شاعران قدیم

چنین گفت بهرام کای مهتران
جهاندیده و سالخورده سران

پدر بر پدر پادشاهی مراست
چرا بخشش اکنون برای شماست

به آواز گفتند ایرانیان
که ما را شکیبا مکن بر زیان

نخواهیم یکسر به شاهی ترا
بر و بوم ما را سپاهی ترا

کزین تخمه پرداغ و دودیم و درد
شب و روز با پیچش و باد سرد

چنین گفت بهرام کری رواست
هوا بر دل هرکسی پادشاست

مرا گر نخواهید بی‌رای من
چرا کس نشانید بر جای من

چنین گفت موبد که از راه داد
نه خسرو گریزد نه کهتر نژاد

تو از ما یکی باش و شاهی گزین
که خوانند هرکس برو آفرین

سه روز اندران کار شد روزگار
که جویند ز ایران یکی شهریار

نوشتند پس نام صد نامور
فروزندهٔ تاج و تخت و کمر

ازان صد یکی نام بهرام بود
که در پادشاهی دلارام بود

ازین صد به پنجاه بازآمدند
پر از چاره و پرنیاز آمدند

ز پنجاه بهرام بود از نخست
اگر جست پای پدر گر نجست

ز پنجاه بازآوریدند سی
ز ایرانی و رومی و پارسی

ز سی نیز بهرام بد پیش رو
که هم تاجور بود و هم شیر نو

ز سی کرد داننده موبد چهار
وزین چار بهرام بد شهریار

چو تنگ اندرآمد ز شاهی سخن
ز ایرانیان هرک او بد کهن

نخواهیم گفتند بهرام را
دلیر و سبکسار و خودکام را

خروشی برآمد میان سران
دل هرکسی تیز گشت اندران

چنین گفت منذر به ایرانیان
که خواهم که دانم به سود و زیان

کزین سال ناخورده شاه جوان
چرایید پر درد و تیره‌روان

بزرگان به پاسخ بیاراستند
بسی خسته دل پارسی خواستند

ز ایران کرا خسته بد یزدگرد
یکایک بران دشت کردند گرد

بریده یکی را دو دست و دو پای
یکی مانده بر جای و جانش به جای

یکی را دو دست و دو گوش و زبان
بریده شده چون تن بی‌روان

یکی را ز تن دور کرده دو کفت
ازان مردمان ماند منذر شگفت

یکی را به مسمار کنده دو چشم
چو منذر بدید آن برآورد خشم

غمی گشت زان کار بهرام سخت
به خاک پدر گفت کای شوربخت

اگر چشم شادیت بر دوختی
روان را به آتش چرا سوختی

جهانجوی منذر به بهرام گفت
که این بد بریشان نباید نهفت

سخنها شنیدی تو پاسخ‌گزار
که تندی نه خوب آید از شهریار

چنین گفت بهرام کای مهتران
جهاندیده و کارکرده سران

همه راست گفتید و زین بترست
پدر را نکوهش کنم در خورست

ازین چاشنی هست نزدیک من
کزان تیره شد رای تاریک من

چو ایوان او بود زندان من
چو بخشایش آورد یزدان من

رهانید طینوشم از دست اوی
بشد خسته کام من از شست اوی

ازان کرده‌ام دست منذر پناه
که هرگز ندیدم نوازش ز شاه

بدان خو مبادا که مردم بود
چو باشد پی مردمی گم بود

سپاسم ز یزدان که دارم خرد
روانم همی از خرد برخورد

ز یزدان همی خواستم تاکنون
که باشد به خوبی مرا رهنمون

که تا هرچ با مردمان کرد شاه
بشوییم ما جان و دل زان گناه

به کام دل زیردستان منم
بر آیین یزدان‌پرستان منم

شبان باشم و زیردستان رمه
تن‌آسانی و داد جویم همه

منش هست و فرهنگ و رای و هنر
ندارد هنر شاه بیدادگر

لئیمی و کژی ز بیچارگیست
به بیدادگر بر بباید گریست

پدر بر پدر پادشاهی مراست
خردمندی و نیکخواهی مراست

ز شاپور بهرام تا اردشیر
همه شهریاران برنا و پیر

پدر بر پدربر نیای منند
به دین و خرد رهنمای منند

ز مادر نبیرهٔ شمیران شهم
ز هر گوهری با خرد همرهم

هنر هم خرد هم بزرگیم هست
سواری و مردی و نیروی دست

کسی را ندارم ز مردان به مرد
به رزم و به بزم و به هر کارکرد

نهفته مرا گنج آگنده هست
همان نامداران خسروپرست

جهان یکسر آباد دارم به داد
شما یکسر آباد باشید و شاد

هران بوم کز رنج ویران شدست
ز بیدادی شاه ایران شدست

من آباد گردانم آن را به داد
همه زیردستان بمانند شاد

یکی با شما نیز پیمان کنم
زبان را به یزدان گروگان کنم

بیاریم شاهنشهی تخت عاج
برش در میان تنگ بنهیم تاج

ز بیشه دو شیر ژیان آوریم
همان تاج را در میان آوریم

ببندیم شیر ژیان بر دو سوی
کسی را که شاهی کند آرزوی

شود تاج برگیرد از تخت عاج
به سر برنهد نامبردار تاج

به شاهی نشیند میان دو شیر
میان شاه و تاج از بر و تخت زیر

جز او را نخواهیم کس پادشا
اگر دادگر باشد و پارسا

وگر زین که گفتم بتابید یال
گزینید گردنکشی را همال

به جایی که چون من بود پیش رو
سنان سواران بود خار و خو

من و منذر و گرز و شمشیر تیز
ندانند گردان تازی گریز

برآریم گرد از شهنشاهتان
همان از بر و بوم وز گاهتان

کنون آنچ گفتیم پاسخ دهید
بدین داوری رای فرخ نهید

بگفت این و برخاست و در خیمه شد
جهانی ز گفتارش آسیمه شد

به ایران رد و موبدان هرک بود
که گفتار آن شاه دانا شنود

بگفتند کین فره ایزدیست
نه از راه کژی و نابخردیست

نگوید همی یک سخن جز به داد
سزد گر دل از داد داریم شاد

کنون آنک گفت او ز شیر ژیان
یکی تاج و تخت کیی بر میان

گر او را بدرند شیران نر
ز خونش بپرسد ز ما دادگر

چو خود گفت و این رسم بد خود نهاد
همان کز به مرگش نباشیم شاد

ور ایدون کجا تاج بردارد اوی
به فر از فریدون گذر دارد اوی

جز از شهریارش نخوانیم کس
ز گفتارها داد دادیم و بس

گذشت آن شب و بامداد پگاه
بیامد نشست از بر گاه شاه

فرستاد و ایرانیان را بخواند
ز روز گذشته فراوان براند

به آواز گفتند پس موبدان
که هستی تو داناتر از بخردان

به شاهنشهی در چه پیش آوری
چو گیری بلندی و کنداوری

چه پیش آری از داد و از راستی
کزان گم شود کژی و کاستی

چنین داد پاسخ به فرزانگان
بدان نامداران و مردانگان

که بخشش بیفزایم از گفت‌وگوی
بکاهم ز بیدادی و جست و جوی

کسی را کجا پادشاهی سزاست
زمین را بدیشان ببخشیم راست

جهان را بدارم به رای و به داد
چو ایمنی کنم باشم از داد شاد

کسی را که درویش باشد به نیز
ز گنج نهاده ببخشیم چیز

گنه کرده را پند پیش آوریم
چو دیگر کند بند پیش آوریم

سپه را به هنگام روزی دهیم
خردمند را دلفروزی دهیم

همان راست داریم دل با زبان
ز کژی و تاری بپیچم روان

کسی کو بمیرد نباشدش خویش
وزو چیز ماند ز اندازه بیش

به دوریش بخشم نیارم به گنج
نبندم دل اندر سرای سپنج

همه رای با کاردانان زنیم
به تدبیر پشت هوا بشکنیم

ز دستور پرسیم یکسر سخن
چو کاری نو افگند خواهم ز بن

کسی کو همی داد خواهد ز من
نجویم پراگندن انجمن

دهم داد آنکس که او داد خواست
به چیزی نرانم سخن جز به راست

مکافات سازم بدان را به بد
چنان کز ره شهریاران سزد

برین پاک یزدان گوای منست
خرد بر زبان رهنمای منست

همان موبد و موبد موبدان
پسندیده و کاردیده ردان

برین کار یک سال گر بگذرد
نپیچم ز گفتار جان و خرد

ز میراث بیزارم و تاج و تخت
ازان پس نشینم بر شوربخت

چو پاسخ شنیدند آن بخردان
بزرگان و بیداردل موبدان

ز گفت گذشته پشیمان شدند
گنه کارگان سوی درمان شدند

به آواز گفتند یک با دگر
که شاهی بود زین سزاوارتر

به مردی و گفتار و رای و نژاد
ازین پاک‌تر در جهان کس نزاد

ز داد آفریدست ایزد ورا
مبادا که کاری رسد بد ورا

به گفتار اگر هیچ تاب آوریم
خرد را همی سر به خواب آوریم

همه نیکویها بیابیم ازوی
به خورد و به داد اندر آریم روی

بدین برز بالا و این شاخ و یال
به گیتی کسی نیست او را همال

پس پشت او لشکر تازیان
چو منذرش یاور به سود و زیان

اگر خود بگیرد سر گاه خویش
به گیتی که باشد ز بهرام بیش

ازان پس ز ایرانیانش چه باک
چه ما پیش او در چه یک مشت خاک

به بهرام گفتند کای فرمند
به شاهی توی جان ما را پسند

ندانست کس در هنرهای تو
به پاکی تن و دانش و رای تو

چو خسرو که بود از نژاد پشین
به شاهی برو خواندند آفرین

همه زیر سوگند و بند وییم
که گوید که اندر گزند وییم

گرو زین سپس شاه ایران بود
همه مرز در چنگ شیران بود

گروهی به بهرام باشند شاد
ز خسرو دگر پاره گیرند یاد

ز داد آن چنان به که پیمان تست
ازان پس جهان زیر فرمان تست

بهانه همان شیر جنگیست و بس
ازین پس بزرگی نجویند کس

بدان گشت بهرام همداستان
که آورد او پیش ازین داستان

چنین بود آیین شاهان داد
که چون نو بدی شاه فرخ‌نژاد

بر او شدی موبد موبدان
ببردی سه بینادل از بخردان

همو شاه بر گاه بنشاندی
بدان تاج بر آفرین خواندی

نهادی به نام کیان بر سرش
بسودی به شادی دو رخ بر برش

ازان پس هرانکس که بردی نثار
به خواهنده دادی همی شهریار

به موبد سپردند پس تاج و تخت
به هامون شد از شهر بیداربخت

دو شیر ژیان داشت گستهم گرد
به زنجیر بسته به موبد سپرد

ببردند شیران جنگی کشان
کشنده شد از بیم چون بیهشان

ببستند بر پایهٔ تخت عاج
نهادند بر گوشهٔ عاج تاج

جهانی نظاره بران تاج و تخت
که تا چون بود کار آن نیک‌بخت

که گر شاه پیروز گردد برین
برو شهریاران کنند آفرین

چو بهرام و خسرو به هامون شدند
بر شیر با دل پر از خون شدند

چو خسرو بدید آن دو شیر ژیان
نهاده یکی افسر اندر میان

بدان موبدان گفت تاج از نخست
مر آن را سزاتر که شاهی بجست

و دیگر که من پیرم و او جوان
به چنگال شیر ژیان ناتوان

بران بد که او پیش‌دستی کند
به برنایی و تن‌درستی کند

بدو گفت بهرام کری رواست
نهانی نداریم گفتار راست

یکی گُرزه گاوسر برگرفت
جهانی بدو مانده اندر شگفت

بدو گفت موبد که ای پادشا
خردمند و بادانش و پارسا

همی جنگ شیران که فرمایدت
جز از تاج شاهی چه افزایدت

تو جان از پی پادشاهی مده
خورش بی‌بهانه به ماهی مده

همه بی‌گناهیم و این کار تست
جهان را همه دل به بازار تست

بدو گفت بهرام کای دین‌پژوه
تو زین بی‌گناهی و دیگر گروه

هم‌آورد این نره شیران منم
خریدار جنگ دلیران منم

بدو گفت موبد به یزدان پناه
چو رفتی دلت را بشوی از گناه

چنان کرد کو گفت بهرامشاه
دلش پاک شد توبه کرد از گناه

همی رفت با گُرزهٔ گاوروی
چو دیدند شیران پرخاشجوی

یکی زود زنجیر بگسست و بند
بیامد بر شهریار بلند

بزد بر سرش گُرز بهرام گُرد
ز چشمش همی روشنایی ببرد

بر دیگر آمد بزد بر سرش
فرو ریخت از دیده خون از برش

جهاندار بنشست بر تخت عاج
به سر بر نهاد آن دلفروز تاج

به یزدان پناهید کو بد پناه
نمایندهٔ راه گم کرده راه

بشد خسرو و برد پیشش نماز
چنین گفت کای شاه گردن‌فراز

نشست تو بر گاه فرخنده باد
یلان جهان پیش تو بنده باد

تو شاهی و ما بندگان توایم
به خوبی فزایندگان توایم

بزرگان برو گوهر افشاندند
بران تاج نو آفرین خواندند

ز گیتی برآمد سراسر خروش
در آذر بد این جشن روز سروش

برآمد یکی ابر و شد تیره‌ماه
همی تیر بارید ز ابر سیاه

نه دریا پدید و نه دشت و نه راغ
نبینم همی در هوا پر زاغ

حواصل فشاند هوا هر زمان
چه سازد همی زین بلند آسمان

نماندم نمکسود و هیزم نه جو
نه چیزی پدیدست تا جودرو

بدین تیرگی روز و بیم خراج
زمین گشته از برف چون کوه عاج

همه کارها را سراندر نشیب
مگر دست گیرد حسین قتیب

کنون داستانی بگویم شگفت
کزان برتر اندازه نتوان گرفت

چو بر تخت بنشست بهرام گور
برو آفرین کرد بهرام و هور

پرستش گرفت آفریننده را
جهاندار و بیدار و بیننده را

خداوند پیروزی و برتری
خداوند افزونی و کمتری

خداوند داد و خداوند رای
کزویست گیتی سراسر به پای

ازان پس چنین گفت کاین تاج و تخت
ازو یافتم که‌آفریده‌ست بخت

بدو هستم امید و هم زو هراس
وزو دارم از نیکوی‌ها سپاس

شما هم بدو نیز نازش کنید
بکوشید تا عهد او نشکنید

زبان برگشادند ایرانیان
که بستیم ما بندگی را میان

که این تاج بر شاه فرخنده باد
همیشه دل و بخت او زنده باد

وزان پس همه آفرین خواندند
همه بر سرش گوهر افشاندند

چنین گفت بهرام کای سرکشان
ز نیک و بد روز دیده نشان

همه بندگانیم و ایزد یکی‌ست
پرستش جز او را سزاوار نیست

ز بدْروز بی‌بیم داریمتان
به بدخواه حاجت نیاریمتان

بگفت این و از پیش برخاستند
برو آفرین نو آراستند

شب تیره بودند با گفت‌وگوی
چو خورشید بر چرخ بنمود روی

به آرام بنشست بر گاه شاه
برفتند ایرانیان بارخواه

چنین گفت بهرام با مهتران
که این نیکنامان و نیک‌اختران

به یزدان گراییم و رامش کنیم
بتازیم و دل زین جهان برکنیم

بگفت این و اسپ کیان خواستند
کیی بارگاهش بیاراستند

سه دیگر چو بنشست بر تخت گفت
که رسم پرستش نباید نهفت

به هستی یزدان گوایی دهیم
روان را بدین آشنایی دهیم

بهشت‌ست و هم دوزخ و رستخیز
ز نیک و ز بد نیست راه گریز

کسی کاو نگرود به روز شمار
مر او را تو با‌دین و دانا مدار

به روز چهارم چو بر تخت عاج
بسر بر نهاد آن پسندیده تاج

چنین گفت کز گنج من یک زمان
نیم شاد کز مردم شادمان

نیم خواستار سرای سپنج
نه از بازگشتن به تیمار و رنج

که آنست جاوید و این ره‌گذار
تو از آز پرهیز و انده مدار

به پنجم چنین گفت کز رنج کس
نیم شاد تا باشدم دست‌رس

به کوشش بجوییم خرم بهشت
خنک آنک جز تخم نیکی نکشت

ششم گفت بر مردم زیردست
مبادا که هرگز بجویم شکست

جهان را ز دشمن تن‌آسان کنیم
بداندیشگان را هراسان کنیم

به هفتم چو بنشست گفت ای مهان
خردمند و بیدار و دیده جهان

چو با مردم زفت زفتی کنیم
همی با خردمند جفتی کنیم

هرانکس که با ما نسازند گرم
بدی بیش ازان بیند او کز پدرم

هرانکس که فرمان ما برگزید
غم و درد و رنجش نباید کشید

به هشتم چو بنشست فرمود شاه
جوانوی را خواندن از بارگاه

بدو گفت نزدیک هر مهتری
به هر نامداری و هر کشوری

یکی نامه بنویس با مهر و داد
که بهرام بنشست بر تخت شاد

خداوند بخشایش و راستی
گریزنده از کژی و کاستی

که با فر و برز‌ست و با مهر و داد
نگیرد جز از پاک دادار یاد

پذیرفتم آن را که فرمان برد
گناه آن سگالد که درمان برد؟

نشستم برین تخت فرخ پدر
بر آیین طهمورث دادگر

به داد از نیاکان فزونی کنم
شما را به دین رهنمونی کنم

جز از راستی نیست با هرکسی
اگر چند ازو کژی آید بسی

بران دین زردشت پیغمبرم
ز راه نیاکان خود نگذرم

نهم گفت زردشت پیشین بروی
براهیم پیغمبر راست‌گوی

همه پادشاهید بر چیز خویش
نگهبان مرز و نگهبان کیش

به فرزند و زن نیز هم پادشا
خنک مردم زیرک و پارسا

نخواهیم آگندن زر به گنج
که از گنج درویش ماند به رنج

گر ایزد مرا زندگانی دهد
برین اختران کامرانی دهد

یکی رامشی نامه خوانید نیز
کزان جاودان ارج یابید و چیز

ز ما بر همه پادشاهی درود
به ویژه که مهرش بود تار و پود

نهادند بر نامه‌ها بر نگین
فرستادگان خواست با آفرین

برفتند با نامه‌ها موبدان
سواران بینا‌دل و بخردان

دگر روز چون بردمید آفتاب
ببالید کوه و بپالود خواب

به نزدیک منذر شدند این گروه
که بهرام شه بود زیشان ستوه

که خواهشگری کن به نزدیک شاه
ز کردار ما تا ببخشد گناه

که چونان بدیم از بد یزدگرد
که خون در تن نامداران فسرد

ز بس زشت گفتار و کردار اوی
ز بیدادی و درد و آزار اوی

دل ما به بهرام ازان بود سرد
که از شاه بودیم یکسر به درد

بشد منذر و شاه را کرد نرم
بگسترد پیشش سخنهای گرم

ببخشید اگر چندشان بُد گناه
که با گوهر و دادگر بود شاه

بیاراست ایوان شاهنشهی
برفت آنک بودند یکسر مهی

چو جای بزرگی بپرداختند
کرا بود شایسته بنشاختند

به هر جای خوانی بیاراستند
می و رود و رامشگران خواستند

دوم روز رفتند دیگر گروه
سپهبد نیامد ز خوردن ستوه

سیم روز جشن و می و سور بود
غم از کاخ شاه جهان دور بود

بگفت آنک نعمان و منذر چه کرد
ز بهر من این پاک‌زاده دو مرد

همه مهتران خواندند آفرین
بران دشت آباد و مردان کین

ازان پس در گنج بگشاد شاه
به دینار و دیبا بیاراست گاه

به اسپ و سنان و به خفتان جنگ
ز خود و ز هر گوهری رنگ‌رنگ

سراسر به نعمان و منذر سپرد
جوانوی رفت آن بدیشان شمرد

کس اندازهٔ بخشش او نداشت
همان تاو با کوشش او نداشت

همان تازیان را بسی هدیه داد
از ایوان شاهی برفتند شاد

بیاورد پس خلعت خسروی
همان اسپ و هم جامهٔ پهلوی

به خسرو سپردند و بنواختش
بر گاه فرخنده بنشاختش

شهنشاه خسرو به نرسی رسید
ز تخت اندر آمد به کرسی رسید

برادرش بد یک‌دل و یک‌زبان
ازو کهتر آن نامدار جوان

ورا پهلوان کرد بر لشکرش
بدان تا به آیین بود کشورش

سپه را سراسر به نرسی سپرد
به بخشش همی پادشاهی ببرد

در گنج بگشاد و روزی بداد
سپاهش به دینار گشتند شاد

بفرمود پس تا گشسپ دبیر
بیامد بر شاه مردم پذیر

کجا بود دانا بدان روزگار
شمار جهان داشت اندر کنار

جوانوی بیدار با او بهم
که نزدیک او بد شمار درم

ز باقی که بد نزد ایرانیان
بفرمود تا بگسلد از میان

دبیران دانا به دیوان شدند
ز بهر درم پیش کیوان شدند

ز باقی که بد بر جهان سربسر
همه برگرفتند یک با دگر

نود بار و سه بار کرده شمار
به ایران درم بد هزاران هزار

ببخشید و دیوان بر آتش نهاد
همه شهر ایران بدو گشت شاد

چو آگاه شد زان سخن هرکسی
همی آفرین خواند هرکس بسی

برفتند یکسر به آتشکده
به ایوان نوروز و جشن سده

همی مشک بر آتش افشاندند
به بهرام بر آفرین خواندند

وزان پس بفرمود کارآگهان
یکی تا بگردند گرد جهان

کسی را کجا رانده بد یزدگرد
بجست و به یک شهرشان کرد گرد

بدان تا شود نامهٔ شهریار
که آزادگان را کند خواستار

فرستاد خلعت به هر مهتری
ببخشید به اندازه‌شان کشوری

رد و موبد و مرزبان هرک بود
که آواز بهرام زان سان شنود

سراسر به درگاه شاه آمدند
گشاده‌دل و نیکخواه آمدند

بفرمود تا هرک بد دادجوی
سوی موبد موبد آورد روی

چو فرمانش آمد ز گیتی به جای
منادیگری کرد بر در به پای

که ای زیردستان بیدار شاه
ز غم دور باشید و دور از گناه

وزین پس بران کس کنید آفرین
که از داد آباد دارد زمین

ز گیتی به یزدان پناهید و بس
که دارنده اویست و فریادرس

هرانکس که بگزید فرمان ما
نپیچد سر از رای و پیمان ما

برو نیکویها برافزون کنیم
ز دل کینه و آز بیرون کنیم

هرانکس که از داد بگریزد اوی
به بادآفره در بیاویزد اوی

گر ایدونک نیرو دهد کردگار
به کام دل ما شود روزگار

برین نیکویها فزایش بود
شما را بر ما ستایش بود

همه شهر ایران به گفتار اوی
برفتند شادان‌دل و تازه‌روی

بدانگه که شد پادشاهیش راست
فزون گشت شادی و انده بکاست

همه روز نخچیر بد کار اوی
دگر اسپ و میدان و چوگان و گوی

چنان بد که روزی به نخچیر شیر
همی‌رفت با چند گرد دلیر

بشد پیر مردی عصایی به دست
بدو گفت کای شاه یزدان‌پرست

به راهام مردیست پرسیم و زر
جهودی فریبنده و بدگهر

به آزادگی لنبک آبکش
به آرایش خوان و گفتار خوش

بپرسید زان کهتران کاین کیند
به گفتار این پیر سر بر چیند

چنین گفت با او یکی نامدار
که ای با گهر نامور شهریار

سقاایست این لنبک آبکش
جوانمرد و با خوان و گفتار خوش

به یک نیم روز آب دارد نگاه
دگر نیمه مهمان بجوید ز راه

نماند به فردا از امروز چیز
نخواهد که در خانه باشد به نیز

به راهام بی‌بر جهودیست زفت
کجا زفتی او نشاید نهفت

درم دارد و گنج و دینار نیز
همان فرش دیبا و هرگونه چیز

منادیگری را بفرمود شاه
که شو بانگ زن پیش بازارگاه

که هرکس که از لنبک آبکش
خرد آب خوردن نباشدش خوش

همی بود تا زرد گشت آفتاب
نشست از بر باره بی‌زور و تاب

سوی خانهٔ لنبک آمد چو باد
بزد حلقه بر درش و آواز داد

که من سرکشی‌ام ز ایران سپاه
چو شب تیره شد بازماندم ز شاه

درین خانه امشب درنگم دهی
همه مردمی باشد و فرهی

ببد شاد لنبک ز آواز اوی
وزان خوب گفتار دمساز اوی

بدو گفت زود اندر آی ای سوار
که خشنود باد ز تو شهریار

اگر با تو ده تن بدی به بدی
همه یک به یک بر سرم مه بدی

فرود آمد از باره بهرامشاه
همی داشت آن باره لنبک نگاه

بمالید شادان به چیزی تنش
یکی رشته بنهاد بر گردنش

چو بنشست بهرام لنبک دوید
یکی شهره شطرنج پیش آورید

یکی کاسه آورد پر خوردنی
بیاورد هرگونه آوردنی

به بهرام گفت ای گرانمایه مرد
بنه مهره بازی از بهر خورد

بدید آنک کلنبک بدو داد شاه
بخندید و بنهاد بر پیش گاه

چو نان خورده شد میزبان در زمان
بیاورد جامی ز می شادمان

همی خورد بهرام تا گشت مست
به خوردنش آنگه بیازید دست

شگفت آمد او را ازان جشن اوی
وزان خوب گفتار وزان تازه روی

بخفت آن شب و بامداد پگاه
از آواز او چشم بگشاد شاه

چنین گفت لنبک به بهرام گور
که شب بی نوا بد همانا ستور

یک امروز مهمان من باش وبس
وگر یار خواهی بخوانیم کس

بیاریم چیزی که باید به جای
یک امروز با ما به شادی بپای

چنین گفت با آبکش شهریار
که امروز چندان نداریم کار

که ناچار ز ایدر بباید شدن
هم اینجا به نزد تو خواهم بدن

بسی آفرین کرد لنبک بروی
ز گفتار او تازه‌تر کرد روی

بشد لنبک و آب چندی کشید
خریدار آبش نیامد پدید

غمی گشت و پیراهنش درکشید
یکی آبکش را به بر برکشید

بها بستد و گوشت بخرید زود
بیامد سوی خانه چون باد و دود

بپخت و بخوردند و می خواستند
یکی مجلس دیگر آراستند

بیود آن شب تیره با می به دست
همان لنبک آبکش می‌پرست

چو شب روز شد تیز لنبک برفت
بیامد به نزدیک بهرام تفت

بدو گفت روز سیم شادباش
ز رنج و غم و کوشش آزاد باش

بزن دست با من یک امروز نیز
چنان دان که بخشیده‌ای زر و چیز

بدو گفت بهرام کین خود مباد
که روز سه دیگر نباشیم شاد

برو آبکش آفرین خواند و گفت
که بیداردل باش و با بخت جفت

به بازار شد مشک و آلت ببرد
گروگان به پرمایه مردی سپرد

خرید آنچ بایست و آمد دوان
به نزدیک بهرام شد شادمان

بدو گفت یاری ده اندر خورش
که مرد از خورشها کند پرورش

ازو بستد آن گوشت بهرام زود
برید و بر آتش خورشها فزود

چو نان خورده شد می‌گرفتند و جام
نخست از شهنشاه بردند نام

چو می خورده شد خواب را جای کرد
به بالین او شمع بر پای کرد

به روز چهارم چو بفروخت هور
شد از خواب بیدار بهرام گور

بشد میزبان گفت کای نامدار
ببودی درین خانهٔ تنگ و تار

بدین خانه اندر تن‌آسان نه‌ای
گر از شاه ایران هراسان نه‌ای

دو هفته بدین خانهٔ بی‌نوا
بباشی گر آید دلت را هوا

برو آفرین کرد بهرامشاه
که شادان و خرم بدی سال و ماه

سه روز اندرین خانه بودیم شاد
که شاهان گیتی گرفتیم یاد

به جایی بگویم سخنهای تو
که روشن شود زو دل و رای تو

که این میزبانی ترا بر دهد
چو افزون دهی تخت و افسر دهد

بیامد چو گرد اسپ را زین نهاد
به نخچیرگه رفت زان خانه شاد

همی کرد نخچیر تا شب ز کوه
برآمد سبک بازگشت از گروه

ز پیش سواران چو ره برگرفت
سوی خان بی‌بر به راهام تفت

بزد در بگفتا که بی‌شهریار
بماندم چو او بازماند از شکار

شب آمد ندانم همی راه را
نیابم همی لشکر و شاه را

گر امشب بدین خانه یابم سپنج
نباشد کسی را ز من هیچ رنج

به پیش به راهام شد پیشکار
بگفت آنچ بشنید ازان نامدار

به راهام گفت ایچ ازین در مرنج
بگویش که ایدر نیابی سپنج

بیامد فرستاده با او بگفت
که ایدر ترا نیست جای نهفت

بدو گفت بهرام با او بگوی
کز ایدر گذشتن مرا نیست روی

همی از تو من خانه خواهم سپنج
نیارم به چیزت ازان پس به رنج

چو بشنید پویان بشد پیشکار
به نزد به راهام گفت این سوار

همی ز ایدر امشب نخواهد گذشت
سخن گفتن و رای بسیار گشت

به راهام گفتش که رو بی‌درنگ
بگویش که این جایگاهیست تنگ

جهودیست درویش و شب گرسنه
بخسپد همی بر زمین برهنه

بگفتند و بهرام گفت ار سپنج
نیابم بدین خانه آیدت رنج

بدین در بخسپم نجویم سرای
نخواهم به چیزی دگر کرد رای

به راهام گفت ای نبرده سوار
همی رنجه داری مرا خوارخوار

بخسپی و چیزت بدزدد کسی
ازان رنجه داری مرا تو بسی

به خانه درآی ار جهان تنگ شد
همه کار بی‌برگ و بی‌رنگ شد

به پیمان که چیزی نخواهی ز من
ندارم به مرگ آبچین و کفن

هم امشب ترا و نشست ترا
خورش باید و نیست چیزی مرا

گر این اسپ سرگین و آب افگند
وگر خشت این خانه را بشکند

به شبگیر سرگینش بیرون کنی
بروبی و خاکش به هامون کنی

همان خشت را نیز تاوان دهی
چو بیدار گردی ز خواب آن دهی

بدو گفت بهرام پیمان کنم
برین رنجها سر گروگان کنم

فرود آمد و اسپ را با لگام
ببست و برآهخت تیغ از نیام

نمدزین بگسترد و بالینش زین
بخفت و دو پایش کشان بر زمین

جهود آن در خانه از پس ببست
بیاورد خوان و به خوردن نشست

ازان پس به بهرام گفت ای سوار
چو این داستان بشنوی یاد دار

به گیتی هرانکس که دارد خورد
سوی مردم بی‌نوا ننگرد

بدو گفت بهرام کاین داستان
شنیدستم از گفتهٔ باستان

شنیدم به گفتار و دیدم کنون
که برخواندی از گفتهٔ رهنمون

می آورد چون خورده شد نان جهود
ازان می ورا شادمانی فزود

خروشید کای رنج‌دیده سوار
برین داستان کهن گوش‌دار

که هرکس که دارد دلش روشنست
درم پیش او چون یکی جوشنست

کسی کو ندارد بود خشک لب
چنانچون توی گرسنه نیم‌شب

بدو گفت بهرام کاین بس شگفت
به گیتی مرین یاد باید گرفت

که از جام یابی سرانجام نیک
خنک میگسار و می و جام نیک

چو از کوه خنجر برآورد هور
گریزان شد از خانه بهرام گور

بران چرمهٔ ناچران زین نهاد
چه زین از برش خشک بالین نهاد

بیامد به راهام گفت ای سوار
به گفتار خود بر کنون پای‌دار

تو گفتی که سرگین این بارگی
به جاروب روبم به یکبارگی

کنون آنچ گفتی بروب و ببر
به رنجم ز مهمان بیدادگر

بدو گفت بهرام شو پایکار
بیاور که سرگین کشد بر کنار

دهم زر که تا خاک بیرون برد
وزین خانهٔ تو به هامون برد

بدو گفت من کس ندارم که خاک
بروبد برد ریزد اندر مغاک

تو پیمان که کردی به کژی مبر
نباید که خوانمت بیدادگر

چو بشنید بهرام ازو این سخن
یکی تازه اندیشه افگند بن

یکی خوب دستار بودش حریر
به موزه درون پر ز مشک و عبیر

برون کرد و سرگین بدو کرد پاک
بینداخت با خاک اندر مغاک

به راهام را گفت کای پارسا
گر آزادیم بشنود پادشا

ترا از جهان بی‌نیازی دهد
بر مهتران سرفرازی دهد

برفت و بیامد به ایوان خویش
همه شب همی ساخت درمان خویش

پراندیشه آن شب به ایوان بخفت
بخندید و آن راز با کس نگفت

به شبگیر چون تاج بر سر نهاد
سپه را سراسر همه بار داد

بفرمود تا لنبک آبکش
بشد پیش او دست کرده به کش

ببردند ز ایوان به راهام را
جهود بداندیش و بدکام را

چو در بارگه رفت بنشاندند
یکی پاک‌دل مرد را خواندند

بدو گفت رو بارگیها ببر
نگر تا نباشی به جز دادگر

به خان به راهام شو بر گذار
نگر تا چه بینی نهاده بیار

بشد پاک‌دل تا به خان جهود
همه خانه دیبا و دینار بود

ز پوشیدنی هم ز گستردنی
ز افگندنی و پراگندنی

یکی کاروان‌خانه بود و سرای
کزان خانه بیرون نبودیش جای

ز در و ز یاقوت و هر گوهری
ز هر بدره‌ای بر سرش افسری

که دانند موبد مر آن را شمار
ندانست کردن بس روزگار

فرستاد موبد بدانجا سوار
شتر خواست از دشت جهرم هزار

همه بار کردند و دیگر نماند
همی شاددل کاروان را براند

چو بانگ درای آمد از بارگاه
بشد مرد بینا بگفت آن به شاه

که گوهر فزون زین به گنج تو نیست
همان مانده خروار باشد دویست

بماند اندران شاه ایران شگفت
ز راز دل اندیشه‌ها برگرفت

که چندین بورزید مرد جهود
چو روزی نبودش ز ورزش چه سود

ازان صد شتروار زر و درم
ز گستردنیها و از بیش و کم

جهاندار شاه آبکش را سپرد
بشد لنبک از راه گنجی ببرد

ازان پس براهام را خواند و گفت
که ای در کمی گشته با خاک جفت

چه گویی که پیغمبرت چند زیست
چه بایست چندی به زشتی گریست

سوار آمد و گفت با من سخن
ازان داستانهای گشته کهن

که هرکس که دارد فزونی خورد
کسی کو ندارد همی پژمرد

کنون دست یازان ز خوردن بکش
ببین زین سپس خوردن آبکش

ز سرگین و زربفت و دستار و خشت
بسی گفت با سفله مرد کنشت

درم داد ناپاک دل را چهار
بدو گفت کاین را تو سرمایه‌دار

سزا نیست زین بیشتر مر ترا
درم مرد درویش را سر ترا

به ارزانیان داد چیزی که بود
خروشان همی رفت مرد جهود

چو یوز شکاری به کار آمدش
بجنبید و رای شکار آمدش

یکی باره‌ای تیزرو بر نشست
به هامون خرامید بازی به دست

یکی بیشه پیش آمدش پردرخت
نشستنگه مردم نیک‌بخت

بسان بهشتی یکی سبز جای
ندید اندرو مردم و چارپای

چنین گفت کاین جای شیران بود
همان رزمگاه دلیران بود

کمان را به زه کرد مرد دلیر
پدید آمد اندر زمان نره شیر

یکی نعره زد شیر چون در رسید
بزد دست شاه و کمان درکشید

بزد تیر و پهلوش با دل بدوخت
دل شیر ماده بدوبر بسوخت

همان ماده آهنگ بهرام کرد
بغرید و چنگش به اندام کرد

یکی تیغ زد بر میانش سوار
فروماند جنگی دران کارزار

برون آمد از بیشه مردی کهن
زبانش گشاده به شیرین سخن

کجا نام او مهربنداد بود
ازان زخم شمشیر او شاد بود

یکی مرد دهقان یزدان‌پرست
بدان بیشه بودیش جای نشست

چو آمد بر شاه ایران فراز
برو آفرین کرد و بردش نماز

بدو گفت کای مهتر نامدار
به کام تو باد اختر روزگار

یکی مرد دهقانم ای پاک‌رای
خداوند این جا و کشت و سرای

خداوند گاو و خر و گوسفند
ز شیران شده بددل و مستمند

کنون ایزد این کار بر دست تو
برآورد بر قبضه و شست تو

زمانی درین بیشه آیی چنین
بباشی به شیر و می و انگبین

بره هست چندانک باید به کار
درختان بارآور و سایه‌دار

فرود آمد از باره بهرامشاه
همی کرد زان بیشه جایی نگاه

که باشد زمین سبز و آب روان
چنانچون بود جای مرد جوان

بشد مهربنداد و رامشگران
بیاورد چندی ز ده مهتران

بسی گوسفندان فربه بکشت
بیامد یکی جام زرین به مشت

چو نان خورده شد جامهای نبید
نهادند پیشش گل و شنبلید

چو شد مهربنداد شادان ز می
به بهرام گفت ای گو نیک‌پی

چنان دان که ماننده‌ای شاه را
همان تخت زرین و هم‌گاه را

بدو گفت بهرام کآری رواست
نگارنده بر چهرها پادشاست

چنان آفریند که خواهد همی
مر آن را گزیند که خواهد همی

اگر من همی نیک مانم به شاه
ترا دادم این بیشه و جایگاه

بگفت این و زان جایگه برنشست
به ایوان خرم خرامید مست

بخفت آن شب تیره در بوستان
همی یاد کرد از لب دوستان