دیوان شمس

می گریزد از ما و ما قوامش داریم (1748)

می گریزد از ما و ما قوامش داریم
زن زنانش آریم کش کشانش آریم

می دود آن زیبا بر گل و سوسن‌ها
گو بیا ما را بین ما از آن گلزاریم

می کند دلداری وان همه طراری
حق آن طره او که همه طراریم

دام دل بگشاییم بوسه زو برباییم
تا نپندارد که ما تهی گفتاریم

هوش ما چون اختر یار ما خورشیدی
زین سبب هر صبحی کشته آن یاریم

گر بگوید فردا از غرور و سودا
نقد را نگذاریم پا بر این افشاریم

بحر او پرمرجان مشرب محتاجان
تا بود در تن جان ما بر این اقراریم

هر چه تو فرمایی عقل و دین افزایی
هین بفرما که ما بنده و اشکاریم

ای لبانت شکر گیسوانت عنبر
وی از آن شیرینتر که همی‌پنداریم

ساربان آهسته بهر هر دلخسته
کن مدارا آخر کاندر این قطاریم

اندر این بیشه ستان رحم کن بر مستان
گر نی ما چون شیریم هم نی چون کفتاریم

هین خمش کان مه رو وان مه نازک خو
سر بپوشد چون ما کاشف اسراریم

با همو گوید سر خالق هر مخبر
ما هنوز از خامی سخت ناهمواریم

گه چرخ زنان همچون فلکم (1749)

گه چرخ زنان همچون فلکم
گه بال زنان همچون ملکم

چرخم پی حق رقصم پی حق
من زان ویم نی مشترکم

چون دید مرا بخرید مرا
آن کان نمک زان بانمکم

شیر است یقین در بیشه جان
بدرید یقین انبان شکم

آن کو به قضا داده‌ست رضا
قاضی کندش روزی ملکم

یأجوج منم مأجوج منم
حد نیست مرا هر چند یکم

بربند دهان در باغ درآ
تا کم نکنی خط‌های چکم

تلخی نکند شیرین‌ذقنم (1750)

تلخی نکند شیرین‌ذقنم
خالی نکند از می دهنم

عریان کندم هر صبحدمی
گوید که بیا من جامه کنم

در خانه جهد مهلت ندهد
او بس نکند پس من چه کنم

از ساغر او گیج است سرم
از دیدن او جان است تنم

تنگ است بر او هر هفت فلک
چون می‌رود او در پیرهنم

از شیره او من شیردلم
در عربده‌اش شیرین سخنم

می‌گفت که تو در چنگ منی
من ساختمت چونت نزنم

من چنگ توام بر هر رگ من
تو زخمه زنی من تن تننم

حاصل تو ز من دل برنکنی
دل نیست مرا من خود چه کنم

تشنهٔ خویش کن مده آبم (1751)

تشنهٔ خویش کن مده آبم
عاشق خویش کن ببر خوابم

تا شب و روز در نماز آیم
ای خیال خوش تو محرابم

گر خیال تو در فنا یابم
در زمان سوی مرگ بشتابم

بر امید خیال گوهر تو
جاذب هر مسی چو قلابم

بر امید مسبب‌الاسباب
رهزن کاروان اسبابم

رحمتی آر و پادشاهی کن
کاین فراق تو بر نمی‌تابم

زان همی‌گردم و همی‌نالم
که بر آب حیات دولابم

زان چو روزن گشاده‌ام دل و چشم
که توی آفتاب و مهتابم

آن زمانی که نام تو شنوم
مست گردند نام و القابم

آن زمانی که آتش تو رسد
بجهد این دل چو سیمابم

بس کن از گفت کز غبار سخن
خود سخن‌بخش را نمی‌یابم

کون خر را نظام دین گفتم (1752)

کون خر را نظام دین گفتم
پِشک را عنبر ثمین گفتم

اندر این آخُر جهان ز گزاف
بس چمن نام هر چمین گفتم

طوق بر گردن کَپی بستم
نام اعلا بر اسفلین گفتم

عجز خواهید روح را که ز عجز
صفت روح بهر طین گفتم

حِلیهٔ آدم و خلیفهٔ حق
بهر ابلیس و هر لعین گفتم

زاغ را بلبل چمن خواندم
خار را سرو و یاسمین گفتم

دیو را جبرئیل کردم نام
ژاژ را حجّت مبین گفتم

ای دریغا که کان نفرین را
از طمع چند آفرین گفتم

از خری بوَد آن نبُد ز خِرد
که خر ماده را تکین گفتم

توبه کردم از این خطا گفتن
همه عمرم بس ار همین گفتم

آمدم باز تا چنان گردم (1753)

آمدم باز تا چنان گردم
که چو خورشید جمله جان گردم

سر خُم رَحیق بگشایم
سردهٔ بزم سرخوشان گردم

عشرت اکنون عَلَم به صحرا زد
من چو فکرت چرا نهان گردم

باغ خلدست جان من تا من
قرةالعین باغبان گردم

برنگردم به گرد خود چون قطب
گرد قطبان چو آسمان گردم

چون شبم روز گشت ای سلطان
فارغ از بام و پاسبان گردم

کان زرم نیم زر محدود
که پی سنگ امتحان گردم

تن زن از هی‌هی شبانانه
پادشاهم چرا شبان گردم

آتشی از تو در دهان دارم (1754)

آتشی از تو در دهان دارم
لیک صد مُهر بر زبان دارم

دو جهان را کند یکی لقمه
شعله‌هایی که در نهان دارم

گر جهان جملگی فنا گردد
بی‌جهان مُلک صد جهان دارم

کاروان‌ها که بار آن شِکرست
من ز مصر عدم روان دارم

من ز مستی عشق بی‌خبرم
که از آن سود یا زیان دارم

چشم تن بود درفِشان از عشق
تا کنون جان درفشان دارم

بند خانه نیم که چون عیسی
خانه بر چارُم‌آسمان دارم

شکر آن را که جان دهد تن را
گر بشد جان، جانِ جان دارم

آنچ داده‌ست شمس تبریزی
ز من آن جو که من همان دارم

در طریقت دو صد کمین دارم (1755)

در طریقت دو صد کمین دارم
لیک صد چشم خرده‌بین دارم

این نشان‌ها که بر رخم پیداست
دانک از شاه هم‌نشین دارم

آن یکی گنج کز جهان بیش است
در دل و جانِ خود دفین دارم

ظلمت شک جای من بادا
گر از آن رو سر یقین دارم

من نهانی ز جبرئیل امین
جبرئیل دگر امین دارم

نقش چین مر مرا چه‌کار آید؟
چونک بر رخ ز عشقْ چین دارم

اسپ اقبال را ببرم پی
زانک بر پشت عشق زین دارم

پای دار است جان من در عشق
چونک پاهای آهنین دارم

از دَمم بوی باغ می‌آید
کز درون باغ و یاسمین دارم

از فرح پایم از زمین دور است
چونک در لامکان زمین دارم

رو به تبریز شرح این بطلب
زانک من این ز شمس دین دارم

تا به جان مست عشق آن یارم (1756)

تا به جان مست عشق آن یارم
سردهٔ باده‌های انوارم

هر دمی گر نه جان نو دهدم
ای دل از جان خویش بیزارم

گرد آن مه چو چرخ می‌گردم
پس دگر چیست در زمین کارم

بر سر کارگاه خوبی بود
سوزنش کرده‌ست چون تارم

سوزنم چنگ شد از او در تار
تا به آواز زیر می‌زارم

تا من این کارگاه عالم را
کو حجاب حقست بردارم

تا بسوزم حجاب غفلت و خواب
ز آتش چشم‌های بیدارم

تا بیابم ز شمس تبریزی
صحّت این ضمیر بیمارم

همتم شد بلند و تدبیرم (1757)

همتم شد بلند و تدبیرم
جز به پیش تو من نمی‌میرم

تو دهانم گرفته‌ای که خموش
تو دهان گیر و من جهان گیرم

زان ز عالم ربوده‌ام حلقه
که به دست توست زنجیرم

پیر ما را ز سر جوان کرده‌ست
لاجرم هم جوان و هم پیرم

چون گشاد من از کمان تو است
راست رو خصم دوز چون تیرم

با گشادت چه جای تیر و کمان
هر دو را بشکنم بنپذیرم

دیدن غیر تو نفاق بود
من نه مرد نفاق و تزویرم

با من آمیختی چو شکر و شیر
چون شکر در گداز از آن شیرم

طاقتم طاق شد ز جفتی خویش
در میفکن دگر به تأخیرم

درد تأخیر چون برآرد دود
بر رَود تا اثیر تأثیرم