شاعران قدیم

بگو به گوش کسانی که نور چشم منند
که باز نوبت آن شد که توبه‌ها شکنند

هزار توبه و سوگند بشکنند آن دم
که غمزه‌های دلارام طبل حسن زنند

چو یار مست خرابست و روز روز طرب
به غیر شنگی و مستی بیا بگو چه کنند

به گوش هوش بگفتم به آب روی برو
که این دم ار که قافی هم از بنت بکنند

ز بس که خرقه گرو برد پیر باده فروش
کنون به کوی خرابات جمله بوالحسن اند

بگیر مطرب جانی قنینه کانی
نواز تنتن تنتن که جمله بی‌تو تنند

مقیم همچو نگین شو به حلقه عشاق
که غیر حلقه عشاق جمله ممتحنند

به جان جمله مردان که هر که عاشق نیست
همه زنند به معنی ببین زنان چه زنند

به جان جمله جان‌ها که هر کش آن جان نیست
همه تنند نگه کن فروتنان چه تنند

خموش باش که گفتی از این سپیتر چیست
خسان سیاه گلیمند اگر چه یاسمنند

ز بانگ پست تو ای دل بلند گشت وجود
تو نفخ صوری یا خود قیامت موعود

شنوده‌ام که بسی خلق جان بداد و بمرد
ز ذوق و لذت آواز و نغمه داوود

شها نوای تو برعکس بانگ داوودست
کز آن بمرد و از این زنده می‌شود موجود

ز حلق نیست نوایت ولیک حلقه رباست
هزار حلقه ربا را چو حلقه او بربود

دلا تو راست بگو دوش می کجا خوردی
که از پگاه تو امروز مولعی به سرود

سرود و بانگ تو زان رو گشاد می‌آرد
که آن ز روح معلاست نی ز جسم فرود

چو بند جسم نگشتی گشاد جان دیدی
که هر که تخم نکو کشت دخل بد ندرود

یقین که بوی گل فقر از گلستانیست
مرود هیچ کسی دید بی‌درخت مرود

خنک کسی که چو بو برد بوی او را برد
خنک کسی که گشادی بیافت چشم گشود

خنک کسی که از این بوی کرته یوسف
دلش چو دیده یعقوب خسته واشد زود

ز ناسپاسی ما بسته است روزن دل
خدای گفت که انسان لربه لکنود

تو سود می طلبی سود می‌رسد از یار
ولی چو پی نبری کز کجاست سود چه سود

ستاره ایست خدا را که در زمین گردد
که در هوای ویست آفتاب و چرخ کبود

بسا سحر که درآید به صومعه مؤمن
که من ستاره سعدم ز من بجو مقصود

ستاره‌ام که من اندر زمینم و بر چرخ
به صد مقامم یابند چون خیال خدود

زمینیان را شمعم سماییان را نور
فرشتگان را روحم ستارگان را بود

اگر چه ذره نمایم ولیک خورشیدم
اگر چه جزو نمایم مراست کل وجود

اگر چه قبله حاجات آسمان بوده‌ست
به آسمان منگر سوی من نگر بین جود

ز روی نخوت و تقلید ننگ دارد از او
بلیس وار که خود بس بود خدا مسجود

جواب گویدش آدم که این سجود او راست
تو احولی و دو می‌بینی از ضلال و جحود

ز گرد چون و چرا پرده‌ای فرود آورد
میان اختر دولت میان چشم حسود

ستاره گوید رو پرده تو افزون باد
ز من نماندی تنها ز حضرتی مردود

بسا سال و جوابی که اندر این پرده‌ست
بدین حجاب ندیدی خلیل را نمرود

چه پرده است حسد ای خدا میان دو یار
که دی چو جان بده‌اند این زمان چو گرگ عنود

چه پرده بود که ابلیس پیش از این پرده
به سجده بام سموات و ارض می‌پیمود

به رغبت و به نشاط و به رقت و به نیاز
به گونه گونه مناجات مهر می‌افزود

ز پرده حسدی ماند همچو خر بر یخ
که آن همه پر و بالش بدین حدث آلود

ز مسجد فلکش راند رو حدث کردی
حدیث می‌نشنود و حدث همی‌پالود

چرا روم به چه حجت چه کرده‌ام چه سبب
بیا که بحث کنیم ای خدای فرد ودود

اگر به دست تو کردی که جمله کرده تست
ضلالت و ثنی و مسیحیان و یهود

مرا چه گمره کردی مراد تو این بود
چنان کنم که نبینی ز خلق یک محمود

بگفت اگر بگذارم برآ به کوه بلند
وگر نه قعر فرورو چو لنگر مشدود

تو را چه بحث رسد با من ای غراب غروب
اگر نه مسخ شدستی ز لعنت مورود

خری که مات تو گردد ببرد از در ما
نخواهمش که بود عابد چو ما معبود

ولی کسی که به دستش چراغ عقل بود
کجا گذارد نور و کجا رود سوی دود

بگفت من به دمی آن چراغ را بکشم
بگفت باد نتاند چراغ صدق ربود

هر آنک پف کند او بر چراغ موهبتم
بسوزد آن سر و ریشش چو هیزم موقود

هزار شکر خدا را که عقل کلی باز
ز بعد فرقت آمد به طالع مسعود

همه سپند بسوزیم بهر آمدنش
سپند چه که بسوزیم خویش را چون عود

چو خویش را بنمود او ز خویش خود ببریم
به کوه طور چه آریم کاه دودآلود

چو موش و مار شدستیم ساکن ظلمت
درون خاک مقیمان عالم محدود

چو موش جز پی دزدی برون نه‌ایم از خاک
چه برخوریم از آن رفتن کژ مفسود

چو موش ماش رها کرد اژدهاش کنی
چو گربه طالع خوانش شود جمله اسود

خدای گربه بدان آفرید تا موشان
نهان شوند به خاک اندرون به حبس خلود

دم مسیح غلام دمت که پیش از تو
بد از زمانه دم گیر راه دم مسدود

همه کسان کس آنند کش کسی کرد او
همه جهانش ببخشید چون بر او بخشود

خموش باش که گفتار بی‌زبان داری
که تار او نبود نطق و بانگ و حرفش پود

چو سر ز سجده برآورد شمس تبریزی
هزار کافر و مؤمن نهاد سر به سجود

بیا که ساقی عشق شراب‌باره رسید
خبر ببر بر بیچارگان که چاره رسید

امیر عشق رسید و شرابخانه گشاد
شراب همچو عقیقش به سنگ خاره رسید

هزار چشمه شیر و شکر روان شد از او
شکاف کرد و به طفلان گاهواره رسید

هزار مسجد پر شد چو عشق گشت امام
صلوه خیر من النوم از آن مناره رسید

بریز دیگ حلیماب را که کاسه رسید
گشاده هِل سَرِ خُم را که دُردخواره رسید

چو آفتاب جمالش به خاکیان درتافت
زحل ز پرده هفتم پی نظاره رسید

شدیم جمله فریدون چو تاج او دیدیم
شدیم جمله منجم چو آن ستاره رسید

شدیم جمله برهنه چو عشق او زد راه
شدیم جمله پیاده چو او سواره رسید

چو پاره پاره درآمد به لطف آن دلبر
بدان طمع دل پرخون پاره پاره رسید

بده زبان و همه گوش شو در این حضرت
شتاب کن که پی گوش گوشواره رسید

درخت و برگ برآید ز خاک این گوید
که «خواجه هر چه بکاری تو را همان روید»

تو را اگر نفسی ماند جز که عشق مکار
که چیست قیمت مردم؟ هر آنچ می‌جوید

بشو دو دست ز خویش و بیا به خوان بنشین
که آب بهر وی آمد که دست و رو شوید

زهی سلیم که معشوق او به خانه اوست
به سوی خانه نیاید؛ گزاف می‌پوید

به سوی مریم آید دوانه گر عیسی‌ست
وگر خر است بهل تا کمیز خر بوید

کسی که همره ساقی‌ست چون بود هشیار؟
چرا نباشد لمتر؟ چرا نیفزوید؟

کسی که کان عسل شد ترش چرا باشد؟
کسی که مرده ندارد بگو چرا موید؟

تو را بگویم پنهان که گل چرا خندد
که گلرخیش به کف گیرد و بینبوید

بگو غزل که به صد قرن خلق این خوانند
نسیج را که خدا بافت آن نفرسوید

به یارکان صفا جز می صفا مدهید
چو می‌دهید بدیشان جدا جدا مدهید

در این چنین قدح آمیختن حرام بود
به عاشقان خدا جز می خدا مدهید

برهنگان ره از آفتاب جامه کنید
برهنگان ره عشق را قبا مدهید

چو هیچ باد صبایی به گردشان نرسد
به جانشان خبر از وعده صبا مدهید

به بوی وصل اگر عاشقی قرار گرفت
بهانه را نپذیرم بهانه‌ها مدهید

شراب حاضر و معشوق مست و من عاشق
مرا قرار نباشد به بو مرا مدهید

شراب آتش و ما زاده‌ایم از آتش
اگر حریف شناسید جز به ما مدهید

برای زخم چنین غازیان بود مرهم
کسی که درد ندارد بدو دوا مدهید

چو تاج مفخر تبریز شمس دین آمد
لقای هر دو جهان جز بدان لقا مدهید

چو کارزار کند شاه روم با شمشاد
چگونه گردم خرم چگونه باشم شاد

جهان عقل چو روم و جهان طبع چو زنگ
میان هر دو فتاده‌ست کارزار و جهاد

شما و هر چه مراد شماست در عالم
من و طریق خداوند مبدا و ایجاد

به اختلاف دو شمشیر نیست امن طریق
که اختلاف مقرر ز شورش اضداد

ولیک ملک مقرر نصیبه خردست
که امن و خوف نداند کلوخ و سنگ و جماد

چراغ عقل در این خانه نور می‌ندهد
ز پیچ پیچ که دارد لهب ز یاغی باد

فرشته رست به علم و بهیمه رست به جهل
میان دو به تنازغ بماند مردم زاد

گهی همی‌کشدش علم سوی علیین
گهیش جهل به پستی که هر چه بادا باد

نشسته جان که به یک سو کند ظفر این را
که تا رهم ز کشاکش شوم خوش و منقاد

چو نیم کاره شد این قصه چون دهان بستی
ز بیم ولوله و شر و فتنه و فریاد

ببرد خواب مرا عشق و عشق خواب برد
که عشق جان و خرد را به نیم جو نخرد

که عشق شیر سیاه‌ست تشنه و خون خوار
به غیر خون دل عاشقان همی‌نچرد

به مهر بر تو بچفسد به سوی دام آرد
چو درفتادی از آن پس ز دور می‌نگرد

امیر دست درازست و شحنه بی‌باک
شکنجه می‌کند و بی‌گناه می‌فشرد

هر آنک در کفش آید چو ابر می‌گرید
هر آنک دور شد از وی چو برف می‌فسرد

هزار جام به هر لحظه خرد درشکند
هزار جامه به یک دم بدوزد و بدرد

هزار چشم بگریاند و فروخندد
هزار کس بکشد زار زار و یک شمرد

به کوه قاف اگر چه که خوش پرد سیمرغ
چو دام عشق ببیند فتد دگر نپرد

ز بند او نرهد کس به شید یا به جنون
ز دام او نرهد هیچ عاقلی به خرد

مخبط‌ست سخن‌های من از او گر نی
نمودمی به تو آن راه‌ها که می‌سپرد

نمودمی به تو کو شیر را چه سان گیرد
نمودمی که چگونه شکار را شکرد

کسی که عاشق آن رونق چمن باشد
عجب مدار که در بی‌دلی چو من باشد

حدیث صبر مگویید صبر را ره نیست
در آن دلی که بدان یار ممتحن باشد

چو عشق سلسله خویش را بجنباند
جنون عقل فلاطون و بوالحسن باشد

به جان عشق که جانی ز عشق جان نبرد
وگر درونه صد برج و صد بدن باشد

اگر چو شیر شوی عشق شیرگیر قویست
وگرچه پیل شوی عشق کرکدن باشد

وگر به قعر چهی درروی برای گریز
چو دلو گردن از او بسته رسن باشد

وگر چو موی شوی موی می‌شکافد عشق
وگر کباب شوی عشق بابزن باشد

امان عالم عشقست و معدلت هم از اوست
وگرچه راهزن عقل مرد و زن باشد

خموش کن که سخن را وطن دمشق دلست
مگو غریب ورا کش چنین وطن باشد

سخن که خیزد از جان ز جان حجاب کند
ز گوهر و لب دریا زبان حجاب کند

بیان حکمت اگر چه شگرف مشعله ایست
ز آفتاب حقایق بیان حجاب کند

جهان کفست و صفات خداست چون دریا
ز صاف بحر کف این جهان حجاب کند

همی‌شکاف تو کف را که تا به آب رسی
به کف بحر بمنگر که آن حجاب کند

ز نقش‌های زمین و ز آسمان مندیش
که نقش‌های زمین و زمان حجاب کند

برای مغز سخن قشر حرف را بشکاف
که زلف‌ها ز جمال بتان حجاب کند

تو هر خیال که کشف حجاب پنداری
بیفکنش که تو را خود همان حجاب کند

نشان آیت حقست این جهان فنا
ولی ز خوبی حق این نشان حجاب کند

ز شمس تبریز ار چه قراضه‌ایست وجود
قراضه‌ایست که جان را ز کان حجاب کند

چو عشق را هوس بوسه و کنار بود
که را قرار بود جان که را قرار بود

شکارگاه بخندد چو شه شکار رود
ولی چه گویی آن دم که شه شکار بود

هزار ساغر می‌نشکند خمار مرا
دلم چو مست چنان چشم پرخمار بود

گهی که خاک شوم خاک ذره ذره شود
نه ذره ذره من عاشق نگار بود

ز هر غبار که آوازهای و هو شنوی
بدانک ذره من اندر آن غبار بود

دلم ز آه شود ساکن و ازو خجلم
اگر چه آه ز ماه تو شرمسار بود

به از صبوری اندر زمانه چیزی نیست
ولی نه از تو که صبر از تو سخت عار بود

ایا به خویش فرورفته در غم کاری
تو تا برون نروی از میان چه کار بود

چو عنکبوت زدود لعاب اندیشه
دگر مباف که پوسیده پود و تار بود

برو تو بازده اندیشه را بدو که بداد
به شه نگر نه به اندیشه کان نثار بود

چو تو نگویی گفت تو گفت او باشد
چو تو نبافی بافنده کردگار بود