گاهی مسئله اصلی نداشتن پاسخ نیست، بلکه حبس شدن در زندان پاسخهای تکراریست. ما جهان را از دریچهی تجربهها، باورها و عادتهای ذهنی خود میبینیم و همین موضوع میتواند نگاه ما را به امکانات تازه محدود کند اما پرورش تفکر خلاق، به ما توانایی دیدن راههای جدید در دل موقعیتهای آشنا را میدهد تا از قالبهای ذهنی تکراری فاصله بگیریم، انعطافپذیرتر بیندیشیم و در مواجهه با چالشهای زندگی، انتخابهای بیشتری پیش روی خود ببینیم.
• دارای تجربه در زمینه مدیریت استرس و اضطراب، مشاوره فردی و فعالیت در کلینیک خانواده.
تفکر خلّاق
تفکر خلاق یعنی توانایی دیدن مسائل از زاویههای متفاوت. یعنی اگر همیشه یاد گرفته باشیم که یک موضوع را فقط از یک زاویه ببینیم، بتوانیم از خودمان بپرسیم: «اگر جور دیگری به این موضوع نگاه کنیم چه میشود؟» یا «اگر همیشه همهچیز اینطور بوده، آیا ممکن است شکل دیگری هم داشته باشد؟» در واقع تفکر خلاق به ما کمک میکند از چارچوبهای همیشگی ذهنمان فاصله بگیریم و احتمالات جدیدی را کشف کنیم. احتمالاتی که شاید در نگاه اول به ذهنمان نرسند. برای همین است که میگویند خلاقیت پایهی هنر، علم، فناوری و پیشرفت است. هر اثر هنری، هر کشف علمی و هر فناوری جدیدی که امروز از آن استفاده میکنیم، روزی فقط یک ایده بوده است؛ ایدهای که فردی توانسته آن را متفاوت از دیگران ببیند. حتی میتوان گفت از همهی اینها فراتر، خلاقیت پایهی حل مسئله در زندگی است؛ چون زندگی پر از موقعیتهایی است که پاسخ آمادهای برای آنها وجود ندارد و ما باید بتوانیم راههای جدیدی پیدا کنیم.
تکنیکهای تفکر خلّاق
بسیاری از مسائل روزمرهی ما نیز دقیقاً به همین توانایی نیاز دارند؛ اینکه بتوانیم به جای گیر کردن در یک مسیر، مسیرهای دیگری را هم ببینیم. خیلی از آدمها فکر میکنند خلاقیت یک ویژگی کاملاً ذاتی است؛ یعنی یا کسی خلاق به دنیا آمده یا نیامده و دیگر نمیشود آن را تغییر داد. در حالی که این تصور درست نیست. همهی انسانها ظرفیت و استعداد خلاقیت را دارند. البته همانطور که در هر استعداد دیگری تفاوت وجود دارد، میزان این استعداد هم در افراد مختلف یکسان نیست؛ اما اصل توانایی خلاق بودن در همه وجود دارد. تفاوت اصلی در این است که بعضی افراد این توانایی را بیشتر تمرین میکنند و بعضی دیگر کمتر به آن فرصت رشد میدهند. نکتهی مهم این است که خلاقیت یک مهارت قابل پرورش است و هرچه بیشتر آن را تمرین کنیم، قویتر میشود. درست مانند عضلهای که با تمرین رشد میکند، ذهن خلاق نیز با تمرین و تجربه انعطافپذیرتر میشود. یکی از راههای تقویت خلاقیت این است که عادت کنیم سؤالهای بیشتری بپرسیم؛ سؤالهایی مثل «چه راه دیگری وجود دارد؟»، «اگر محدودیتها را کنار بگذاریم چه میشود؟» یا «آیا میتوان این مسئله را از دید فرد دیگری نگاه کرد؟» افرادی که روی تفکر خلاق خود کار میکنند، معمولاً هنگام روبهرو شدن با مسائل و مشکلات زندگی سریعتر میتوانند راهحلهای مختلف پیدا کنند. آنها میدانند که برای هر مسئله فقط یک پاسخ وجود ندارد و میتوان از مسیرهای متفاوتی به نتیجه رسید. این افراد معمولاً انعطافپذیرتر هستند و وقتی یک روش جواب نمیدهد، به جای ناامید شدن به سراغ روشهای دیگر میروند. در مقابل، افرادی که کمتر خلاقیت خود را پرورش دادهاند، گاهی فقط یک راهحل در ذهن دارند. به همین دلیل اگر آن راهحل عملی نباشد یا شکست بخورد، احساس میکنند به بنبست رسیدهاند و دیگر راهی برای ادامه وجود ندارد. در حالی که مسئله لزوما بنبست نیست، بلکه ذهن آنها هنوز گزینههای دیگری را جستوجو نکرده است. بسیاری از مواقع، تفاوت بین کسی که از یک مشکل عبور میکند و کسی که در آن متوقف میشود، نه در میزان هوش بلکه در توانایی دیدن راههای جایگزین است. وقتی تفکر خلاق را در خودمان پرورش میدهیم، یاد میگیریم برای هر مسئله چندین راهکار مختلف تولید کنیم. این کار باعث میشود حق انتخاب بیشتری داشته باشیم، انعطافپذیرتر شویم و در مواجهه با چالشهای زندگی احساس توانمندی بیشتری کنیم. علاوه بر این، خلاقیت به ما کمک میکند از اشتباهات کمتر بترسیم؛ زیرا میدانیم اگر یک راه جواب نداد، هنوز راههای دیگری برای امتحان کردن وجود دارد. در واقع خلاقیت فقط به معنای خلق یک اثر هنری یا اختراع یک وسیلهی جدید نیست، بلکه به معنای توانایی پیدا کردن راههای تازه برای زندگی کردن، تصمیم گرفتن و حل مسائل روزمره است. خلاقیت به ما یاد میدهد که به جای پذیرش کورکورانهی شرایط، بتوانیم امکانهای جدید را ببینیم، انتخابهای بیشتری برای خودمان بسازیم و با ذهنی بازتر به استقبال زندگی برویم.
تفکر خلاق
۱. آیا خلاقیت یک استعداد ذاتی است یا اکتسابی؟
برخلاف تصور رایج، خلاقیت یک مهارت قابل پرورش است نه یک ویژگی صرفاً ذاتی. همهٔ انسانها ظرفیت خلاقیت را دارند، درست مثل یک عضله که با تمرین قویتر میشود. تفاوت افراد در این است که بعضی این توانایی را بیشتر تمرین کردهاند.
۲. تفکر خلاق چه کمکی به زندگی روزمره میکند؟
تفکر خلاق به شما کمک میکند هنگام روبهرو شدن با مشکلات، فقط یک راهحل در ذهن نداشته باشید. اگر آن راه جواب نداد، به جای احساس بنبست، سراغ گزینههای دیگر میروید. نتیجه؟ انعطافپذیری بیشتر، حق انتخاب گستردهتر و ترس کمتر از شکست.
۳. چرا بعضی افراد در برابر مشکلات سریعتر راهحل پیدا میکنند؟
تفاوت اصلی در هوش نیست، بلکه در توانایی دیدن راههای جایگزین است. کسانی که روی تفکر خلاق خود کار کردهاند، میدانند برای هر مسئله فقط یک پاسخ وجود ندارد و میتوان از مسیرهای متفاوتی به نتیجه رسید.
۴. این دوره برای چه کسانی مناسب است؟
برای هرکسی که احساس میکند در چارچوبهای ذهنی تکراری گیر کرده، هنگام مشکلات فقط یک راه میبیند، یا میخواهد در زندگی شخصی و حرفهای خود انتخابهای بیشتری داشته باشد.
۵. آیا در این دوره تکنیکهای عملی هم آموزش داده میشود؟
بله. در جلسهٔ دوم (خلاقیت تکنیکی) و جلسهٔ سوم (تکنیکهای خلاقیت) ابزارها و روشهای عملی برای پرورش تفکر خلاق آموزش داده میشود.
۶. تفکر خلاق چه ارتباطی با هنر دارد؟ آیا فقط مخصوص هنرمندان است؟
خیر. اگرچه خلاقیت پایهٔ هنر است، اما در علم، فناوری و حتی تصمیمگیریهای روزمره هم نقش اساسی دارد. خلاقیت یعنی توانایی پیدا کردن راههای تازه برای زندگی کردن، نه صرفاً خلق اثر هنری.
