهرمزد گفت
دل شاه با رای بد گشت جفت

ز ایزد‌گشسب آنگهی شد درشت
به زندان فرستاد و او را بکشت

سخنهای موبد فراوان شنید
بر او بر نکرد ایچ گونه پدید

همی‌راند اندیشه بر خوب و زشت
سوی چارهٔ کشتن زردهشت

بفرمود تا زهر خوالیگرش
نهانی برد پیش در یک خورش

چو موبد بیامد بهنگام بار
به نزدیکی نامور شهریار

بدو گفت کامروز ز ایدر مرو
که خوالیگری یافتستیم نو

چو بنشست موبد نهادند خوان
ز موبد بپالود رنگ رخان

بدانست کان خوان زمان ویست
همان راستی در گمان ویست

خورش‌ها ببردند خوالیگران
همی‌خورد شاه از کران تا کران

چو آن کاسه زهر پیش آورید
نگه کرد موبد بدان بنگرید

بران بدگمان شد دل پاک اوی
که زهرست بر خوان تریاک اوی

چو هرمز نگه کرد لب را ببست
بران کاسه زهر یازید دست

بران سان که شاهان نوازش کنند
بران بندگان نیز نازش کنند

ازان کاسه برداشت مغز استخوان
بیازید دست گرامی بخوان

به موبد چنین گفت کای پاک‌مغز
تو را کردم این لقمهٔ پاک و نغز

دهن بازکن تا خوری زین خورش
کزین پس چنین باشدت پرورش

بدو گفت موبد به جان و سرت
که جاوید بادا سر و افسرت

کزین نوشه خوردن نفرماییم
به سیری رسیدم نیفزاییم

بدو گفت هرمز به خورشید و ماه
به پاکی روان جهاندار شاه

که بستانی این نوشه ز انگشت من
برین آرزو نشکنی پشت من

بدو گفت موبد که فرمان شاه
بیامد نماند مرا رای و راه

بخورد و ز خوان زار و پیچان برفت
همی‌راند تا خانهٔ خویش تفت

ازان خوردن زهر با کس نگفت
یکی جامه افگند و نالان بخفت

بفرمود تا پادزهر آورند
ازان گنج‌ها گر ز شهر آورند

فروخورد تریاک و نامد به کار
ز هرمز به یزدان بنالید زار

یکی استواری فرستاد شاه
بدان تا کند کار موبد نگاه

که آن زهر شد بر تنش کارگر
گر اندیشهٔ ما نیامد ببر

فرستاده را چشم موبد بدید
سرشکش ز مژگان به رخ برچکید

بدو گفت رو پیش هرمزد گوی
که بختت به برگشتن آورد روی

بدین داوری نزد داور شویم
به جایی که هر دو برابر شویم

ازین پس تو ایمن مشو از بدی
که پاداش پیش آیدت ایزدی

تو پدرود باش ای بداندیش مرد
بد آید به رویت ز بد کارکرد

چو بشنید گریان بشد استوار
بیاورد پاسخ برِ شهریار

سپهبد پشیمان شد از کار اوی
بپیچید ازان راست گفتار اوی

مر آن درد را راه چاره ندید
بسی باد سرد از جگر برکشید

بمرد آن زمان موبد موبدان
برو زار و گریان شده بخردان

چنینست کیهان همه درد و رنج
چه یازی به تاج و چه نازی به گنج

که این روزگار خوشی بگذرد
زمانه نفس را همی‌بشمرد

چو شد کار دانا بزاری به سر
همه کشور از درد زیر و زبر

جهاندار خون‌ریز و ناسازگار
نکرد ایچ یاد از بد روزگار

میان تنگ خون ریختن را ببست
به بهرام‌آذرمهان آخت دست

چو شب تیره‌تر شد مر او را بخواند
به پیش خود اندر به زانو نشاند

بدو گفت خواهی که ایمن شوی
نبینی ز من تیزی و بدخوی

چو خورشید بر برج روشن شود
سرکوه چون پشت جوشن شود

تو با نامداران ایران بیای
همی‌باش در پیش تختم بپای

ز سیمای برزینت پرسم سخن
چو پاسخ گزاری دلت نرم کن

بپرسم که این دوستار تو کیست
بدست ار پرستنده ایزدیست

تو پاسخ چنین ده که این بدتنست
بداندیش وز تخم آهرمنست

وزان پس ز من هرچ خواهی بخواه
پرستنده و تخت و مهر و کلاه

بدو گفت بهرام کایدون کنم
ازین بد که گفتی صدافزون کنم

بسیمای برزین که بود از مهان
گزین پدرش آن چراغ جهان

همی‌ساخت تا چاره‌ای چون کند
که پیراهن مهر بیرون کند

چو پیدا شد آن چادر عاج گون
خور از بخش دوپیکر آمد برون

جهاندار بنشست بر تخت عاج
بیاویختند آن بهاگیر تاج

بزرگان ایران بران بارگاه
شدند انجمن تا بیامد سپاه

ز در پرده برداشت سالار بار
برفتند یکسر بر شهریار

چو بهرام آذرمهان پیشرو
چو سیمای برزین و گردان نو

نشستند هریک به آیین خویش
گروهی ببودند بر پای پیش

به بهرام آذرمهان گفت شاه
که سیمای برزین بدین بارگاه

سزاوار گنجست اگر مرد رنج
که بدخواه زیبا نباشد به گنج

بدانست بهرام آذرمهان
که آن پرسش شهریار جهان

چگونست و آن را پی و بیخ چیست
کزان بیخ او را بباید گریست

سرانجام جز دخمهٔ بی‌کفن
نیابد ازین مهتر انجمن

چنین داد پاسخ که ای شاه راد
ز سیمای برزین مکن ایچ یاد

که ویرانی شهر ایران ازوست
که مه مغز بادش بتن بر مه پوست

نگوید سخن جز همه بتری
بر آن بتری بر کند داوری

چو سیمای برزین شنید این سخن
بدو گفت کای نیک یار کهن

به بد بر تن من گوایی مده
چنین دیو را آشنایی مده

چه دیدی ز من تا تو یار منی
ز کردار و گفتار آهرمنی

بدو گفت بهرام آذرمهان
که تخمی پراگنده‌ای در جهان

کزان بر نخستین تو خواهی درود
از آتش نیابی مگر تیره دود

چو کسری مرا و تو را پیش خواند
بر تخت شاهنشهی برنشاند

ابا موبد موبدان برزمهر
چو ایزدگشسب آن مه خوب چهر

بپرسید کین تخت شاهنشهی
کرا زیبد و کیست با فرّهی

به کهتر دهم گر به مهتر پسر
که باشد به شاهی سزاوارتر

همه یکسر از جای برخاستیم
زبان پاسخش را بیاراستیم

که این ترک‌زاده سزاوار نیست
به شاهی کس او را خریدار نیست

که خاقان نژادست و بد‌گوهرست
به بالا و دیدار چون مادرست

تو گفتی که هرمز به شاهی سزاست
کنون زین سزا مر تو را این جزاست

گوایی من از بهر این دادمت
چنین لب به دشنام بگشادمت

ز تشویر هرمز فروپژمرید
چو آن راست گفتار او را شنید

به زندان فرستادشان تیره شب
وز ایشان ببد تیز بگشاد لب

سیم شب چو برزد سر از کوه ماه
ز سیمای برزین بپردخت شاه

به زندان دزدان مر او را بکشت
ندارد جز از رنج و نفرین بمشت

چو بهرام آذرمهان آن شنید
که آن پاکدل مرد شد ناپدید

پیامی فرستاد نزدیک شاه
که ای تاج تو برتر از چرخ ماه

تو دانی که من چند کوشیده‌ام
که تا رازهای تو پوشیده‌ام

به پیش پدرت آن سزاوار شاه
نبودم تو را جز همه نیکخواه

یکی پند گویم چو خوانی مرا
بر تخت شاهی نشانی مرا

تو را سودمندیست از پند من
به زندان بمان یک زمان بند من

به ایران تو را سودمندی بوَد
خردمند را بی‌گزندی بوَد

پیامش چو نزدیک هرمز رسید
یکی رازدار از میان برگزید

که بهرام را پیش شاه آورد
بدان نامور بارگاه آورد

شب تیره بهرام را پیش خواند
به چربی سخن چند با او براند

بدو گفت برگوی کان پند چیست
که ما را بدان روزگار بهیست

چنین داد پاسخ که در گنج شاه
یکی ساده صندوق دیدم سیاه

نهاده به صندوق در حقه‌ای
بحقه درون پارسی رقعه‌ای

نبشتست بر پرنیان سپید
بدان باشد ایرانیان را امید

به خط پدرت آن جهاندار شاه
تو را اندران کرد باید نگاه

چو هرمز شنید آن فرستاد کس
به نزدیک گنجور فریادرس

که در گنجهای پدر بازجوی
یکی ساده صندوق و مهری بروی

بران مهر بر نام نوشین‌روان
که جاوید بادا روانش جوان

هم اکنون شب تیره پیش من آر
فراوان بجستن مبر روزگار

شتابید گنجور و صندوق جست
بیاورد پویان به مهر درست

جهاندار صندوق را برگشاد
فراوان ز نوشین‌روان کرد یاد

به صندوق در حقّه با مهر دید
شتابید و زو پرنیان برکشید

نگه کرد پس خطّ نوشین‌روان
نبشته بران رقعهٔ پرنیان

که هرمز بده سال و بر سر دوسال
یکی شهریاری بوَد بی‌همال

ازان پس پرآشوب گردد جهان
شود نام و آواز او در نهان

پدید آید از هر سویی دشمنی
یکی بدنژادی و آهرمنی

پراگنده گردد ز هر سو سپاه
فروافگند دشمن او را ز گاه

دو چشمش کند کور خویش زنش
ازان پس برآرند هوش از تنش

به خطّ پدر هرمز آن رقعه دید
هراسان شد و پرنیان برکشید

دو چشمش پر از خون شد و روی زرد
به بهرام گفت ای جفاپیشه مرد

چه جستی ازین رقعه اندرهمی
بخواهی ربودن ز من سر همی

بدو گفت بهرام کای ترک‌زاد
به خون ریختن تا نباشی تو شاد

تو خاقان‌نژادی نه از کیقباد
که کسری تو را تاج بر سر نهاد